Jedel tartylyp kele jatqan Aral teńizi sııaqty asa iri ekologııalyq apattardyń saldary
Bizdiń dáýirimizdiń qasiretti shegi – kópqyrly ekologııalyq qaýip. Qazaqstan úshin ol, birinshi kezekte, tartylyp bara jatqan Aral teńizimen baılanysty. Bul problema óńirlik qana emes, sondaı-aq planetarlyq – Aral jer bıosferasyn saqtaýda úlken ról atqarady. Aral problemasyn sheshý ony qutqarý boıynsha keń aýqymdy jáne tıimdi halyqaralyq yntymaqtastyqty uıymdastyrýdy talap etedi.
Nursultan NAZARBAEV.
Qazaqstannyń egemen memleket retindegi qalyptasýy men damýy strategııasynan.
Almaty qalasy, 1992 jylǵy 16 mamyr.
Táýelsizdigin alǵan Qazaqstan asa kúrdelileriniń biri Aral teńizi bolyp tabylǵan birqatar sheshýin kútken ekologııalyq problemalarmen betpe-bet keldi. Al Aral teńizi Keńes Odaǵy kezindegi qylmystyq sharýashylyq júrgizý jáne adamnyń oısyzdyǵy men jetesizdiginiń saldarynan «óli teńizge» aınalǵan edi. Aral problemasy teńizdiń tartylýynan turǵyndary zardap shekken jaqyn jatqan barlyq óńirler úshin apatty boldy. Qazaqstanǵa osy asa ótkir áleýmettik-ekologııalyq problemany shuǵyl sheshý qajettigi týyndady. Aral daǵdarysy – bul oılastyrylmaǵan aýyl sharýashylyǵyn ıgerý saldarynan 1961 jyly bastalǵan, aıtarlyqtaı áleýmettik-ekonomıkalyq saldary bar ekologııalyq apattyń asa qasiretti mysaly. Aǵyn sýdy kúrt kóptep alý saldary (keıbir jyldary jylyna 70-75 tekshe shaqyrymǵa jetti) sý jáne tuz balansynyń buzylýyna alyp keldi. Al sýdyń tabıǵı azaıýy 1960-1980 jyldar aralyǵyn qamtydy. Aral kólemi 10 esege jýyq kemip, aýmaǵy 4 eseden astamǵa qysqaryp ketti. Jaǵalaý syzyǵy ondaǵan, keıbir jerlerde júzdegen shaqyrymǵa deıin keri shegindi. Qurǵaǵan qaırań aýmaǵy 4,5 mln. gektardy qurady. Teńizdiń tartylǵan akvatorııasynan jyl saıyn quramynda túrli hımıkattar men ýlar bar 100 myńnan astam tonna tuz ben shań taraıdy. Jyl saıyn aýaǵa 15-ten 75 mıllıon tonnaǵa deıin shań kóteriledi. Memleket ekologııalyq apat saldarynan týyndaǵan áleýmettik-ekonomıkalyq jáne ekologııalyq problemalardy sheshý boıynsha aıtarlyqtaı sharalar qabyldady. Aral mańy problemalaryn keshendi sheshý jónindegi 2004-2006 jáne 2007-2009 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama júzege asyryldy. Dúnıejúzilik bank zaımynyń qarjysy jáne respýblıkalyq bıýdjet esebinen 2002 jyl men 2009 jyl aralyǵynda «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń soltústik bóligin saqtaý» jobasy júzege asyryldy. Dúnıejúzilik bank jobasy boıynsha uzyndyǵy 13 shaqyrymdyq Kókaral bógetin salý 2003 jyldan 2005 jylǵa deıin jalǵasty. Jobany júzege asyrý nátıjesinde Aral teńiziniń soltústik bóliginiń deńgeıi Baltyq júıesi boıynsha 41,4 metr belgige jetti (joba júzege asyrylǵanǵa deıin 39 metr). Buǵan qosa, sý aıdynynyń aýmaǵy 2606 sharshy shaqyrymnan 3156 sharshy shaqyrymǵa deıin, sý kólemi 17,7-den 25,2 tekshe shaqyrymǵa deıin ulǵaıyp, sýdyń mıneraldanýy 23-ten 17 gramm/lıtrge deıin tómendedi. Kól júıeleriniń sýlaný aýmaǵy 6,3 myń gektarǵa, shabyndyq jerler 7 myń gektarǵa jáne sýlandyratyn jerler 17 myń gektarǵa jetti. 70 myń gektardan astam ırrıgasııalyq jáne jalpy alańy 65 myń gektardan astam Syrdarııa ózeniniń jaǵalaýlaryndaǵy teńizdiń kól júıesindegi, tabıǵı keshenderindegi jáne shabyndyq jerlerindegi aýmaqty sýlandyrý jaqsara tústi. Qurǵaǵan teńiz tabanynan ushatyn tuzdy-shańdy tozań azaıa tússe, bul, óz kezeginde, turǵyndar densaýlyǵynyń jaqsarýyna, teńizdiń bıokóptúrliliginiń, Aral tóńiregi florasy men faýnasynyń qalpyna kelýine múmkindik berdi. Taıaý ýaqyttarda «Syrdarııa arnasy men Aral teńiziniń soltústik bóligin retteý» jobasyn júzege asyrýdyń ekinshi kezeńi bastalatyn bolady. Tutastaı alǵanda, búginde Aral teńiziniń qazaqstandyq bóliginiń turǵyndary ózderiniń balalaryn týǵan jerlerinde ósirip-tárbıeleýge múmkindik alady dep aıtýǵa senim bar.