Tarıhı eskertkishter elimizdi tanytady

Týrızmdi damytý qazirgi kez­de kez kelgen órkenıetti memleket­t­iń basty mindetteriniń biri. Týrızm HH ǵasyrdyń ekinshi jar­­tysynda kóptegen elderdiń eko­no­mıkasynyń eleýli sektoryna aınaldy. Bul salany damyta bil­gen memleketter týrızmnen túsetin paıdanyń ekologııany lastaıtyn munaı ónerkásibinen túsetin paıdadan joǵary ekenine kózderi ábden jetti.  Týrızmniń damýyn Túrkis­tan oblysyndaǵy Otyrar eskert­kishterine kelip-ketýshiler sany­nyń artyp otyrǵanynan baıqaýǵa bolady. Aıtalyq, Keńes odaǵy kezin­de, 1980-1990 jyldary Oty­rar mýzeıine kelýshiler sany turaqsyz, ár jylda ártúrli, ne­bári 2 myńnan 7,5 myńǵa deıin bara­tyn. Egemendik alǵan soń Oty­rar qoryq-mýzeıi nysandaryna jyl saıyn 1991-1997 jyldar aralyǵynda kelýshiler sany 18 myńnan 38 myńǵa deıin ósti. Ásirese, sońǵy jyldary týrıster sanynyń kúrt ósýi baıqalady.  Astanada ótken EKSPO-2017 kórmesi Ońtústik Qazaqstan aı­maǵyna qosymsha týrıst ke­lýine áser etti. Oblys ákimi J.Túı­­me­baevtyń kórsetýinshe, EKSPO-2017 kórmesiniń arqa­syn­da ońtústikke 151 myń týrıst keldi. Eń kóp saıahattaıtyn nysandar Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi, Arystan bab, Domalaq ana, Aqmeshit úńgiri, Aqsý-Ja­baǵyly qoryǵy. Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesin ótken jyly 1 mln­­­ adam tamashalapty.  Týrızmdi damytýda mýzeıler­diń róli erekshe. Kóp jaǵdaı mýzeı­lerdiń týrıstik nysandar­dy kópshilikke tartymdy usy­nýyna, tanystyrýyna baıla­nysty. Sheteldik týrıster qazaq­tyń tarıhı tulǵalaryn tanı ber­meıdi. Olardy tartymdy etý úshin jergilikti tarıhty qy­zyqty etip álemdik deńgeıdegi oqıǵalarmen baılanystyra jetkizý kerek. Mysaly Otyrarda aty álemge áıgili Ámir Temir dú­nıe salǵan. Eýropa halqy ony jaqsy biledi. Sebebi ony osman túrikterinen Eýropany qutqar­ǵan tulǵa retinde tanıdy.  Qazaqstanda Shyńǵyshannyń úlken uly – Joshynyń mazary bar. Muny sheteldik týrıster bile bermeıdi. Estigen týrıstiń ózi «bul ras pa?» dep oǵan dálelder suraıdy. Mýzeı ekskýrsovodtary osyǵan baılanysty aıǵaqtardy jetkize aıtyp túsindire ala ma? Buǵan kóp izdenis, zertteý qajet. Gıdterimizdiń daıyndyǵyna erek­she nazar aýdarý kerek. Kór­me zaldarynda erekshe, este qalar­lyq tartymdy eksponattar bolýy tıis.  Týrızm adam balasynyń ta­bı­ǵatyna ǵana beriletin, kór­sem, bilsem eken, baryp aýasyn jut­­sam, topyraǵyna aýnasam, táý etsem degen umtylystaryn, sezim­derin qanaǵattandyrýǵa negiz­delgen ındýstrııa desek te bolady... Ońtús­tikte týrıstik nysandar kóp dep jıi aıtylady. Mysaly júzdegen eski qala oryndary bar. Biraq osy kóne qala oryndarynyń ekeýi ǵana týrıster qyzyǵyp kóretindeı keıipte. Bular – Otyrar men Saýran. Osylardy tamashalaýǵa turarlyq erekshe qazba qu­ry­lystary bar. Saýrandy kórý­shi­lerdi tek onyń qorǵan qa­byr­­ǵalary qyzyqtyrmaıdy. Ondaı bekinister álemde myń san. Kópshilikti ortaǵasyrlyq Saýran kósheleriniń tastan tó­sel­geni tańǵaldyrsa kerek-ti. Sheteldik týrısterdi álemdik tarıhı tulǵalarmen nemese álemdik tarıhı oqıǵalarmen baılanysty jerler qyzyqtyrady. Mysaly Otyrar – Farabı týǵan jer, Ámir Temir dúnıe salǵan qala.  