Ertistiń erke bulbuly

Ákesi Ýálı saýdagerlikpen aınalysyp, Ertistiń eki betine birdeı qonystanǵan Básentın aýyldaryn aralap júrgende, Qaıtıra degen qyzǵa jolyǵyp, turmys quryp, qazaq aýylynda turyp qalady. Sóıtip, Maıra balıǵat jasqa kelgenshe qazaq turmysy aıasynda eseıip, boı jetedi. On bes jasqa kelgende qamsyz, beıǵam balalyq shaqty birge ótkizgen kórshi úıdiń qyzy, qurbysy Kerbez uzatylatyn bolǵanda, ómirdiń jańa kezeńiniń tabaldyryǵyn attaǵaly turǵanyn kórip, es jııady.

Qazaq turmysynyń bir qy­zyǵy toı ǵoı. Oǵan shaqyryl­ǵan da, shaqyrylmaǵan da keledi. Ertistiń kóleńkeli kók jazyq toǵaıynda toı bolyp, oǵan qyzyldy-jasyldy kıingen bir top ónerpaz jigitterimen ári palýan, ári ánshi, ári seri Áset kelip toıdyń sánin kirgizedi. Básentın aýylynyń aqsaqaly áıgili ónerpazǵa taı mingizip, ústine kókzeńgir shapan jaýyp, bas balýannyń jorasyn isteıdi. Áset ortaǵa shyǵyp: «Bas palýannyń kádesin kúresip jyǵyp almasam, myna joralǵylaryń boıyma sińbes. Káne, qaısyń barsyń? – dep kıimin keship, keýdesin jalańashtap ersili-qarsyly júredi. Eshkim shyǵa qoımaıdy.Toıshy aýyl jigitteriniń nazary pás. Áset búrkitshe qomdanyp, ortadaǵy alańǵa jaıǵasyp, kózimen siltideı tynǵan alqaly topty jaǵalaı sholady. Qaırat kórseter jan balasy shyqpaıdy.

Sol kezde kóringenge ıilip jas­tyq, jantaıyp tósek, sózin­de pátýa joq Qydyrbek degen aqynsymaq bolypty. Sol Áset­t­iń aldyna júgine ketip, jel sózdi qardaı boratpasy bar ma? Ásetti aspanǵa kóterip, oǵan qarsy adam shyǵara almaǵan toıshy aýyl­dy jerlep, aýzyna kelgendi ottap betine laǵady. Ásirese «At minip kórmegen, esek mingen. Jigiti qortyq, qyzdary myrtyq, kıiz úıleri jyrtyq» degen sózderi óńmennen ótedi. Myna qorlyqqa namystan jarylǵan toıshy aýyldyń aqsaqaly Esekeń qarııa: ­«Ul ósirmeı, qul ósirgen ekenbiz ǵoı. Taıaq etten ótedi, sóz súıekten ótedi. Eshqaısysyń qaırat kórsete almasań, jetpiske kelgen men shyǵaıyn! – dep, aldyndaǵy úsh jasar nemeresin ytqytyp jiberip, Esekeń qarııa ornynan silkine kóteriledi.

Osy sát qulaq tundyryp, mıdan ótken ashy shyryl júrek­terdi selt etkizedi. Sóıtse, syrnaıyn qulashtaı sozyp ortaǵa shyqqan shúıkedeı qyz bir ózi ashy aıǵaımen aspan astyn jań­ǵyryqtyryp tur edi. Bul on bes jastaǵy Maıra bolatyn. Ol bos­qa laqqan sýaıt Qydyrbek shańyn aspannan qaǵyp, toıǵa kelgen Áset seriniń de mereıin asyryp, Básentın aýylynyń esesin bermeı, taqyldaı sóılep, taqpaqtata ándetip, ıini túsken eldiń eńsesin bir kóterip tas­taǵan. Áset ornynan turyp, syı­ǵa alǵan shapanyn Maıranyń ıy­ǵy­na jabady. Osylaı Ertis ja­ǵalaýyndaǵy toıshy aýyl namysty bermeı qalǵan-dy.

