№19 syn-qater

Etnosaralyq qaqtyǵystar qysymy men qateriniń ósýi

Egemen memleket qurýdyń alǵashqy jyldarynda Qazaqstan aldynda etnosaralyq qatynastardy qamtamasyz etýdiń demokratııalyq tetikterin qurý mindeti ótkir turdy. KSRO-nyń ydyraýy etnostyq shekaralar men  TMD-daǵy etnosaralyq janjal­dar­dyń óse túsýi jaǵdaıynda ótti. Etnosaralyq kelisim men turaqtylyqty saqtaý jas memleket úshin «ómir nemese ólim» máselesine aınaldy. Kóptegen álem­d­ik jetekshi sarapshylar Qazaqstanǵa Iýgo­sla­vııa­nyń taǵdyryn teligeni kezdeısoq emes edi. Qazaqstandaǵy qolaısyz etnosaralyq, etnodemografııalyq jáne mıgrasııalyq úrdisterdiń basty sebebi áleýmettik-eko­nomıkalyq sıpattaǵy qıyndyqtar boldy. Sonymen birge, keńestik birtektilikti joǵaltý turǵysynan KSRO-nyń qulaýyna qatty qaıǵyrǵan turǵyndar bóliginiń etnoulttyq jáne shovınıstik kóńil kúıi kórinis bere bastady. Bul 1990 jyldyń tamyzynda «Birlik» qozǵalysynyń qurylýynan jáne 1991 jyly ka­zachestvonyń «patshaǵa jáne otanǵa» qyzmet etýiniń 400 jyldyǵyn merekeleýdi uıymdastyrýǵa umtylǵan kazaktar uıymdary belsendiliginen, sondaı-aq 1989 jyldyń maýsymy men 1992 jyldyń qazan-qarasha aılary kezeńin qamtyǵan (Jańaózen, Qazansý, Uzynaǵash, Shyǵys Qazaqstan) áreketter men basqa da janjaldardan aıqyn ańǵaryldy. Atalǵan úrdisterdiń damýy, etnostyq janjaldar áleýmettik-ekonomıkalyq reformalaý úderisteri men qoǵamdy demo­kratııalyq damytýǵa tosqaýyl qoıa alar edi. Bul, óz kezeginde, etnosaralyq qaty­nas­tar sa­la­syndaǵy saıasatty shuǵyl qaı­ta qaraý­dy talap etti. Buǵan alǵashqy qadam­dardyń biri 1989 jyldyń qyr­kúıe­ginde qazaq tilin memlekettik, al orys tilin ultaralyq qarym-qatynas tili dep jarııalaǵan «Tilder týraly» Zańnyń qabyldanýy boldy. Qazaq, tatar, nemis, koreı jáne Qazaq­stannyń basqa da etnostarynyń mádenı qaıta jańǵyrýy bastaldy. Tek 1990-1991 jyl­dary 482 qazaq balabaqshasy, 155 jal­py bilim beretin mektep ashyldy. Respýblıkada 49 etnomádenı birlestik quryldy. Etnosaralyq toleranttylyq pen qo­ǵamdyq kelisimniń qazaqstandyq modeli­niń negizi 1992 jyly Memleket basshysy et­nos­aralyq máseleler boıynsha qoǵam­dyq ınstıtýt qurý ıdeıasyn kótergen kezde qa­lansa, ol 1995 jyldyń naýryzynda Prezıdent janyndaǵy jańa konsýl­ta­tıvti-ke­ńesý organy – Qazaqstan halqy Assamb­leıa­sy qurylýymen júzege asyp, onyń ar­qaýyna etnomádenı birles­tik­terdiń de qurylýymen aıshyqtalǵan memleket pen azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń áriptes­tigi qaǵıdaty ornyqtyryldy. Assambleıaǵa myna mindetterdi sheshý múmkin boldy: Qazaqstan etnostarynyń tilderi men mádenıetteri qaıta jań­ǵyrýy úderisterine órkenıetti, quqyqtyq negiz qalaý; osy úderisterdi memlekettik qoldaýmen qamtamasyz etý; etnostyq damýdyń saıasılanýy yqtımaldyly­ǵynyń aldyn alý; kún tártibine ulttyq-memlekettik birtektilik qalyptastyrý máselesin shyǵarý. Tutastaı alǵanda, Assambleıa qurý etnosaralyq qatynastar problemasyn sheshýdiń bir mezgilde joly men tetigi bolsa, ol 1990-shy jyldardyń ekinshi jartysynda naryqtyq qaıta qurýlardy tabysty júrgizip, eldi dáıektilikpen jáne kezeń-kezeńimen demokratııalan­dyrýǵa kirisýge jaǵdaı týǵyzdy.

Bizdiń bárimiz jaı ǵana turǵyndar emespiz, biz – Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattarymyz! Jáne adamǵa laıyqty ómir jolyn tańdaǵan, urpaqtar aldynda jaýapkershilik alǵan ózimizdiń memleketimiz úshin maqtanysh sezimine bólenýge; búginde búkil álem tanıtyn respýblıkanyń qasıetti nyshandary – Týymyzdy, Eltańbamyzdy jáne Ánuranymyzdy qurmetteýge tıistimiz. Naq osy qazaq memleketiniń patrıotızmi respýblıkanyń, ony mekendeıtin barlyq ulttar men ulystardyń basty tiregi bolýy tıis. Qazaqstan halqy mynaǵan senimdi bolýlary kerek: respýblıka basshylyǵy ulttyq kelisim saıasatyn nyq qadammen aıaǵyna deıin jetkizip, ony zańdy negizge berik qoıatyn bolady, qandaı syltaýlarmen bolsa da týyndaıtyn óshpendilik otyn jaǵýǵa múmkindik bermeıdi, dep óz tarapymnan málimdeýge tıispin.

 Nursultan Nazarbaev.

Qazaqstan halqynyń forýmynda sóılegen sózinen.

Almaty qalasy, 1992 jylǵy 16 jeltoqsan.

Ulttyq birlik doktrınasy etnosaralyq kelisimdi aıqyndap, qazaqstandyq birtektilikti odan ári qalyptastyrýdyń ózekti qujattarynyń biri bolyp tabylady. Búginde Ulttyq birlik doktrınasy bastysy Táýelsizdik bolyp tabylatyn, negizinde ortaq qundylyqtar jatqan Qazaqstan qoǵamyn toptastyrýdyń ulttyq birligi retinde qarastyrylady.