Elbasy jáne el táýelsizdigi

Qazaq eli óz táýelsizdik ǵa­syrynyń besten birin tol­tyr­dy. Bul merzim adam ómirimen eseptegende de, tarıhı tur­ǵydan alyp qaraǵanda da kóp ýaqyt emes. Biraq osy bir qysqa merzimge qaramastan, táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­da­ryndaǵy ekonomıkalyq-áleý­mettik jáne saıası qıyn­shy­lyqtardy eńsere bilgen Qazaq eli álem moıyndaǵan memleketter qataryna qosyldy. Eli­mizdiń saıası ómiri jańar­tylyp, túbegeıli ózgerister jasaldy. Memlekettiliktiń bar­lyq ınstıtýttary qury­lyp, ekonomıkamyz naryqtyq jolǵa tústi. Halyqtyń ál-aýqa­ty jańa deńgeıge kóteril­di, áleýmettik salada jańa asý­lar baǵyndyryldy. Memlekettik shekaramyz aıqyn­dalyp, eldiń tutastyǵy, jer­diń bútindigi qamtamasyz etildi. Elbasynyń kóregendigi men erik-jigeriniń nátıje­sinde Qazaqstan álemde tuńǵysh ret ıadrolyq qarýdan bas tartyp, Semeı synaq polıgonyn ja­býy búkil dúnıe júziniń nazaryn ózine aýdardy. Osy bir batyl qadamnyń nátı­je­sinde memleketimiz táýelsizdi­giniń qaýipsizdigine álemniń irgeli memleketteri kepildik berdi. Álem elderimen terezesi teń táýelsiz memleket quryp, ata-babalarymyzdyń ǵasyrlar boıǵy uly armany men maqsaty oryndaldy. Qazaq eli táýelsizdiginiń kók baıraǵyn óz qolymen tuń­ǵysh kóterip, táýelsiz Qazaq­stan memleketin qurǵan El­ba­symyzdyń az jyldyń aıasyn­da týǵan elin álemdik qoǵam­das­tyqqa tanyt­qandyǵyna óz­ge­lermen birge ózimiz de qaı­ran qalyp, tam­sanamyz. Ta­rıh­tyń qıly bir kezeń­derinde elge Nur­sultan Nazarbaevtaı Kóshbasshynyń ta­by­lýyn halqy­myzdyń baǵy dep te túsi­nemiz. Bıylǵy jyl jáne de el Táýel­siz­diginiń jıyrma jyldyǵy ǵana emes, Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń búkil- halyqtyq saılaýda aıqyn jeńiske jetip, el tizginin óz qolyna alǵanyna da jı­yr­ma jyl toldy. 1991 jyly 1 jeltoq­sanda qazaqstandyqtar ózderiniń Tuń­ǵysh Prezıdentin saılap, senim artty, el táýelsizdigin amanat etti, jaýapkershilik júgin arqalatty, halyq ózderi tańdaǵan Kóshbasshysynyń ne isteý kerektigin biletindigine, eldi adas­tyr­maıtynyna, týra jolǵa bastaıty­nyna sendi. Elimiz ben halqymyzdyń sol senimin Elbasynyń tolyq aqtap otyr­ǵandyǵyna osy kúnderi kózimiz anyq jetip otyr. Bári de esimizde. Qazaqstan Res­pýblıkasy Prezıdentiniń qyzmetine kirisýge arnalǵan saltanat sol jyldyń, ıaǵnı 1991 jyldyń 10 jeltoqsanynda bolǵan-dy. Prezıdenttiń qyzmetine kirisý jáne ant berý saltanaty ejelgi halyqtyq dástúr men qazirgi órkenıet úlgileriniń aıshyq­talǵan jaǵdaıynda ótti. Prezıdent ejelgi dástúr boıynsha aq kıizdiń ústine kóterilip, qolyn Konstıtýsııaǵa qoıyp, ant berdi. El aǵalary Dmıtrıı Snegın, Qudys Qojamııarov, Edýard Aırıh, Ybyraıymjan Qojahmetov Saraı tórinde bú­kil halyq qoldaǵan Elbasyǵa erekshe sán-saltanatty shapan japty, prezıdenttik aıyrym belgilerin tapsyr­dy. Jasy toqsannan asqan halyq aqyny Shákir Ábenov bata berse, kórnekti jazý­shy, pýblısıst, Joǵarǵy Keńes depýtaty Ábish Kekilbaev aq tilegin bildirdi. Tarıhtyń sol bir bulta­rys­ty keze­ńin­de qazaqsta­n­dyq­tar óz Kóshbasshysyn du­rys tańdaı bildi jáne de ha­lyq ózderi senim artqan Nur­sultan Nazarbaevtyń táýel­siz­diktiń alǵashqy kúnderinen bas­tap, eldi adastyrmaı, du­rys baǵytpen alyp kele jat­qandyǵyna da osy kúnderi kózderi anyq jetip te otyr. Halyqtyń qatelespeı sol bir kezdegi durys