Ataqty basketbolshy Ývaıs Ahtaev týraly syr

Bolashaq basketbol juldyzy Che­shen­standa týyp-óskenimen, onyń jalyndap turǵan jastyq shaǵy qazaqtyń keń dalasynda ótti. Qylyshynan qan tamǵan qyzyl­dar ımperııasynyń jez murt kósemi Iosıf Stalınniń óktem buıryǵymen Qap taýy halyqtary jappaı Ortalyq Azııa aýmaǵyna qýylǵanda, Ývaıs nebári 14 jasta edi. Beınetten qatty qajyp, ashtyqtan ábden álsirep, uzaq joldan sharshap-shaldyǵyp, aqyry azyp-tozýǵa shaq qalǵan Ahtaevtar otbasy 1944 jyldyń qaqaǵan aıazynda Qaraǵandyǵa kelip qonystandy. Uly Otan soǵysy kezinde qazaq halqynyń ózi de «shyqpa janym, shyqpa» dep, qalt-qult kúı keship júrgenine qaramastan, ózge ult ókilderiniń eshqaısysyn ózekke teppedi. Kerisinshe, jer aýdarylyp kelgenderdiń barlyǵyn qushaǵyna qysyp, qamqorlyǵyna aldy. Úılerin panalatyp, bir japyraq nandy aýyzdarynan jyryp berdi.

Ývaıstyń sportqa kelýi de qyzyq bir oqıǵa. Qystyń qaqaǵan aıazynda tozyǵy jetken úıdi jylytý úshin ol birde ózi quryptas balalarmen rels astyndaǵy kól­deneń tósemeni urlaýǵa bekinedi. Biraq bul jospary júzege aspady. Temir jol boıynda topyrlap júr­gen jetkinshekter tártip saq­shy­larynyń quryǵyna ilinedi. Alaıda Ahtaevtyń baǵyna oraı, olar­dy tutqyndaǵan mılısııa qyz­metkerleriniń biri myq­ty sport­shy eken. О́zgeler bir tóse­meni ázer kótergende, zildeı aǵash­tyń úsh-tórteýin «qoltyǵyna qy­syp» alyp, esh alańsyz ketip bara jat­qan boıy eki metrden asatyn boz­balaǵa ofıserlerdiń tań­dana qara­ǵany bar. Sodan tártip saq­shysy Ývaısqa aǵalyq aqylyn aıtyp, «urlyq jasaǵansha, sportpen aı­na­lysqanyń jón» degen keńes beredi.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalǵan­nan keıin ómirin sportqa arnaý­dy jón kórgen Ývaıs Ah­taev Qaraǵandy qalasyndaǵy De­ne­ shynyqtyrý tehnıký­myna oqý­­ǵa túsedi. Alǵashynda ıadro men­ dısk laqtyrý, boks jáne kú­­res túrlerimen shuǵyldandy. Bul­ rette de nesibesiz bolǵan joq.­ Bir­qatar báse­ke­lerge qaty­syp, óz koman­dasynyń namysyn­ qor­ǵaıdy. Sodan keıin alma­ty­­lyq bap­ker Isaak Kope­leevıch­tiń aqylyn tyń­dap, basketbol úıirmesine aýysady. Kóp keshik­peı qyraǵy mamandardyń nazaryna iligedi. Jýrnalıster qaýy­my­ ony jıi jaǵalaı bastaıdy. Jan­kúıerler de qasynan bir eli­ qalmaýǵa tyrysady. Árıne boıy 2 metr 36 santımetr­ge jetetin 17 jastaǵy jigitke qalyń jurt­t­yń qyzyqpaýy múmkin emes qoı! Ol kezderi Qaraǵandy men Qazaqstan turmaq, Keńes Oda­ǵyndaǵy eń boıshań degen basket­bolshylardyń ózderi biz­diń keıipkerimizdiń ıyǵy­na da jetpeıtin.

Ahtaevtyń baǵy Almatyda ashyldy. Jergilikti «Býreves­tnıktiń» sapyn­da óner kórsetken 1947-1957 jyldary aralyǵynda ol KSRO-daǵy eń tany­­mal bas­ketbolshylardyń birine aınaldy. Osyndaı boıshań oıynshyny buryn-sońdy kórmegen qar­sylastary oǵan qarsy qandaı taktıka qoldanýdy bilmeı ábigerge túsip, aramterge áb­den túsetin. Ah­taev jáne onyń jan dosy Ar­menak Alachachıannyń arqa­syn­da Qazaqstan basketboly jańa bıik­terge kóterildi. Bizdiń jigitter Odaq kó­lemindegi jarystarda jaq­sy nátı­je kórsetip, múıizderi qara­ǵaıdaı koman­dalardyń ózderi sana­satyn deńgeıge jetedi. Alyp oıyn­shynyń ónerin tama­shalaý úshin sport keshenderine kórer­mender kóptep jınalatyn. Jan­kúıerler ony erkeletip, «cheshen Vasıa» dep ataı­dy. Taǵy bir aı­ta keterligi, Ývaıs Ahtaev­tyń esi­mi eki qolymen dopty us­tap, shy­ǵyr­shyqqa ústinen salatyn jáne alańnyń bir shetinen ekinshi shetine op-ońaı pas bere alatyn tuńǵysh bas­ketbolshy retinde el esinde qaldy.

1952 jyly Ahtaev Helsınkı Olımpıa­dasynda óner kórsetýge tıis edi. Alaıda sol kezdegi Keńes Odaǵyn­daǵy eń yqpaldy basshylardyń biri Lav­rentıı Berııa «senimsiz ult ókiliniń» Sýo­­mı eline barýyna úzildi-kesil­di qar­sylyq bildirgen kóri­nedi. Sonyń nátı­jesinde ol Olım­pıadadan shet qalady. 1954 jyly Ývaıs KSRO quramasyna qabyl­dandy. Alaıda atalmysh komanda sapynda ol bir ǵana oıyn ótkizdi. Bolgarııaǵa qarsy joldastyq kezdesýde jer­lesterimiz súreńsiz óner kórsetip, jeńilis tapty. Sonyń saldarynan bas­ty sebep­keri retinde qazaqstandyq Ývaıs Ahtaev pen armenııalyq Armenak Alachachıannyń esimi atalyp, ekeýi de komandadan qýyldy.

Osy oraıda myna bir oqıǵa eriksiz eske oralady: KSRO qurama­synan ket­kennen keıin Ývaıs Armenakty Qazaq­stanǵa qonaqqa shaqyrady. Birer aıdan keıin Al­ma­tyǵa jınalǵan Ala­chachıan «Do­sym­­nyń mekenjaıyn surap alma­ǵanym-aı» dep ókinip, biraz oıǵa shomdy. Sodan ol jedelhat joldaýǵa bekindi. Posh­taǵa kelip, hattyń syrtyna «Alma-Ata, Ývaıs Ahtaevqa» dep jazady da, ózi poezǵa otyrady. Eki oıly bolyp, Almaty temir jol beke­tine jetse, sol jer­de dosy ony kúlimsirep kútip tur eken. Iаǵnı meken­jaıy jazylmasa da, jol­dan­ǵan hat ıesin taýypty. Mine, osy oqı­ǵanyń ózi-aq el arasynda «che­shen Vasıa­nyń» bedeli qan­daı zor bolǵanyn ańǵartyp tur­ǵan­daı...

1957 jyly qant dıabeti aýrýyna shal­dyqqan Ývaıs úlken sport­tan qol úzýge májbúr boldy. Arada eki jyl ótkennen soń ol Groznyıǵa oralyp, Cheshen-Ingý­shetııa quramasynyń aǵa jat­­tyqtyrýshysy boldy. Túrli jarys­­tarda «cheshen Vasıanyń» shákirt­teri biraz oljaǵa kenelip, bapkerlik qyzmette de ózin jaqsy qyrynan kórsete biledi. Alaıda dendegen dert onyń erkin kósilýine múmkindik bermeıdi. 1978 jyldyń 12 maýsymynda abzal azamat fánı­den baqıǵa attanady. О́miriniń soń­ǵy kúnderi ataqty basketbolshy óz­ týǵan-týystaryn jıyp alyp: «Ma­­ǵan záýlim zırat turǵyzýdyń qaje­ti joq. Jer qoınaýyna tabys etken­nen soń jaı ǵana qarapaıym qor­shaý ornatsańyzdar jetkilikti. Onsyz da jalǵandy jalpa­ǵynan basyp júrgen kezimde jurt naza­ryna kóp iliktim. Jasyratyny joq, kópshiliktiń shekten tys nazary keıde meni sharshatatyn. О́l­gen­nen soń da sol jaǵdaıdyń qaı­talan­ǵanyn qala­maımyn», – degen eken.

Qyzyqty derekter

• Boıy kók tirgen Ývaıstyń salmaǵy ár jyldary 160-200 kılo shamasynda bolǵan desedi. Aıaq kıimi – 58 ólshem. Ataqty sportshy kóp tamaq ishpegenimen, táýligine 15 lıtrdeı sýdy simiretin kórinedi.

• Kóziniń tirisinde áıgili basketbol­shynyń úsh jeke kóligi bolǵan – «Mos­kvıch-400», «Pobeda» jáne «Volga». «Temir tulparǵa» syıý úshin ol kóliginiń tóbe­sin biraz kóterip, tómengi aspasyn kúsheı­tip, aldyńǵy oryndyqtaryn ju­lyp alyp tastaıtyn. Sonyń ózinde Ývaıs mashınaǵa ázer jaıǵasatyn.

• 23 myńǵa jýyq kórermenge eseptelgen Cheshenstandaǵy eń iri stadıonǵa 1993 jyly Ývaıs Ahtaevtyń esimi beril­gen edi. Soǵystan keıin ol stadıonnyń qańqasy da qalǵan joq. Al 2017 jyly Groznyıda boı kótergen Voleıbol saraıy bul kúnderi aıtýly azamattyń esimimen atalady.

• Ývaıs Ahtaevpen birge KSRO qura­ma­synan qýylyp, 1955-1957 jyl­dar aralyǵynda Almatynyń «Býre­ves­t­nıginde» oınaǵan Armenak Alachachıan keıin­nen Tokıo Olımpıadasynyń kúmis júl­degeri, Eýropanyń 4 jáne KSRO-nyń 8 dúrkin chempıony atandy.

Ǵalym SÚLEIMEN,

«Egemen Qazaqstan»