Daryn halyqtyń qanasynan jaralady degendi kóp aıtamyz. Al onyń jaralǵan, týǵan sátin kórgen neken-saıaq. Al Maıra bolsa on bestegi órimdeı jasynda jıylǵan jurttyń namysy bolyp jarylyp, alqaly toptyń aldynda naızaǵaı otyndaı jarq etti. Talanttyń tap osylaı namysty sátte tóbeden túskendeı bolýy ilýde bireý. Maıra óner esigin osyndaı erekshe jaǵdaıda ashyp, ózgelerge uqsamaǵan erekshe ónerpaz bolyp qaldy.

Maıra óneri ádebıet-óner maıtalman­darynyń aýyzyna erte ilikti. A.Zataevıch, Ǵ.Músirepov, M.Áýezov, A.Jubanov, Á.Tájibaev, S.Begalın syndy aýyzdary dýaly ilki býyn ókilderi Maıra týraly qalam terbedi. Olardyń alǵashqy úsheýi Maırany kórip-tanyp, tildesip jazdy, keıingi úsheýi kóz kórgenderdiń aýyzynan surap, bilip jazdy. Kózimen kórgenderdiń ekeýi – Zataevıch pen Músirepovtiń, kózimen kórmeı jazǵandardan A.Jubanov eńbegi kompozıtor ári ánshi Maıra Ýálıqyzynyń shyǵarmashylyq tabıǵatyn tanýdyń negizin qalady.

Jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynda ándi qońyraýly «Talıanka» syrnaımen shyǵaryp, aıtý dástúri ómirge keldi. Ol jańa zaman, jańa formasııanyń qazaq turmysyna tıgizgen áseri edi. Ony eshkim jatsynbady, qazaq turmysy men ónerine tabıǵı túrde astasty. Syrnaımen aqmolalyq Ǵazız, shıelilik Nartaı, ulytaýlyq Taıjan aqyndar mýzykalyq shyǵarmalaryn týdyryp, án shyrqady. Ol qazaq óneriniń kókjıegin keńeıtip, jańa múmkindikterge jol ashty. Syrnaımen án shyrqaý qazaq óneriniń ónegeli bir arnasy bolyp qalyptasty.

Dala ómirinde ándi ózi shyǵa­ryp, mýzykalyq aspapta ózi oınap, ózi shyrqaıtyn ónerdiń sınkrettik úlgisi basty orynda turdy. Qazaqtyń án óneriniń jaryq juldyzdary osy mektepten ótti. Olardyń qaısybirleri el ishinde toptala júrip óner kórsetip, sal-seri atandy.

Ol endi eýropalyq bard úrdisine jaqyndaý edi.

Maıra ánshi dep atalǵanmen, ishki maǵynasynda osy sal-seri mektebin jal­ǵastyrýshy edi: ándi ózi shyǵaryp, ózi aıt­ty: daýysy ádemi ári kúshti edi. Oǵan oryn­daýshylyq sheberligi men ártistik qabileti qosylǵanda, shyrqaǵan ániniń áserin eselep kúsheıtip, shyraılandyryp jiberdi. Ol óz tusynda el arasyna kóp taraǵan «Áýdem jer», «Úsh dos», «Eki jıren», «Aǵash aıaq», «Qos baraban» ánderimen qatar, negizinen óz ánderin aıtty. Onyń óz týyndylary sazdyq sulýlyǵy men shyǵarmashylyq tutastyǵy jóninen bıik deńgeıde boldy.

Maıra – Kerekýdiń tól sazgeri, erke Ertistiń tól ánshisi. Onyń shyǵarmasynyń barlyǵy derlik shubala aqqan Ertis tolqynynyń syńǵyry men syldyrynan, keń kósilgen uly darııanyń shyrqaý tynysynan, onyń únsiz muńy men tilsiz áldıinen týǵandaı. Maırada Ertistiń áseri tımegen birde-bir óleńi joq. Ánderinde Ertis tolqynynyń terbelisti syńǵyry bar. 