tańdaý jasaı bilgendigine osy kúnderi shúkirshilik te etemiz. Prezıdentke búkil halyq atynan ókil­­dik berilgennen keıin 16 jeltoq­sanda «Qazaqstan Respýblıkasynyń Mem­lekettik táýelsizdigi týraly» Zań qa­byl­dandy. Eki kúngi talqylaýǵa sozylǵan bul zańnyń tóńireginde de daý-damaı bolmaı qalǵan joq. Qazaq eliniń óz betimen táýelsiz memleket bola alatyndyǵyna kúmán keltirýshiler de tabyldy. Olar sol bir kúdikterimen egemendiktiń osy bir zańynyń ár tusyna negizsiz sha­bý­yl­dar jasap ta jatty. Tipti, Qazaqstannyń derbes memleket bo­lýyn qalamaǵandar da, táýelsizdigimizdi jaqtyrmaǵandar da bolǵandyǵyn qaıtersiz?! Tarıh bizge 1991 jyldyń 16 jel­toqsanynan bastap táýelsiz memleket qurýdyń sybaǵysyn usyndy. Sóıtip, elimizdiń tar jol, taıǵaq keshýli qasıetti sapary, azattyqtyń arpalysqa toly aq joly bastalyp edi. Elbasy óziniń týǵan halqyna degen senimmen táýekel dep táýelsiz eldiń irgetasyn qalaýdy, ony nyǵaıtýdy qolǵa alǵan bolatyn. Elbasy Nazarbaev ózine senim art­qan óz halqyna eń bir qıyn jyl­dar­dyń ózin­de oryn­dalýy múmkin bol­­maı­tyn máse­lege baı­lanysty eshqandaı ýáde bermedi. Halqynyń aldyndaǵy bedeli sonysymen de arta tústi. Eger ýáde bere qalsa, bárin de oryn­da­dy. Boıyndaǵy týa bitken qasıeti jáne ómirlik tájirıbemen be­­kigen tó­zim­shildigi, sa­­byrly­ly­ǵy, ustam­dy­lyǵy bar Tuń­ǵysh Prezıdentimiz búkil qa­zaqstandyq­tar­dy óziniń aınalasyna top­tas­ty­ra alatyn saıasatker jáne dara tulǵa ekendigin tanytty. Osy arada bir aqı­qatty aıtaıyq, N.Nazarbaevtyń Ult kósh­bas­shysy ekendigin Parlament qabyl­daǵan Kons­tıtý­sııalyq zańnan kóp buryn-aq ha­lyqtyń ózi moıyndap ta qoıǵan bolatyn. Nursultan Nazarbaev memleket bas­shy­lyǵyna kelgen alǵashqy sátten bastap aıryqsha ereksheligi bar ózgeshe bir halyqaralyq jáne ultaralyq máseleler shıelenisiniń sheshýin asyǵystyqqa salmaı, arandatatyn pikirlerdiń yǵy men yrqyna jyǵylmaı, áliptiń sońyn baǵa sabyrmen, ýaqyttyń talabyna, qazaq­stan­dyq joldyń ereksheligine úılestire, jan-jaqty múddelerdiń túıisý núktesin taba bilip sheshýdegi daralyǵymen birden álem nazaryn aýdardy. Elbasy óziniń qol jetkizsem-aý degen saıası jáne ulttyq bıik maqsattaryn árdaıym esinen shy­ǵarmaýmen birge, oǵan jetý úshin de ja­lań uran kóterip, jaqsy ataq alýǵa qyzyqpady. Qandaı máselede bolsyn qoldan keletin naqty múmkindikterdi ǵana túgel paıdalanyp, evolıýsııalyq jolmen turaqty ilgeri jyljı bergendi durys sanady. Damýdyń qazaqstandyq jolyn izdestirdi, ózindik baǵytty tan­dady. Sol qazaqstandyq damý joly­nan ózge damý joldarynyń eshqaısysyn da, tipti birde-birin joqqa shyǵarǵan emes, kerisinshe, ózge damý joldarynyń qajet­tisin alyp ta, paıdalana bildi. Elimizde damýdyń ózindik joly tań­dal­sa da, memleket táý­el­­siz­diginiń múddeleri ózi­men birge sheshilýi qı­yn má­selelerdiń de tu­tas to­byn alǵa tartty. Jańa Qazaqstandy qa­lyp­­tas­ty­rý jolyndaǵy basty kedergilerdiń biri tota­lıtarlyq júıe ker­neýi­niń táýelsiz el múd­de­lerimen qıysa bermeıtindiginen de bolyp jatty. Burynǵy júıe­niń elesi memleket pen qoǵam ómiriniń kóptegen qyrlarynan belgili bir dárejede kórinis berip te jatty. Munyń ózi sharýashylyq júrgizý men basqarýdyń eski tásilderine boı urýshylyqtan ǵana baıqalyp qoıǵan joq, halyqtyń basym bóliginiń boıǵa bitken enjarlyǵynan, ókimet asyraıdy deıtin burynǵy pıǵy­lynan da tanylyp jatty. Kózge kórine bermeıtin bul ke­der­gilerdi de Elbasy­nyń baısaldy saıa­sa­tynyń arqasynda jeńip, eńsere bildik. Toqsanynshy jyldardyń bas kezindegi keńestik júıeniń jappaı ydyraýy men ıdeologııalyq bos keńistik jaǵdaıynda Qazaqstan da tereń bir jartastyń jaǵalaýyna taıap qalǵan edi. Bir sózben aıtqanda, Keńes ókimeti ornyqtyrǵan tutas qoǵam bólinip-jarylýdyń az-aq aldynda turdy. Solshyldar, ońshyldar, neshe túrli ultshyldar – bári de eldiń qo­ǵamdyq jáne ekonomıkalyq qurylymy­nyń qandaı bolýy kerektigi týraly aı­tysty, óz dálelderin jetkizýge tyrysty. Bári de áleýmettik, ulttyq, ekonomı­kalyq ádilettiliktiń qalpyna kelýin talap etti. Solardyń bári de óz aıtqan­daryn ǵana durys sanaıtyn. Tipti, olar­dyń ýájderi men talap-tilekteri de kádim­gideı ılanymdy estiletin. Degenmen de, bári qosyla kelgende ábden sha­tys­qan jáne kereǵar túıinge aınalatyn, ol túıin barǵan saıyn taryla kelip, jas táýelsiz memlekettilikti tunshyqtyrý qaýpin týdyratyn. Qysqasha aıtqanda, bul kezde saıasat ekonomıkanyń aldyna shyǵyp ketken edi. Osyndaı jaǵdaıda Elbasy bárine de sa­byrlylyqpen qarap, bári­niń de sózin de, bózin de taý­yp, qo­ǵamnyń jalpy ydy­raýynyń, saıası kózqaras­tar­dyń bólshek­tenip ketýiniń al­dyn ala bildi. Elbasy senimdi ekonomıkalyq negiz bolmaı­yn­sha kez kelgen úndeý-sha­qy­rýlardyń eldiń tyǵy­ryq­qa tirelýine ǵana alyp keletinin basqalardan tere­ńirek túsindi. Nursultan Na­zar­baev­tyń sol jyldardaǵy us­tanǵan saıasaty men tıimdi re­formalary ǵana elimizdi boljap bilýge bolmaıtyn qur­dym­nan qutqaryp qala aldy. Nursultan Nazarbaev táýel­sizdiktiń betburysty kezeń­derinde Memleket basshysy retinde, ásirese, ekonomıkalyq jáne saıası damýdyń úlgilerin taldaý máselesindegi biliksizdikke qatań qarsy tura bildi. Eshkimniń oıyna kelmegen jáne de bárine birdeı jaǵa ber­­meıtin, biraq ómirsheń ma­ńy­zy bar sheshimderdi batyl qa­byldap jatty. Elbasynyń óz kezinde: – «Keıde adam­dar­dy erkinen tys qazir bar­ǵy­sy kelmeıtin, biraq obek­tıv­ti túrde barýǵa tıis jaq­qa jeteleýge týra keldi», – dep aıtqanyn osy kúnderi eske ala otyryp, ıaǵnı bılik úshin kúrestegi batyldyq pen bılik basyndaǵy batyldyqtyń ekeýi eki basqa ekendigin óz isimen dáleldeı bilgendigi eriksiz súısindiredi. Elbasy táýelsizdiktiń al­ǵashqy kezeńinen bastap ultaralyq kelisimdi, el birligin memleket saıasatynyń basty qaǵıdaty retinde belgiledi. Uzaq jyldar boıy óz jerinde qaǵajý kórgen qazaq ultynyń damýy men orys jáne basqa da etnos­tardyń quqyqtaryn saqtaý saıasaty ult­aralyq qarym-qatynastyń tepe-teńdigin ornyqtyrdy. Degenmen de, Elbasynyń meılinshe salmaqtalǵan bul ustanymyn jurttyń bári birdeı jáne birden qa­byldaı da qoıǵan joq. Alǵashqy kezderde qazaqtardyń da, sondaı-aq ultshyl-radıkaldardyń da qarsylyqtaryn eń­serýge týra keldi. «Halyqtar dostyǵy­nyń laboratorııasyna» aınalǵan, jergilikti halyq – qazaqtardyń azshylyqqa ushyraǵan aýmaǵynda ultaralyq qaqty­ǵystardy ádeıilep qozdyrýdyń túrli amaldary da bar edi. Júzden astam ult ókilderi turatyn respýblıkada shıelenisti jaǵdaılar men turaqsyzdyq tý­dy­rý­ǵa árekettengender de, ultaralyq faktorlardy paıdalanǵysy keletinder de tabylmaı qoımaıdy. Mundaı jaǵ­­daıǵa da Elbasy laıyqty jaýap taba bildi. Qazaqstan halqy Assam­bleıa­syn qurý, ony jetildirý, ony bas­qa elderge úlgi etý N.Nazarbaev qyz­me­tiniń danalyǵy­nyń kórinisi bola aldy. HH ǵasyrdyń sońyn ala táýelsizdikke ıe bolǵan elderdiń birsypyrasynda ultaralyq jáne dinaralyq qaqtyǵystar da bolmaı qalǵan joq. Sondaı qaqtyǵys­tardyń birazy áli kúnge deıin jalǵasyp ta jatyr. Dál osyndaı bolýy múmkin qaqtyǵystar men janjaldardyń aldyn alǵan N.Nazarbaev Qazaqstandy daýyl­syz aıdyndy muhıtqa alyp shyqty. Kórshi elder men álemniń ár qıyrynda tutanǵan etnostyq soǵystar men jan­jal­dardyń aıasynda, álemdik geosaıası turaqsyzdyq kindiginiń boı­yn­da orna­las­qan osynaý orta­lyqazııalyq eldegi ulttyq kelisim men tatýlyq jáne órkendi damý Elbasy N.Nazarbaevtyń jeke eńbegi ári basty saıası jetistigi bolatyn. Qazaqstandaǵy etnos­aralyq shıelenisti joıý arqyly ǵana N.Nazarbaev refor­malardy odan ári júzege asyrý úshin berik ishki saıası irgetas qalaı bildi. Jas táýelsiz Qazaqstan mem­le­ke­tiniń Kóshbasshysy N.Nazarbaevtyń qashan bolsa da álemdik úderisterdiń deń­geıinen kórinýin, jahandyq sı­pat­taǵy bastama­lardy alǵa qoıa bilý qa­bi­letin, reformator retindegi batyl­dy­ǵy men sol maq­satty jolda tabysqa jet­kizetin erik-jigerin búkil álem eriksiz moıyndaǵan-dy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Nazarbaev táýelsiz el múddesi úshin jáne onyń ór­kendi jolmen damýyna qajetti degen nebir óte aýyr reformalardy tıimdi júr­gize bildi. Tipti, qajet bolǵan jaǵdaıda tótenshe sharalar qoldanýǵa da bardy. Elbasynyń mundaı ustanymy men áreketine qarsy shyqqandar da tabyldy. Olar tıse terekke, tımese butaqqa degen syńaıly orynsyz syndaryn da aıtyp jatty. Biraq, Elbasy ózine senim artqan, jaýapkershiliktiń bar júgin ózine ǵana artqan halqyna sendi. Istep jatqan isiniń bas sarapshysy dep tek halqyn ǵana tanydy. Eń bir qıyn sátterde de hal­qyna ǵana júgindi. «Synǵa nazar aýdar­mańdar! Eger biz tabysqa jeter bolsaq, halyq bizge baǵa beredi, sol kezde barlyq syn bos sóz bolyp qalady da, biz ústem bolyp shyǵamyz. Tabysqa senip jumys isteıik, tabys sonda keledi», – dep aıtýdan tanbaǵan Elbasy sol kezde óziniń seriktesterin jigerlendirip, qanat­tandy­ryp otyratyn. Nursultan Nazarbaevtyń jańa astanany turǵyzý bas­tamasy men ony aqıqatqa aı­naldyrýy Elbasynyń moder­nı­zasııalyq jobasynyń basty tabysynyń sımvolyna aınal­dy. Qazaqstannyń jańa asta­na­sy shyn mánindegi jańa dáýir­diń qalasy bola aldy. 1994 jyly N.Nazarbaev asta­nany kóshirý oıyn alǵash ret alǵa tartqan kezde bul jaǵdaı qoǵamda ekiudaı pikir týǵyz­ǵan-dy. Qazaqstan Prezı­denti­niń bul sheshimi meılinshe kút­pegen jáıt boldy. El ótpeli kezeńniń aýyr jaǵdaılaryn bastan ótkerip jatty. Ekono­mıkalyq daǵdarys ta jan-jaqtan qyspaqqa alyp turdy. Dál sol bir qıyn-qystaý kezderi astanany kóshirý jónin­degi Elbasynyń bul basta­masyn batyldyq pen batyr­lyq demeske jáne de amalyń joq. Tipti, dúnıe tarıhynda óz táýelsiz memlekettilikterin qalyptastyrý kezeńinde bir de bir memleket basshysy mundaı túbegeıli batyl qadamǵa bar­ǵan da emes. Tórt jyl boıyna, ıaǵnı jańa astananyń tusaýkeseri ótkenge deıin Prezıdentke el astanasyn jańadan salý jó­nindegi óz ıdeıasy men usyny­synyń túptiń-túbinde paıda­ly bolatyndyǵyn qorǵap, dáleldep otyrýǵa týra keldi. Egemen Qazaqstannyń elorda­syn jańa ári táýelsiz ıdeıa­lardyń toptastyrýshy orta­ly­ǵyna aınaldyrý jónindegi Elbasynyń ıdeıasy táýel­siz­dikti nyǵaıtýdyń salmaqty bir dáıek­temesi boldy. Jańa astananyń salynýy jáne kóshirilýi rekordtyq asa qysqa merzimde ótti. Bul qadam daǵdarys kezeńinde qa­zaqstandyqtardyń áleýmettik optımızmine qoldaý jasaý úshin óte mańyzdy edi. Astana eldiń ótkeninen bolashaqqa, jańa dáýirge aýysýynyń nyshandyq oqıǵa­syna aınaldy. Jas eldiń múmkindikteri álemge pash etildi. Astana saıası jáne ekonomıkalyq qana emes, sonymen birge, Nazarbaevtyń jeke, adamı jobasyna da, ulttyq tarıhtyń jańa kelbetine de aınaldy. Elbasynyń: «Qazirgi tańda bizdiń Ota­nymyzdyń elordasynyń atyn – Astanany eldiń barlyq azamattary ja­ny­na jaqyn tutyp ketti. Astana aýys­tyrǵaly beri árbir qazaqstandyq elde irgeli de qajetti sharýa qolǵa alynǵanyn sezinip ómir súre bastady. Ǵasyrlar boıǵy tusaý men totalıtarızm buǵaýlaryn serpip tastaǵan, sonyń aldynda ǵana daǵdarys pen kúızelisti bastan ótkergen elde jańa, jaqsy zaman týyp kele jatqany sezildi. Qazaqstan­dyqtardyń bári jas derjavanyń elor­dasy – Astananyń jan-jaǵyna úmit pen batyldyqtyń jan sergiter shapaǵy sha­shy­rap jatqanyn kórdi. Astananyń ta­rıhy bizdiń táýelsizdigimizdiń tarıhy­nan ajyraǵysyz. Astanany kóshirý ulttyń strategııalyq múddelerinen tý­yndady, onda geosaıası da, áleýmettik-ekonomı­ka­lyq ta, rýhanı-tarıhı astarlar boldy», degendigi búgingi kúnniń, ıaǵnı táýel­sizdigimizdiń jıyrma jyl­dyǵynyń tarıhymen ulasyp tur­ǵan­dyǵy da anyq. Álemdik tájirıbede astanalardyń, saıası ortalyqtardyń aýystyrylýy ná­tı­jesinde túbegeıli ózgeristerge qarqyn bergen ekonomıkalyq-áleýmettik damý serpini jáne saıası jańarýy týraly da az aıtylmaıdy. Osy tájirıbeni rastaǵan­daı bizdiń Astanamyz da qýatty da, órkendi jáne barsha qazaqstandyqtardy biriktiretin, sonymen birge, halyqty toptastyratyn ulttyq ıdeıaǵa aınalyp keledi. О́ıtkeni, Astana – jańa Qazaq­stan­nyń kúsh-qýaty, barlyq qazaqstan­dyqtardyń úmiti men bolashaqqa degen seniminiń sımvoly bola aldy. Astana – El­basynyń qolynan shyqqan tý­yn­dy. Astana men Elbasy esimi el naza­rynda egiz uǵym bolyp qalyptasty. О́ıtkeni, jańa dáýirdegi jańa Qazaq­stan­nyń jańa astanasynyń saly­nýyn elimizdiń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasynyń Qazaq memlekettiligin órkendi damytyp, búkil álemge ta­ny­tý jolyndaǵy dáýirlik erligi dep aı­tý­ǵa da tolyq negiz bar. Elbasy­myz eń­seletken elorda bolǵandyqtan, oǵan basqasha baǵa berý de múmkin emes. Memleket basshysy ekonomıkalyq tyǵyryqqa tirelgen, saıası daǵdarysqa ushyraý aldyndaǵy Qazaqstandy jańa dáýirlik jarqyn kúnderge jetelep alyp shyqty. О́zine senim artqan eldiń úmiti aqtaldy. El men Elbasy bir uǵymǵa aınaldy. «Elbasy» uǵymyn alǵash ret Ábish Kekilbaev 1991 jyly 10 jeltoq­sanda N.Nazarbaevtyń tamasha jeńisinen keıin, el tarıhyndaǵy tuńǵysh ınaýgýrasııa rásimi kezinde óziniń Memleket bas­shy­syna arnaǵan tilek sózinde qoldanǵan edi. Sodan beri «Elbasy» ataýy shynaıy uǵymǵa, búkilhalyqtyq ataýǵa aınaldy. Shyndyǵyna kelgende, elimizdiń Tuńǵysh Prezıdentine Elbasy ataǵyn elimizdiń Parlamenti emes, halyq áldeqashan-aq bergen edi. El Parlamenti ony zańdy turǵydan ǵana bekitti. Táýelsizdik týy­nyń berik qolda ekendigine el halqynyń sol kezde-aq kózi jetken-tin. Memlekettiń, onyń basshylyǵynyń qandaı saıasat júrgizýine, qandaı baǵyt jáne jol tańdaǵanyna sáıkes saıası qurylym, saıası júıe, saıası bılik túri ornaıdy. Atalǵan saıası júıe men bılik túri jáne eldiń saıası baǵyty jańadan táýelsizdik alǵan elderdiń tańdaǵan damý úrdisine jáne sol eldiń basshylyǵynyń júrgizgen saıasatyna baılanysty da qa­lyptasady. Sol sııaqty táýelsizdik al­ǵanyna jıyrma jyl tolǵan Qazaq­stannyń da jańa memlekettilikti qalyp­tastyrýdan bastap, ózindik memlekettik qurylystaǵy, áleýmettik-ekonomıkalyq damýdaǵy, eldiń qoǵamdyq ómiriniń ke­zeń-kezeńimen demokratııalandyrý baǵy­tyndaǵy qazaqstandyq joly qalyp­tasty. «Nazarbaevtyń nusqasy» dep atalǵan bul strategııa sheteldik saıasat­taný­shylar men qaıratkerlerdiń oń baǵasyna ıe bolýymen qatar qazaqstandyqtardyń da basym kópshiliginiń qoldaýyna ıe boldy. Bul qoldaýdyń dáıektiligi men shynaıylyǵy Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń eldiń Tuńǵysh Prezıdenti retinde de, táýelsiz elimizdi ótpeli kezeńniń aýyr qıynshylyǵynan alyp shyǵýda jáne onyń bul baǵyttaǵy júrgizip otyrǵan saıasatymen baılanysty bolǵan Parlament jáne Prezıdent saılaý­larynda aıqyn jeńiske jetýinen de kórinis taýyp keledi. Patshalyq Reseıdiń jáne qyzyl ım­perııanyń qursaýynda bolyp kelgen el­diń jańa memlekettiginiń irgetasyn qalaý jáne ony myzǵymastaı etip, álemdik qoǵamdastyq moıyndaıtyn dárejege jetkizý áste de ońaı bolǵan joq. Kóp ult­ty, kóp dindi jáne bodandyq kezinde aýmaqtyq bútindigi jyrym-jyrym bol­ǵan jas respýblıkany alǵashqy qaqty­ǵystar men áleýmettik silkinisterden alyp shyǵý qıynnyń qıyny bolatyn. Táýelsizdik býyna eltigen halyqtyń emosııalyq shabyrqanýy da ultaralyq jáne basqa da qaqtyǵystarǵa alyp kelýi múmkin de edi. Mundaı jaǵdaıda táýel­siz­dikti alý men ony nyǵaıtýda basqa elderdiń tájirıbesin paıdalana qoıý da kúmándi bolatyn. Al Elbasy N.Nazar­baevtyń Qazaqstannyń ózindik damý jolyn tańdaýy týraly bastamasy alǵash ret 1992 jyly mamyr aıynda «Qazaq­stannyń egemen memleket retinde qalyptasýy men damýynyń stra­tegııa­synda» jarııa etildi. Táýelsiz elimizdiń baǵytyn aıqyndaýda, oqıǵany boljap bilýde, túpki maqsatqa qol jetkizýge senimdi bolýǵa múmkindik beretin Qazaq­stan qoǵamy damýynyń aıqyn jáne naqty strategııasynyń qajettigin basa kórsetken Elbasy N.Nazarbaev atalǵan eńbeginde memleket aldynda qoıylyp otyrǵan naqty strategııalyq maqsat­tardy belgilep bergen edi. Sol baǵyttan kóp aýytqymaı, mine, búgingi eldi eńselendirgen kezge de jetip otyrmyz. Endi osy tusta aıdyn teńizge shyqqan alyp kemeniń basqarý tetigin óz qolyna ustaǵan Elbasy N.Nazarbaevtyń san-qıly memlekettik qyzmeti men strate­gııalyq sheshimderin, salıqaly saıasatyn táýelsiz elimizdiń shejiresi dep atasaq ta bolady. Qazir táýelsiz Qazaq eliniń ta­rıhy jasaldy. Biraq, ony Otanymyzdyń Kóshbasshysy bola alǵan Nursultan Na­zarbaevtyń 1991 jyly búkilhalyqtyq saılaýdan keıin qolǵa alǵan basshylyq qyzmetinsiz kózge elestetý múmkin de emes. О́ıtkeni, táýelsizdik qarsańyndaǵy jáne táýelsizdiktiń san qyrly soqpaqty jyldaryndaǵy onyń tizginin ustaǵan Memleket basshysy, onyń tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń el basqarǵan qyzmetinsiz táýel­siz el tarıhynyń paraqtaryn jazyp shyǵý múmkin de emes. О́ıtkeni, bul tarıhta táýelsiz elimizdiń irgetasyn qalap, keregesin kerip, onyń árbir ýyǵyn shanshyp, shańyraǵyn kótergen, bar-joǵyn túgendep, irgesin keńeıtken, ony álem elderi moıyndaǵan memleketke aınaldyrǵan, onymen sanasýǵa májbúr etken Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti, onyń Kóshbasshysy Nursultan Nazarbaevtyń qoltańbasy, qabyldaǵan tarıhı sheshimderi, ustanǵan saıasaty, saıası qyzmeti, ózindik dara joly jatyr. Basqa júıeden shyqqan jáne sol bir alasapyran men retsizdik kezeńinde ekonomıkalyq keńistikten shetke shyǵyp qalǵan Qazaqstan jaǵdaıynda eldiń alǵa damýy men kórkeıýine bastaıtyn ózindik birden-bir durys joldy jáne sol jolmen senimdi túrde alǵa bastaý da kez kelgen memleket basshysynyń qolynan kele bermeıtin is edi, ol úshin úlken qasıet darýy qajet-tin. Al Qazaqstanda mundaı qasıet berilgen Kóshbasshy boldy. Nur­sultan Nazarbaev halyq tabystaǵan jaýapkershilik pen senimdi jáne aýyr mindetti moınyna aldy jáne ony tabysty oryndaı bildi, óz basyna aıtylǵan aýyr syndar men ǵaıbat sózderge qaramastan, ony aıaǵyna deıin jetkizý úshin bir sát te toqtamady. Qazaqstannyń qazirgi jetistikterin, jıyrma jylda júrip ótken ta­bysty jolyn álemniń belgili qaırat­kerleri men saıasatkerleri jáne Qazaq­stan qoǵamy Nursultan Nazar­baevtyń tikeleı basshylyǵymen ómir­ge kelgen jáne kúnbe-kún is júzine asy­ryp kele jat­qan avtorlyq stra­tegııasy dep ba­ǵalaıdy. Batys saıasatkerleri men qaıratker­leri de Qazaqstannyń búgingi tabysta­ryn onyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursul­tan Nazarbaevpen baılanystyrady. Solardyń biri aǵylshyn pýblısısi, saıası eńbekterimen belgili Dj. Aıtken myr­za «Nazarbaev jáne Qazaqstannyń qalyptasyp damýy» degen eńbeginde Qazaqstandy álemdik qaýymdastyqpen ta­nystyrýdyń, onyń jetistikterin jet­kizýdiń kilti Nazarbaev tulǵasynda ekendigin moıyndaıdy jáne atalǵan kitabyn osy baǵytta jazady. Qazaqstandy qazir­gi zamanǵy básekege qabiletti, órkendeý jolyndaǵy, jyl saıynǵy órleý baǵy­tyndaǵy memleketke aınaldyrýda Elba­sy Nursultan Nazarbaevtyń basty ról atqarǵanyn álemniń basqa saıasattaný­shylary da únemi aıtyp júr. Munyń ózi de elimizdegi memleket tizgininiń senimdi qolda ekendigin elimiz ǵana emes, basqa elder de moıyndady degendi bildiredi. 2011 jyl – Táýelsizdik tarıhynyń jıyrma jyldyǵy. Bul jyl az ǵana merzimde qol jetkizilgen tabystar men jetistikterdi, ǵasyrlar toǵysynda, myń­jyldyqtar mejesinde Eýrazııa qur­ly­ǵynyń ortasynda oryn tepken álemniń myqty elderimen básekelese alatyn deńgeıge jetken Qazaqstan atty memleketti álemge taǵy da bir ta­nytatyn jyl boldy. Táý­el­sizdiktiń jıyrma jyldyǵy merekelik sharalar men saltanat ótki­zetin jyl ǵana emes. Bul Qazaq eliniń ja­sam­pazdyq pen turaqty­lyq­­tyń, álem­ge úlgi bo­lar­lyq tájirıbesi men úlgisin, ekonomıkalyq órleýi men áleýmettik saıasatynyń, qa­zaqstandyq ózindik damý jolynyń durystyǵyn pash etetin jyly boldy. Merekelik is-sharalardy daıyndaý, ótkizý jáne ony kórsetý Táýelsizdiktiń qadir-qasıetin, qundylyǵyn, mán-maǵynasyn, tabystary men jetistikterin árbir qazaq­stan­dyqtyń sezine alatyndaı, pat­rıottyq sezimi oıanatyndaı, Qazaq eli úshin maqtana ala­tyn­daı sezimi men áseri jáne tıimdiligi bolýy kerek, solaı bolady da. О́ıtkeni, oǵan eli­mizdiń 20 jylda júrip ótken qıyn da tabysty joldary, bedeli men mártebesi kepil bola alady. 1991 jyly 17 jeltoqsanda Almatydaǵy Respýblıka ala­ńynda ótken mıtıngide Elba­sy Nursultan Nazarbaevtyń: «Táýelsizdiktiń bizdiń bá­rimizge artar mindeti mol. Endi eńseli el bolýdyń jolyna shyndap túsýimiz kerek. Áýle­timizdiń asýy da, dáýletimizdiń tasýy da óz qolymyzda. Keń baıtaq jerimizdiń baılyǵy osy dalanyń túpkilikti halqyna da, taǵdyr qosyp, birge ómir súrip jatqan ózge ult ókilderine de jetedi. Tarıh kóshi uzaq. Asyqsaq ta aptyqpaıyq. Qazaqstannyń kóp ultty halqynyń juldyzy joǵary bolatynyna, týǵan elimizde dáýletti de sáýletti ómir ornaıtynyna kámil senemin», – dep aıtqan sóziniń búgingi kúni shyndyqqa aınal­ǵanyn kórip otyrmyz. Táýel­sizdiktiń alǵashqy tańynda aıtylǵan bul sózdiń aqıqatqa aınalýyna da Elbasy Nur­sultan Nazarbaevtyń halyq senimine laıyq bola alý qasıeti men berilgen ýádelerdi oryndaýy jáne qajy­mas qaıraty men tabandylyǵy, kóregen saıasatkerligi sebep bolǵanyn moıyn­daǵandar jetip artylady. Sonymen birge, Qazaqstan halqy elimizdiń jasampaz búgini men jarqyn bolashaǵynyń kepildigin Elbasymen baılanystyrady. Táýelsizdiktiń bastaýynda bolǵan Elbasy Nursultan Nazarbaev el er­teńin de aıqyndady. El táýelsizdigi. Elbasy. El erteńi. Úsh sóz. Bir-birine etene jaqyn, bir-birin tolyq­ty­ra­tyn, ózara sabaqtas sózder. Táýel­siz­dik desek, eń aldymen onyń bas­taý­ynda bolǵan, ony nyq senimmen alǵa aparǵan, táýelsiz el memlekettiliginiń negizin qalaǵan Elbasy oıǵa keledi. Elbasy desek, qıyn-qystaý kezeńde eldi basqaryp, ony bar qıyn­shy­lyq­tan alyp shyǵyp, búgingi órkendi da­mýǵa jetkizgen Elbasy men el erteńi taǵy da aldy­myzdan shyǵady. El erteńi de óz halqy Elbasy dep ataǵan Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Na­­zar­baevtyń el bas­shylyǵyn odan ári qolǵa ustaýymen baılanys­tyrylady. Elbasynyń, Ult kóshbasshysynyń eńbegi men bedelin onyń ótken qyzmetin baıandaý jáne ol týraly basqalardyń oı-pikirin jetkizý arqyly da baǵalaýǵa bolady. Qazaqstan halqy da Elbasynyń eńbegin osylaı baǵalaıdy. Eldiń qaýipsizdigi men turaqtylyǵyn jáne órkendi damýǵa serpin beretin reformalardy jedel de tıimdi júrgizý úshin jáne bul maqsatqa jetýde birinshi kezekte halyqtyń qoldaýyna ıe bolatyn qabiletti de kúshti tulǵanyń qajet bola­tyndyǵyn tarıh paraqtary áldeqashan dáleldegen. Táýelsiz Qazaqstan ta­rıhynda mundaı tulǵa boldy jáne aldaǵy ýaqytta da qajet. Sondyqtan da El táýelsizdigi, Elbasy, El erteńi uǵym­daryn qasterleı de, qoldaı da bilýimiz paryz etiledi. Bul bizdiń, urpaq­tarymyzdyń bolashaǵy úshin qajet. О́zimizdiń el táýelsizdiginiń tarıhy jáne Elbasynyń el egemendigindegi róli jónindegi oıymyzdy qoryta aıtqanda, az ǵana ýaqytta Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń jetekshiligimen elimizde ekonomıkalyq, áleýmettik, quqyqtyq jáne saıası túbegeıli ózgeris­ter júzege asyrylǵandyǵyn bóle-jara atap kórsetý qajet. Táýelsizdiktiń al­ǵashqy jyldaryndaǵy Elbasy belgilegen jáne batyl júrgizgen baǵyt ózin ózi aqtady jáne aldaǵy ýaqytta da ómirsheń bolatyndyǵyn dáleldep otyr. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń júr­gizgen bul saıasaty men baǵyty qazirgi ýaqytta «Qa­zaqstannyń damý joly» retinde dúnıe júzi qaýymdastyǵymen moıyndaldy. Qazaqstannyń Táýel­sizdigi men Elbasy eńbeginiń bir-birimen tyǵyz ushtasyp jatqandyǵyn, olardyń bir-birimen ajyraǵysyz egiz uǵym ekendigin aqıqat esebinde tarıh aldymyzǵa tartyp otyr. Murat MUHAMEDOV, Parlament Senatynyń depýtaty, saıası ǵylymdar doktory, professor.