Oral qalasynda aqyn ári aǵartýshy, ulttyq baspasózdiń negizin qalaýshylardyń biri, Alash qozǵalysynyń qaıratkeri Ǵumar Qarashtyń shyǵarmashylyǵy men ómir jolyna arnalǵan úsh tomdyq jınaq jaryq kórdi. Jınaqtyń birinshi kitaby poezııalyq shyǵarmalarǵa, ekinshi tom – oı-tolǵamdar men maqalalaryna, al úshinshi kitap – Ǵumar Qarashtyń kózin kórgen zamandastarynyń estelikteri men zertteý eńbekterge arnalǵan.
Oralda Batys Qazaqstan oblystyq «Oral óńiri» jáne «Prıýrale» gazetteriniń basyn biriktirgen «Jaıyq Press» atty medıaholdıng bar. Osy mekeme janynan 1912 jyly qurylǵan «Baspasóz tarıhyn zertteý ortalyǵy» sońǵy jyldary gazet bastaýynda turǵan «Uran», «Habar-Izvestııa», «Qazaq durystyǵy-Kırgızskaıa pravda», «Durystyq joly» sekildi basylymdardyń tarıhyn zerttep, jeke-jeke kitap etip shyǵarǵan bolatyn.
- Biz bul zertteý jumystaryn 1911-1913 jyldary Orda men Oral qalalarynda shyqqan «Qazaqstan» gazetinen bastadyq. О́ıtkeni óńirdegi ulttyq basylymdardyń bári osy basylymnan tamyr tartady. «Qazaqstan» gazetinen biz Ǵumar Qarashtyń redaktorlyq eńbegin, jalpy qazaq baspasóziniń qalyptasý satylaryn anyq kórdik, - deıdi «Jaıyq Press» JShS bas dırektory Jantas Safýllın.
«Qazaqstan» gazetiniń tigindisi elimizde saqtalmaǵan edi. Gazettiń túpnusqasymen tanysyp, kóshirmesin alý úshin oraldyq zertteýshiler Máskeý qalasyna bardy. Osy sapar barysynda Ǵumar Qarashtyń nemeresi, Máskeýde turatyn ǵalym Qarasheva Nádııa Burhanqyzymen kezdesýdiń sáti tústi. Sol joly aqynnyń nemeresi ózi ómir boıy jınaǵan materıaldy Jantas Nábıollaulyna amanattap tapsyrǵan bolatyn. Ǵumar Qarashtyń barynsha tolyq jınaǵyn daıyndaý ıdeıasy osylaı týdy.
Nádııa Burhanqyzynyń qolynda saqtalǵan bul materıaldardy zertteýshi-ǵalymdar Mustafa Ysmaǵulov pen Gúljaý Sultanǵalıeva tapsyrǵan eken. Barlyǵy 17 papkaǵa jınaqtalǵan mol qazynanyń ishinde Ǵumar Qarashtyń túpnusqa kitaptary, kitaptarynyń fotokóshirmeleri, aqynnyń baspa betin kórgen barlyq kitaptarynyń kırıll árpinde terilgen mátini, ártúrli basylymdarda jarııalanǵan jáne el ishinen jazyp alynǵan shyǵarmalary, Ǵumar zamandastarynyń estelikteri, ǵumartanýshy ǵalym Mustafa Ysmaǵulovtyń buryn esh jerge jarııalanbaǵan kitabynyń qoljazbasy t.b. kóptegen materıaldar bar.
Sonymen birge aqynnyń 1994 jyly «Ǵylym» baspasynan jaryq kórgen «Zamana» jınaǵy Ǵumar Qarash týraly kóp jyldan keıin tuńǵysh qolǵa alynǵan tuńǵysh tolymdy eńbek retinde erekshe nazarda boldy. Ǵalym Qabıbolla Sydıyqovtyń «Aǵartýshy, oıshyl, qaıratker aqyn» atty alǵysózi Ǵumar Qarashtyń ómir joly men shyǵarmashylyǵyna barynsha sholý jasalǵan, baspa betin kórgen tuńǵysh shyǵarma bolatyn.