Tabıǵı nysandardyń ishin­de Túrkistan obly­sy, Báıdibek aýdanyndaǵy Ke­ńes­­tóbe aýy­ly­nan birneshe sha­qyrymda or­nalasqan Aqmeshit úńgirin erekshe aıtý kerek. Bul oryn Shymkent qalasynan 90 shaqyrym jerde ǵana. Úńgirdiń uzyndyǵy shamamen 250 m, eni – 65 m, bıiktigi – 30 m. Alyp úńgir. Bir qyzyǵy úngirdiń kún nury túsetin jerinde aǵashtar ósip tur. Shildeniń shilińgir ystyǵynda úńgir ishi salqyn, al qysqy aıazda jyly bolyp keledi. Osy úń­girdiń ǵyly­mı saraptamasyn alyp, erek­sheligin kórsete alsaq, keremet týrıstik nysanǵa aınalar edi. Túr­kistan men Otyrarǵa baratyn týrıstik baǵytty Aqmeshit nysany arqyly ótkizý kerek-aq. Báıdibek aýdanynyń ortalyǵy – Shaıanda saqtalǵan shyǵystyq úlgidegi medrese ǵımaraty Qa­zaq­stannyń basqa birde-bir aımaǵynda joq. Qaıtalanbas sáýlet óneri týyndysy, qazaq da­la­synda baıyrǵy medrese-ýnıversıtetter osylaı bolǵan dep mýzeı uıymdastyrsa bolady. Ony da jarnamalaýdy, týrıstik kádege jaratýdy oılastyrý qajet. Keıbir kórkem fılmderdi túsirý úshin Buqara men Hıýaǵa shaba bergennen góri Shaıannyń eski ǵımaratynda tarıhı kınolar tús­irip, óz jádigerimizdiń atyn shyǵarsaq bolady. Eski orys derekterine qaraǵanda, aımaqtyń taǵy bir tabıǵı ereksheligi – kúlli Orta Azııa aýmaǵynda tek Qarataýdyń keıbir ózenderinde ǵana sýdyń tazalyǵyna oraı shaıan atty jándik meken etken. Múm­kin áli de saqtalǵan shyǵar. Muny da tanymdyq týrızmniń kádesine jaratsa bolady. Bir qaraǵanda, Shymkent qa­­tar­daǵy osy zamanǵy qala is­pet­ti. Onda basqa qalalardan erek­shelenetin Qoshqar ata bulaǵy bar. Qaı megapolıs ortasynda Shym­kenttegideı aǵyp jatqan úlken bulaq – ózen bastaýy bar. Shetel­dikter mundaı sırek tabı­ǵı jaǵdaıdy qalanyń eń birinshi týrıstik nysany eter edi. Eshbir qurylys salmaı, tabıǵı keıpinde tazalyqta ustap jáne kúlli álem­ge jarnamalap, qonaq kórýge asy­ǵatyn oryn etýge bolady.  Týrıstik nysannyń basty qun­dylyǵy – onyń tabıǵı, tarıhı turǵydan qaz-qalpynda saq­talýynda. Aıtalyq, Aqmeshit úńgiri qasynan ǵımarattar salsaq ne karer qazyp topyraǵyn alsaq, onda onyń qundylyǵy kemı túsedi, tipti joǵalyp ketýi de ǵajap emes. О́zgeristerge ushy­raǵan týrıstik nysan joǵaryda aıtyl­ǵan sezimderdi oıatýdyń ornyna ókinish týǵyzsa, týrıster bul jerge qaıtyp aıaǵyn baspaıdy. Tarıhı eskertkishpen qatar onyń aınalasyndaǵy tabı­ǵı orta ózgermeýi tıis. Tý­rızm­niń basty qaǵıdasy – tamashalaý­shy eshbir týrıstik nysannan kóńili qulazyp qaıt­paýy tıis.  Qazirgi zamanda kez kelgen tarı­hı eskertkishti qaıta buzyp, qazirgi zamanǵy myqty materıaldarmen qaıta turǵyzyp, altynmen aptap, kúmispen qaptap qoıýymyzǵa bolady. Biraq mun­daı jaǵdaıda ol óziniń tarıhı qun­dylyǵyn joǵaltady, jańa salǵan qurylys ǵasyrlar boıy mújilgen, kún men jel qaqtaǵan, ata-baba qol­darynyń izi saqtalǵan kóne tól eskertkishke jetpeıdi, onyń qa­sıetin azaıtady, mundaı jasandy oryndarǵa týrıster barmaıdy, qyzyqpaıdy. Sebebi týrıst eskertkishten babalardyń qolynan ótkendi qolymen ustap, olardyń jasaǵanyn kózben kórip, basqan izderin aıaǵymen bas­qanda ǵana sol bir ótken zamanmen qaýyshqandaı bolady. Sol bir zaman qas-qaǵym sát­ke oral­ǵandaı sezinip, so­dan bir keremet áser alýy tıis. Eskertkishti óz keıpinde us­taý­­dyń ózi bir erekshe másele. Sondyq­tan kóne eskertkishterde tek arnaıy mamandardyń – res­­tavra­torlar men mýzeı qyzmet­kerleriniń, arheologtardyń jumys júrgizýine ruqsat beriledi. О́ki­nish­ke qaraı, sońǵy kezde res­tavrasııadan ótken degen eskert­kishterdi kórip kóńiliń qalady. Baıyrǵy eskertkishter mundaı restavrasııalardan soń «novodel»  jasandy, jańa qury­­lys­tarǵa aınalyp ketedi. Túrkis­tan oblysynyń Qazyǵurt aýda­nyn­daǵy Turbat aýylynda HII ǵasyrǵa jatatyn bir kesene qal­dyǵy bolǵan. Onyń ornyna jańa qurylys salynyp, 800 jyldyq baıy­rǵy qurylystan aıyrylyp qaldyq.  Týrızm degen kóp bólikten tura­tyn úı ispettes. Mysaly úı­diń tóbesi jabylmasa nemese terezelerine áınek salyn­ba­sa oǵan jaǵdaıy bar adam jaı­ǵaspaıdy. Al týrıst degeni­miz – árqashanda qaltasynda aqshasy bar qazirgi zamannyń adamy. Onyń óz eńbegimen tapqan adal aqshasyna este qalatyndaı, asa qyzyqty, keıin sol sapardan oral­ǵan soń joldastaryna tamsanyp aýyz toltyryp aıtatyndaı, týrıstik orynǵa ıe elge baryp, demalyp kelgisi keletini túsinikti. Iаǵnı týrızm damýy úshin tek týrıster kóretin oryndarmen qatar týrıstik ın­fra­qurylym – servıs damýy qa­jet. Bul qazirgi za­manǵy aeroporttarmen, temir jáne tas joldar júıesi, ishinde ájethanasyna deıin jasaqtalǵan avtobýstar, kópjuldyzdy qonaq úıler, restorandar men ashanalar, aǵylshyn tilinde saırap turǵan ekskýrsovod-gıdter bolýy tıis. Týrısterge barlyq jaǵdaı jasaý – týrızm­niń basty máseleleriniń biri.  Týrızm damýynda jarnama ró­li de erekshe. Nelikten shetel­dik týrısterdiń basym bóligin Fran­sııadaǵy Parıj, Túrkııadaǵy Ystanbul men teńiz jaǵalaýlary, Grekııadaǵy Afıny, Qytaı men AQSh elderi qyzyqtyrady? Sebe­bi bul elderdiń tarıhy men eskertkishteri bolashaq týrıs­terdiń mıyna bala kezinen teledıdar arqyly ábden quıylǵan. Al bizdiń elimizdiń keremet eskert­kishteri – Botaı men Kent, Berel obalary men Qozy-Kór­pesh kesenesi, Mańǵystaýdyń jer­as­ty meshitteri, tipti Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi týraly joǵary deńgeıde túsiril­gen kınolarymyz bar ma? Az. О́z dárejesinde emes. Kóp jaǵdaıda naqty eskertkish­terdi kórsetýdiń ornyna mýzeı dıaramalaryn qaıtalap kórsetip otyrǵan kınolardyń nesi qyzyq? Mýzeılerimizdiń basym kópshiligi bir ınkýbatordan shyqqan sóreli dúkender sııaqty. Taqyryptyq-ekspozısııalyq josparlary da bir-birinen kóshirilip alǵandaı uqsas. Barlyq aýdanda etno­aýyl jasaı bersek, nesi qyzyq. Árbir týrıstik nysannyń erek­­sheligi bolýy tıis. Árbir mýzeı­diń qaıtalanbas óz kelbeti bolýy kerek.  Batys Eýropada kez kelgen jaǵ­daıdy paıdalanyp óz eskert­kishterin jarnamalap otyrady. Aıtalyq, Parıjdegi qonaq- úılerde árbir qonaqqa tarıhı eskertkishter jóninde jazylǵan býkletter tegin taratylatynyn, ashanalarda bir márte paıdala­natyn qaǵaz salfetkalaryna deıin qala eskertkishteriniń orna­lasý kartalary men sýretteri beınelengeni sol eldegi týrıstik fırmalardyń nasıhaty men jar­­namasynyń qanshalyqty dáre­jede damyǵandyǵyn kórse­tip tur. Qazaqstanda túsiriletin kópshilikke arnalǵan kórkem fılmderde tarıhı oryndar, kese­neler, tabıǵı qoryqtar kórse­tilýi kerek. Biz tarıhı jáne tabı­ǵı jerlerimizdi nasıhattaýymyz kerek. Rasynda, týrızmniń paıdasyn salfetka shyǵarýshydan bas­tap avtobýs júrgizýshige deıin, qo­naqúıde qyzmet etetin adamdar, restorandardy kókónis, et, as­pen qamtamasyz etetin adamǵa deıin, janarmaı satýshylardan dıqan men qolónershige deıin kóredi. Sondyqtan sol eldiń árbir azamaty kez kel­gen qo­naqqa tarıhı oryndaryn kórsetip tanystyrýǵa, jol silteýge árqashan daıyn tura­dy, ol qalasyn aınadaı taza­lyq­ta ustaýǵa múddeli. Osy jaǵ­­­daı­­­lardan úlgi tutarymyz, úı­rene­rimiz kóp. Ony tek kópshilik bo­lyp ortaq is etsek, el ekonomıkasy men mádenıetiniń alǵa basatyny anyq. 

Gúljanat BAISARIEVA, Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-mýzeıiniń qyzmetkeri

Túrkistan oblysy