Maıranyń kompozıtor retinde alǵashqy tyrnaqaldysy «Ertis» áni. Kúıeýi Zárjan Ombyǵa baryp jasatqan ekinshi operasııada qaıtys bolǵan soń, jas bolystyń aǵaıyndary men áıelderinen kóz túrtki kórgen Maıra Baıanaýylǵa barmaı, ebin taýyp Pavlodarda qalyp qoıady. Ǵajaby sol – qalyp ketti-aý dep eshkim izdemeıdi. Obaly neshik, Maıra zorlyqpen alyp qashyp úılengen Shorman urpaǵy Zárjannan qorlyq kórgen joq, kúıeýi ony aıalap, ózgelerdiń qııanatynan qorǵashtap baqty. Alaıda armanshyl jas qyzdyń, ásirese on eki de bir gúli ashylmaǵan balaýsa jas darynnyń ómir kóshi aýǵan júkteı qısaıyp úlgergen-di. Maıra óziniń sher-muńyn balalyq qııalyna serik bolǵan Ertiske shaǵyp, onyń aǵyndy arnasynan kóz almaı óz janymen syrlasyp uzaq otyratyndy shyǵardy. Bul jaı adamdarda bola bermeıtin, shyǵarmashylyq tulǵalarǵa tán minez qubylystary. Olar óz jan kúızelisinde aınala tabıǵatpen muńdasyp, kóńil demeýin sol tabıǵattyń áldıinen tabatyn ádeti. Mine, «Ertis» áni osyndaı arty soqpaq, aldy jar kúızelisti sátterinde ómirge keldi. Ánniń qaıyrmasy: «Qoıa ǵoı, bópem, qoı bópem. Jylama, sáýlem, áldı-aý!» dep támamdalýy – óz-ózin jubatqannyń belgisindeı edi.

Qoǵamnyń múshesi bolyp, qoǵamnyń qýanysh-muńynan tys turý eshkimniń qolynan kelmegen. Maıra da bul ómir shyndyǵynan alys ketken joq. 1916 jyly aq patshanyń taqtan ketýi – aǵaryp tań atyp, jarqyrap kún shyqqandaı búkil qazaqqa bórkin aspanǵa atqan qýanysh ákeldi. Qol jetpeı zaryqqan azattyq esik qaǵyp turǵandaı edi. El qýanǵanǵa, Maıra birge qýanbaı tura almady. Halyqtyń jappaı qýanyshy Maıra júreginen án bolyp jaryp shyqty. Maıra shattana jyrlady. Maıra sharyqtaı shyrqady. Sol kezdegi mıtıngi, jıyn, barsha halyq kóshege tógilgen úlken saltanattarda sol kezdiń ánuranyndaı bolǵan Maıranyń «Maıra» áni Kereký aspanynda qalyqtap turdy. «Maıra» áni shattyqqa toly azattyq jyry edi.

Mundaı áleýmettik ári mýzykalyq qubylystyń mánin mándep, baǵasyn paıymdaı bilgenimiz jón.

Maıra 1818 jyly semeılik palýan ári oqyǵan jigit Ábilmájinmen tanysady. Durysy – Ábilmájin Semeıden Kerekýge óz aıaǵymen izdep kelip tanysady. Shyndyǵynda bir kisige qorǵan bolǵandaı qaıraty, oryssha-qazaqshaǵa birdeı, kókirek kókjıegi ashyq jigit Maıraǵa unaıdy. Ábilmájinniń kedeılikten basqa mini joqtaı kórinedi. Ekeýi sóz baılasady. Arada eki-úsh aı ótkende, ol Maırany sheshesimen birge Jańa Semeıge kóshirip áketedi.

Maıranyń jańa ómir kezeńi bastalady. Semeı saýyqshyl el edi. О́nerdi de baǵalaı biletin. Qala ómirinde de oń jańalyqtar az emes-ti. Ásirese Reseı men Qytaıdy et ónimderimen birdeı qamtamasyz etetin alyp et kombınaty iske qosylyp, onyń aınala-tóńiregine el qonystanyp, ol Jańa Semeı atanyp dúrlep turǵan kez edi. Jumys ta osynda, qazaq ta osynda, qymyzhanalar da osynda. Jańa Semeıge top ete qalǵan Maıra qoldan qolǵa tımeı ketti. El ony ıyqtaryna kóterip júrmedi demeseń, basqa qurmettiń bári jetip artyldy. Jańa Semeı izinen qalmaı, ýlap-shýlap qarsy aldy. Maıra da tartynbady, shaqyrǵan jerlerden qalmaı, túnimen tarqamaıtyn qymyzhanalardyń tórinen bulbul bolyp saırady.

«Batyr bolsań – bopsaǵa shyda» degen bar. Maıranyń halyq qoshemetine bólenip, abyroıynyń asqaqtaýy – kúıeýiniń bedeline syn boldy. Maıra el kózinde joǵarylaǵan saıyn Ábilmájin qorynshaqtanyp, eńsesi tómen tartyp, kishireıe tústi. Shabyttanǵan shaqtarynda Maıranyń ony umytyp, esten shyǵaryp alǵan kezderi de az bolmady. Ábil­májin jel sózdi gýletken keraýyzdardyń maza­ǵyna aınaldy. Sóıtse de syr bermeı, shydap baqqan Ábilmájin, aqyry synyp, Maı­radan bólinip shyqty. «Sengen qoıym sen bolsań, kúısegenińdi uraıynnyń» keri boldy da qoıdy.

Bulaı bolady dep kútpegen Maıra qatty abyrjydy. Sheshesi qaıtys bolyp jáne kúızeldi. Aqyry ol Semeıdi tastap, Kerekýge qaıtyp oraldy. Osy kezderi onyń óleńderi men shyǵarmalarynda kúızelis saryndary etek aldy.

 «Kereký kúıip ketsin qala bolyp,

 Kórgenim joq ómiri munda bala bolyp.

 Ishkenim alty aı jazdaı qaıǵy shaıy,

 Baılandy kókirekke nala bolyp».

Sazgerdiń jan kúızelisterine qaraǵanda, Maıra Ábilmájindi unatqan sııaqty, onymen dám-tuzy jaraspaǵanynan qaıǵyly hálge dýshar bolǵany anyq edi. Sazger janynyń ózgelerden aıyrmashylyǵy kóńil bulqynystary men nalalary aldymen áýenge aınalatynynda edi. Kompozıtordyń bas­ty tili – áýen tili. Osy kezderi Maıranyń «Baqsha» degen áni dúnıege keldi.

 «Dos tuttym, boldym jaqyn, tilińe erdim,

 Basqadan seni erekshe artyq kórdim.

 Kirshiksiz mahabbatyń qoıynynda,

 О́ziń bil, júregimdi saǵan berdim».

 О́te muńdy án, muńdy áýen. Zataevıch bul ándi «Aza áni», ıakı rekvıem dep ataǵan.

1924 jyly Semeı oblysy basshysynyń orynbasary qyzmetin atqarǵan M.Áýezovtiń uıymdastyrýymen óner saıysy boldy. Jer-jerden ónerpazdar shaqyrtylǵanmen, jol qatynasynyń qıyndyǵynan aty dabyra ánshilerden Ámire, Qalı Baıjanov, Maıradan basqa eshkim qatysa almady. Baıqaýdyń bas syılyǵy Ámire men Qalıge bólinip berildi de, Maırany ataýsyz qaldyrdy. Sóıtip Maıra Semeıden renishti qaıtty.

1925 jyly Qoıandy jármeńkesiniń ashylýynyń 40 jyldyǵy ataldy. Árıne jármeńkege kelýge kim-kim de erikti ǵoı. Alaıda jármeńke uıymdastyrýshylar el súıetin ónerpazdardy ádeıilep shaqyryp, jańa týyndylarymen kelýdi qulaqqaǵys etetini joq emes-ti. Osy merekede Maıra Isa aqyn, Qajymuqan palýanmen birge boldy. Maıra toıǵa «Dala áni» degen jańa ánimen keldi. Sozylmaly daýyspen keń shyrqalatyn án. Jańa án eldiń kóńilinen shyǵyp, jármeńkege kelýshiler ony qazaq topyraǵynyń tórt buryshyna taratyp áketti. «Dala áni» kópshilik arasynda «Hállý-Bállý» degen atpen keń tarady.

1926 jyly maýsym aıynda Semeıge parohodpen jolǵa shyqqan Maıra keme ústinde qazaq ánin jınastyrýshy A.Zataevıchpen oıda-joqta kez keldi. Áıgili óner zertteýshisi sol sapar ústi jáne keıin Semeıge kelip toqtaǵanda, Maıramen ilese júrip, onyń oryndaýynda 13 án jazyp aldy. Ol ánderdiń basym kópshiligi Maıranyń óz tól týyndylary edi. A.Zataevıch olarǵa joǵary baǵa berdi. 1931 jyly shyqqan jınaǵynda Maıra týraly keńeıte baıandaǵan: «Slýhy, daýsy jaqsy, bir estigenin qaǵyp alady, oryndaǵanda óz janynan ınterpretasııa jasaıdy» deıdi. Eńbeginiń taǵy bir tusynda: «Tvorchestvoǵa berilgen, qyzý minezdi, ártistik qabileti bar áıeldiń erkin, táýelsiz minezi, ásirese dańqy shyǵyp, jeńisten jeńiske ıe bolyp turǵan kezinde, onyń istegen isiniń bári de shyǵys halqynyń ezilip kelgen áıelderiniń saltyna qarama-qaıshy keletin. Sondyqtan ondaı áıelderdi tym erkin, betimen ketken, júgensiz dep baǵalaıtyn» deı kelip, taǵy da: «Qalaı bolǵanda da Maıranyń kórgensizdik, shalpaýyttyǵyn kórgem joq, qaıta ol aına­lasyndaǵylarǵa salmaqty, ustamdy kórindi... ómir karerasyn ýaqytsyz úzgen baı qabiletti adamdy kórdim» deýleri Maıranyń óneri men adamgershilik bolmysyna berilgen zor baǵa edi.

Maıra ómiriniń sońǵy kezinde bal dáýren jastyq shaǵyn eske alyp, «Qyzyl gúl» degen án shyǵardy.

Maıra naýqasqa shaldyǵyp, aýy­ryp jatqanda, A.Zataevıch ony KSRO halyq­tarynyń Máskeýde ótetin tuńǵysh kon­sertine shaqyrdy. Oǵan qatysqanda Maı­ranyń taǵdyry men ónerdegi orny basqasha baǵalanar ma edi qaıtar edi. Ol baqyt buıyr­­­mady. 1927 jyly kóz jumdy.

Maıra esimi qurmettelýden kende emes: onyń ánderi el aýzynda úzbeı shyrqalyp keledi, Maıra atyndaǵy baıqaýlar da ara­ǵa jyl salyp ótkizilip turady.  Maıra baı­qaýy­nyń laýreattary, onyń ónerin jal­ǵastyrýshy izbasarlary da jetkilikti. Maı­ra­­­nyń kompozıtorlyq, ánshilik óneri aıtylyp, resmı moıyndala qoımaǵanmen, jeke óner mektebi retinde qalyptasa basta­ǵanynyń basy ashyq. Eldiń sazger-ánshi atyna sheksiz qurmetiniń aıqyn belgisi dep, ónerge janashyrlyǵymen tanymal azamat Qýat Esimhanov myrzanyń bir top dos­tarymen Maıraǵa arnap Pavlodar qalasynan eskertkish turǵyzýy – shynaıy izgilikti is.

Qazaqta bir-jar óleń, kúı shyǵaryp, aýyzǵa ilikken qyz-kelinshekter az emes, al búkil ómirin ónerge arnap, án shyǵarǵan, ol ánderi bir ǵasyr boıy úzbeı shyrqalyp kele jatqan áıel sazger bireý-aq, ol – Maıra Ýálıqyzy. XX ǵasyrdyń basynda kúı ónerin shyrqatqan Dına sheshem bolsa, án ónerin shyrqatqan ataqty kúıshiniń ónerdegi sińlisi Maıra Ýálıqyzy. Eki torynyń bir-birinen alys-qalysy shamaly.

Ánes SARAI, Memlekettik syılyqtyń laýreaty