Aqynnyń poezııalyq shyǵarmalary jınaqtalǵan alǵashqy tom Ǵumar Qarash qurastyrǵan «Shaıyr» jáne «Kóksilder» jınaǵynan bastalǵan. О́ıtkeni bul eki kitap 1910 jyly jaryq kórgennen beri qaıta basylǵan emes. Onyń ústine Ǵumardyń baspagerlik shyǵarmashylyǵy, ıaǵnı óz shyǵarmalaryn kitap etip shyǵara bastaýy osy eki jınaqtan bastalǵan. Ári halyq aýyz ádebıeti úlgilerinen bólek, bul jınaqtarda Ǵumar Qarashtyń óz týyndylary da engen bolatyn.
Zertteýshi Mustafa Ysmaǵulov bul jınaqtardy «Ǵumar Qarashev pen Sháńgereı Bókeev ekeýi qurastyryp jarııalaǵan» dep kórsetedi. Bul aqylǵa qonymdy. Tipti bul jyrlardy jınaqtap, daıyndap, baspaǵa usynǵan – Ǵumardyń ózi bolǵan kúnde de, jınaqtyń baspa shyǵynyn Sháńgereı kótergen syńaıly. Eki jınaqta da Sháńgereı Bókeevtiń sýreti basylýy da osyǵan meńzeıdi.
Aıta keteıik, «Shaıyr» men «Kóksilder» - tek eski jyrlar jınaǵy emes. Ǵumar Qarash «Shaıyrdyń» alǵysózinde: «bar jyrlardan jınastyryp eski, jańa jyrlar, biren-saran qysqasha bılik áńgimelerdi jazdym» dep eskertken. «Shaıyrdyń» ishinde «Sultan Shahangereı Seıitgereı uǵly Bókeevtiń jyrlary» arnaıy bólim bolyp berilse, «Qazaqtyń osy kúndegi jaıyna qaraı aıtylǵan» taqyrybymen «Aı, Alla-aı, bu qazaqqa ne hal boldy?!» dep bastalǵan jyr toptamasy – qurastyrýshynyń óz shyǵarmalary. «Shákirtterdiń jıynynda aıtylǵan bir sóz» jáne «Jetpis jasyndaǵy bir qart jastardyń saýyq májilisine tura kelip «Al, qaıyrly qutty bolsyn jıyndaryń...» dep aıtqan óleńderiniń tarıhy Ǵumardyń shákirti Ahmedı Esqalıevtiń jazbalarynda da qalǵan.
Qurastyrýshylar «Shaıyr» men «Kóksilder» jınaǵynyń elektrondy kóshirmesin Almaty qalasyndaǵy «Ǵylymı kitaphana» aqparattyq-taldamalyq ortalyǵynyń qorynan alyp, máskeýlik úlgilermen salystyra daıyndaǵan. Bul iste «Ǵylym ordasy» RMK Ortalyq ǵylymı kitaphana Sırek kitaptar, qoljazbalar jáne ulttyq ádebıet bóliminiń bastyǵy Gúlshat Abıkova qolǵabys etip, Ǵumar Qarashtyń merzimdi basylymdarda jarııalanǵan maqalalaryn da tabýǵa kómektesipti.
«Shaıyr» men «Kóksilder» jınaǵyndaǵy kóne sózderdi túsindirip, keıbir jergilikti qoldanystaǵy sózder men uǵymdardyń, jer-sý ataýlary jáne kisi esimderin naqtylaýda «Bókeı Ordasy» tarıhı-mýzeı kesheniniń ǵylymı qyzmetkeri, tarıh magıstri Gúlmarý Myrzaǵalıeva men shyǵystanýshy, tarıh magıstri Saıpýlla Mollaqanaǵatulynyń kómegi kóp bolǵan. Bul mamandar atalǵan qos jınaqty túpnusqadan qaıtadan qarap shyǵyp, Gúlmarý Samıǵollaqyzy Ǵumar Qarashtyń ósken ortasy – Bókeılikke tán jer-sý ataýlaryn, kisi esimderin túzetip, túsinýge kómektesse, Saıpýlla Mollaqanaǵatuly «Kóksilder» jınaǵynda kezdesetin kónergen sózderge, dinı uǵymdarǵa túsindirme jazǵan.
Ǵumar Qarashtyń kózi tirisinde jeke-jeke jınaq bolyp jaryq kórgen «Qarlyǵash», «Bala tulpar», «Týmysh», «Aǵa tulpar», «Turymtaı» jyr jınaqtary, «Oıǵa kelgen pikirlerim», «О́rnek», «Bádel qajy» atty fılosofııalyq oı-tolǵamdary joǵaryda aıtylǵan «Zamana» jınaǵynda jaryq kórgen edi. Oraldyq zertteýshiler atalǵan kitaptardyń túpnusqasyna qaıta kóz salyp, tárjimede ketken keıbir kemshilikterdi túzetýge tyrysqan. Máselen, «Zamana» jınaǵynyń 141 betindegi «...Alǵy súndet, gımnazıst Ustaǵan tý bar qolynda» degen joldaǵy «alǵy súndet» - «ylǵı s(t)ýdent, gımnazıst» bolyp túzetildi. Túpnusqada «ylǵı sýdent» dep jazylǵan, sóılemniń maǵynasy, «gımnazıst» sózimen qatar kelýi sońǵy nusqanyń qonymdyraq ekenin kórsetedi.
Ǵumardyń 1918 jyly Úpi (Ýfa) qalasynan shyqqan «Turymtaı» jınaǵynyń sońǵy betinde: «Qyrǵı» atty Ǵ.Qarashevtyń jańa jyr kitaby, topyraqtan tys bolsaq, osy jazda basylyp taraıdy. Eldegi adresi: Savınka selosy. Samar gýbernııasy, Jańa ózen ýezi, A.Akshýrınge, Ǵ.Qarashevke tapsyrylsyn – degen jarnama berilgen edi. Biraq zertteýshiler bul jınaq basylmaı qalǵanyn aıtady. Jınaq tolyq kúıinde bizge jetken joq. Biraq Ǵumar murasyn jınaqtaýshy Gúljaý Sultanǵalıeva materıaldary arasynan «Qyrǵı» jınaǵyna kirgen birneshe shyǵarma tabyldy. «Ǵumar Qarashevtyń baspasóz betine shyqpaǵan «Qyrǵı» degen shyǵarmasyn qoljazbasynan bireýden-bireý kóshirip jazyp alyp 1918-1920 jyldarda oqyp júristi. Men de oqydym. Sodan esimde qalǵan keıbir qysqa úzindilerin tómende jazdym. Kólemdileý taqyryptardyń mazmuny túgel taqyryptaryn da umytyppyn...» dep jazady estelikti jetkizýshi Imanbaı Jumaǵalıev. Aqynnyń nemeresi Nádııa Qarashevanyń qolynda saqtalǵan Gúljaý Sultanǵalıeva jınaqtaǵan materıaldar osy úshtomdyqta tolyq paıdalanylyp, oqyrmanǵa usynyldy.
Ǵumar Qarash – merzimdi basylymdarda da óte jıi jarııalanǵan qalamger. Onyń óleńderi, pálsapalyq oı-pikirleri jáne maqalalary sol kezdegi «Shýra», «Aıqap», «Muǵalim» jýrnaldaryna, «Fikir», «Qazaqstan», «Qazaq», «Uran», «Durystyq joly» t.b. gazetterge basylyp turǵan. «Jaıyq Press» JShS Baspasóz tarıhyn zertteý ortalyǵynyń bastamasymen Qazaqstannyń batys óńirinde shyqqan «Qazaqstan» (1911-1913), «Uran» (1917-1918), «Habar-Izvestııa» (1918), «Qazaq durystyǵy-Kırgızskaıa pravda» (1919), «Durystyq joly» (1919) gazetteri men «Pedagogıka» (1919) jýrnalyn jeke-jeke zerttep, árqaısysyn kitap etip shyǵarǵan kezde Ǵumar Qarashtyń qalamynan týǵan biraz maqala men ádebı shyǵarmalar qolǵa tıdi. Olardyń birazy Ǵumar qalamynan shyqqandyǵy kúmánsiz. Al úshtomdyqta berilgen keıbir maqalalardyń avtorlyǵynda kúmán týǵyzatyn jaǵdaılar bolýy da múmkin ekendigin jınaqty qurastyrýshylar eskertip ótipti. Joǵaryda atalǵan gazetterdi arab jazýynan qazirgi álipbıge qotarýda jergilikti mamandar Gúlmarý Myrzaǵalıeva, Muratbek Jahatov, Ersaıyn Mergenbaev eńbek etken.
Ǵumardyń merzimdi basylymdarǵa shyqqan maqalalaryn túgendeý kezinde belgili ǵalym, baspasóz zertteýshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory Svetlana Smaǵulovanyń erekshe kómegi bolǵan eken. Ol osy jınaqqa Ǵumar Qarashtyń «Aıqap» jýrnaly men «Qazaq» gazetinde jarııalanǵan birqatar maqalasyn qazirgi álipbıge aýdaryp qosqan.
Jınaqty qurastyrýshylar el ishinde saqtalǵan kóne qoljazbalarmen de jumys istegen. Máselen, Ǵumar Qarashtyń sońynda qalǵan ádebı murany saqtaýda onyń eń talantty, aqyn shákirti Ahmadı Esqalıevtiń orny erekshe bolǵan. Almatydaǵy M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazba qorynda da A.Esqalıev qaldyrǵan Ǵumar shyǵarmalary jeterlik. Odan bólek, Ahmadıdiń kenje uly, Oral qalasynda turatyn Bolat Esqalıevtiń qolynda ákesinen qalǵan birneshe dápter saqtalǵan eken. Osy jerden Ǵumar Qarash týraly estelikter, birneshe shyǵarma tabylyp, arab jazýynan qazirgi álipbıge kóshirilip, osy jınaqta oqyrman nazaryna usynylǵan.
Sonymen birge el ishindegi kóptegen kóne áńgimeler men óleń-jyrdy hatqa túsirip ketken Áıip Bektasovtyń (1903-1985) qoljazbalarynyń arasynan Ǵumardyń onshaqty shyǵarmasy tabylǵan. Olardyń birqatary buryn-sońdy jarııalanyp júrse, keıbiri baspa betin kórmegen. Olardyń ishinen «Ǵumar Qarashulynyń sózi», «Ǵumar Qarashulynyń 1918-1919 jyldar alasapyran kezderde el tonaýshylyqty kórip aıtqany», «Tarazy týraly aıtqany», «Izbasarǵa aıtqany», t.b. alty shyǵarmasy jınaqqa qosyldy.
Ǵumar Qarash shyǵarmashylyǵyna arnalǵan úshtomdyq jınaqtyń úshinshi tomy túgeldeı aqyn, aǵartýshy, oıshyl, qoǵam qaıratkeri bolǵan tulǵanyń ómir joly men shyǵarmashylyǵyn zerttegen eńbekterge arnalǵan. Munyń ishinde zertteýshi Mustafa Ysmaǵulov pen Gúljaý Sultanǵalıeva eńbekteriniń qundylyǵy – buryn baspa betin kórmegendiginde.
Osy kitapty qolyna alatyn oıly oqyrmanǵa eskerte ketetin bir másele – bul jınaqty qurastyrýshylar kásibı ǵalym, ádebıettanýshy maman, tarıhshy ǵalym emes. Bul iske júrek qalaýymen ǵana kirisken, aqyn nemeresiniń amanatyna bola aýyr júkti arqalaǵan azamattar edi. Olardyń ishinde osy joldardyń avtory da bar. «Bizdiń mindet – Ǵumardaı asyl arystyń tarydaı shashylǵan murasyn bir jerge jınaqtap, shyn ǵalymdardyń qolyna ustatý. Bul shıkizatty qorytyp, túıin jasaýdy kásibı mamandardyń enshisine qaldyramyz» deıdi «Jaıyq Press» JShS bas dırektory Jantas Safýllın.
«Jaıyq Press» mekemesiniń ǵımaratynda ótken kitapty tanystyrý sharasynda jergilikti zııaly qaýym ókilderi, qalamgerler men tarıhshylar bul oqıǵanyń zor máni, tarıhı mańyzy bar ekendigin atap ótti. Saltanatty jıynda sý jańa úshtomdyqtyń tusaýyn kesý qurmeti aqyndar Aqushtap Baqtygereeva men Ǵaısaǵalı Seıtaqqa berildi. Tarıhshy Baqtyly Boranbaeva, Dámetken Súleımenova, Jánibek Ismýrzınder, ádebıetshi-tilshi ǵalymdar Bolat Jeksenǵalıev, Zeınolla Mútıtegi óz sózderinde Ǵumar Qarashtyń san qyrly qyzmetine toqtalyp, jańa eńbekti ǵumartaný salasyna qosylǵan qomaqty úles dep baǵalady.
Qazbek QUTTYMURATULY, «Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan