Adam Pjegodskııdiń Jetisýdaǵy kópqyrly qyzmeti

Sol kezeńde Ortalyq Azııada aýyq-aýyq túrli juqpaly epıdemııalar taralyp otyratyn. Máselen, 1829-1830 jyldary parsy jerinen Hıýaǵa, odan kórshiles qazaq jerine engen tyrysqaq indeti elimizdiń ońtústigi men batys óńirlerinde keń taraldy. Atalǵan epıdemııadan tutas aýyldar qynadaı qyryldy. 

Ýaqyt óte, az da bolsa kásibı medı­sınalyq bilimi bar dárigerlerdiń jumys isteı bastaýy densaýlyq salasyndaǵy kúrdeli ahýaldyń edáýir jaqsara túsýine oń yqpal etti. Biraq HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda elimiz aýmaǵyn­da dárigerlerdiń sany óte az bolatyn. Sóz bolyp otyrǵan júz­jyldyqtyń 60-jyldary ımperlik Reseıdiń qazaq jeriniń ońtústigin otarlaýymen, jańadan qosylǵan aýmaq­tarda ákimshilik-aýmaqtyq reformalar júrgizgeni belgili. Sonyń saldarynan sol kezeńdegi qazaq jerleri: Aqmola (ortalyǵy Omby qalasy), Syrdarııa (Tashkent q.), Jetisý (Vernyı q.), Semıpalat (Semeı q.), Oral (Oral q.) jáne Torǵaı (Orynbor q.) oblystaryna, óz kezeginde ár oblys ıerarhııalyq basqarý turǵysynan ýezderge, bolystar men aýyldarǵa bólindi. 

Qurylǵan ákimshilik aýmaqtarda qyzmet kórsete bastaǵan alǵashqy mamandar negizinen áskerı dárigerler edi. Alaıda basqarý júıesiniń ornyǵyp, azamattyq mekemelerdiń qalyptasýymen jergilikti halyqqa qyzmet kórsetetin dárigerler de kele bastaǵan-dy. 

Sol kezeńdegi Qazaqstan aýmaǵynda dári­gerlik qyzmetpen aınalysqan maman­dar­dyń ulttyq quramy ár alýan edi. Basym bóligin orystar quraǵanymen, olar­dyń arasynda nemis, evreı, ýkraın jáne polıak ultynyń ókilderi de kezdesetin. 

Maqala elimizdiń ońtústik-shyǵysyn­da jáne oǵan irgeles aýmaqtarda HIH ǵasyr­dyń ekinshi jartysynda jumys atqaryp, medısınalyq kómekke zárý halyq­qa qaltqysyz qyzmet kórsetip, eldiń qurmetine bólengen dárigerlerdiń biri – Adam Pjegodskııge qatysty bolmaq.

Adam Pjegodskıı – shyǵý tegi bo­ıynsha polıak ultynyń ókili. Deı turǵan­men onyń qaı óńirdiń týmasy eken­digine, ata tegine jáne ǵumyrynyń soń­ǵy kezeńine qatysty málimetter joqtyń qasy. Sondyqtan da maqala barysynda negizinen onyń medısınalyq qyzmetimen ǵana shektelemiz.

HVIII ǵasyrdyń sońynan bastap, polıak jeriniń basym bóligi Reseı bıliginde bolǵan-dy. 

Jalpy, polıak dárigerleriniń qazaq dalasyna kelýin eriksiz jáne erikti negizde júzege asqan úderis retinde sıpattaýǵa bolady. Burynǵy Rechpospolıta memleketiniń shekaralarynda 1830 jyly ımperlik bılikke qarsy ult-azattyq «Qarasha kóterilisiniń» jáne 1863-64 jyldardaǵy «Qańtar kóterilisiniń» oryn alyp, aıaýsyz basyp janyshtalǵandyǵy tarıhtan belgili. Atalmysh kóteriliske qaty­syp, ımperııanyń shalǵaı aýmaq­taryna jer aýdarylǵandar arasynda dárigerler de az emes-tin. Olar óz keze­ginde erkinen tys kelgender bolsa, óz qalaýymen memlekettik qyzmetke ornalasyp, qazaq jerinde qyzmet jasaǵan polıak dárigerleriniń de qatary kóp edi. 

Sóz bolyp otyrǵan kezeńde elimiz aımaqtarynda jumys istegen polıak dárigerleriniń arasynan: Aqmola men Shyǵys Qazaqstanda qyzmet atqarǵan Sezarı Teraevıchti, Jetisýda jumys jasaǵan Lıýdvıg Macheevskıı men Pavel Balbýsınovskııdi, farmasevt Iýzef Senchıkovskııdi erekshe ataýǵa bolady. Solardyń qataryna Adam Pjegod­skııdi de qosý qajet. HIH ǵasyrdyń 70-80 jyldary Jetisý óńiri men Soltústik Qyrǵyzstan jurtshylyǵyna keńinen tanymal dáriger Adam Pjegodskıı (aqparat kózderinde Prjegodskıı) HIH ǵasyrdyń 60-70 jyldary aralyǵynda Peterbýrgtegi medısınalyq-hırýrgııalyq akademııa­da bilim alady. 1873 jyly atal­ǵan oqý ornyn támamdaıdy. Al 1875 jyl­dan bastap qazirgi Almaty, sol ke­zeń­­degi Vernyı qalasyndaǵy 2 Túrki­s­tan artıllerııalyq brıgadasynda kishi dári­ger retinde jumysyn bastap, kelgen jyly Naryndaǵy (Qyrǵyzstan) lazaretke ýa­qytsha meńgerýshilik jasaıdy. 

1876-1880 jj Toqmaqta (Qyrǵyz­stan), 1883 jyldan Sergıopolde (qazir­gi Aıagóz, sol jyldary Jetisý obly­sy, Lepsi ýeziniń ortalyǵy) ýez­dik dáriger laýazymynda bolady, sonymen birge Sergıopolde áskerı lazarettiń meńgerýshiligin qosa atqarady. Medı­sınalyq kómekke zárý halyqqa qyzmet kórsetip, eldiń alǵysyna bólenedi.

Jetisýǵa 1881-1884 jj Shyǵys Túrki­­stan­nan qonys aýdarǵan uıǵyrlar men dúngenderge alǵashqylar qatarynda medısınalyq kómek kórsetedi. 

Sol kezeńdegi Jetisýdyń tanymal dári­gerleriniń biri Fedor Poıarkov ózi­niń áriptesi A.Pjegodskıı qyzmet joly­nyń osy parasy týraly: «Biz, aýyr naýqasqa shaldyqqan dúngenderdiń azabyn jeńildetý jolynda kúsh-jigerin sarp etken, óz densaýlyqtaryn aıama­ǵan qos tulǵanyń qyzmetin atap ótýge tıispiz. Naýqastarǵa jan aıamaı qyzmet kórsetken, sol kezeńdegi Toqmaqtyń ýezdik dárigeri Adam Pjegodskıı men onyń kómekshisi, qazir dúnıeden ótken feldsher Vasılıı Frýnze bolatyn. Dáriger Pjegodskııdiń kómekshisimen birge aýyr naýqas dúngenderge kútim jasaý syndy aýyrtpashylyqty óz kúsh­terimen atqarýǵa týra keldi, shyǵyndy esepke almaǵannyń ózinde, oǵan qolaısyz tipti adam tózgisiz jaǵdaıda jáne joqtan bar jasaǵan quraldarmen júzdegen iri operasııa jasaýǵa týra keldi. О́z qyz­metiniń barlyǵyn dalada ótkizgen, tek bilim jáne jaqyn janǵa degen qur­metpen qarýlanǵan dáriger, ózine taǵdyr jibergen aýyr synaqtan abyroımen shyǵa bildi. Ol kómekshisimen birge baqyt­syzdarǵa elden buryn kómekke kele­tin jáne naǵyz jaýynger sııaqty urys alańyn, tek barlyǵyn jasaǵannan keıin ǵana tastap shyǵatyn» delingen tol­ǵanysqa toly estelik qaldyrǵan. 

Adam Pjegodskıı joǵaryda atalǵan óziniń áriptesi ári qandasy Pavel Bal­býsı­nov­skıı sekildi ǵylymdy serik etedi. Kásibı dárigerlik qyzmetinen ózge, ózi jumys istegen Jetisý óńiriniń mıneraldy sý kózderin zerttep, onyń adamǵa paıdaly qasıetterin zerdeleýge den qoıady. Atalǵan taqyryptaǵy qos eńbektiń avtory.

Onyń alǵashqysy: 1892 jyly Vernyı qalasynda jaryq kórgen «Kratkaıa zapıska o Barlykskıh gorıachıh klıýchah» atty eńbek. 

Ataýynan belgili bolǵandaı dáriger Pjegodskıı sóz bolyp otyrǵan eńbekte qazirgi Shyǵys Qazaqstan oblysy, Úrjar aýdanynda (ımperlik kezeńde alǵashynda Jetisý oblysynyń Sergıopol, sońynan Lepsi ýeziniń quramynda), Arasan ózeni­niń joǵarǵy aǵysynda ornalasqan Bar­lyq mıneraldy sý kózderin keshendi zert­teýge basymdyq bergen. 

Jalpy, Alakóldiń, oǵan irgeles Bar­lyq sý kózderiniń emdik qasıetteri jergi­likti qazaq halqyna erteden belgili bolǵan. Bul týraly tarıhı sıpattaǵy derekter jetip artylady. Uzaq ýaqytqa sozyl­ǵan qazaq-jońǵar soǵysy kezeńinde jara­lanǵan qazaq jaýyngerleri Alakól­diń jaǵalaýynda damyldap, alǵan jaraqat­taryn emdeıtin. Mıneraldyq quramy erekshe kól sýynyń áserinen denedegi jaraqattar qaraqotyrlanyp tez emdelgen. 

Eger Adam Pjegodskııdiń 1883 jyl­dan bastap mıneraldy bulaqtar orna­lasqan Sergıopol ýezinde dáriger bolǵandyǵyn eskersek, atalǵan mıneraldy sý kózderin alǵash ret keshendi zertteýge úlken úles qosqanyna kóz jet­kizemiz. Jáne atalmysh mıneraldy bulaqtar týraly derekter arasynda onyń atalǵan eńbegi hronologııalyq turǵydan eń birinshi bolýy joǵarydaǵydaı toqtam jasaýǵa negiz bolady.

Barlyq mıneraldy sý kózderiniń emdik qasıetteri hımııalyq saraptaýdyń kómegimen aldymen Omby medısınalyq qoǵamynyń zerthanasynda, sońynan, 1901 jyly Peterbýrgtegi hımııalyq zerthanada dáleldenedi. 

HIH ǵasyr Eýropada túrli emdik qasıeti bar mıneraldy sýlarmen emdelý­shilerdiń ǵasyry bolǵandyǵy belgili. Biraq HIH ǵasyrda kúre joldardan qa­shyq ornalasqandyqtan Barlyq sý kóz­deri joǵary deńgeıdegi tanymal demalys ornyna aınalmady. Resmı málimet bo­ıynsha Barlyq mıneraldy sý kózderinde 1907 jyly 254 adam bolyp, densaýlyǵyn túzegen. Atalǵan kórsetkish 1906 jylǵy kórsetkishtiń tek jartysyn quraǵan. 

Al mıneraldy qaınarlar negizinde jumys isteıtin «Barlyq-Arasan» sanatorıi keńestik kezeńde, dálirek aıt­qanda 1963 jyly ashylǵan. 

Búginde, atalǵan sanatorıı óz jumy­syn jalǵastyryp, teri, revmatızm, býyn aýrýlaryn emdeý baǵytynda jumys atqarýda. 

Dáriger Pjegodskııdiń emdik qasıeti bar sýlar boıynsha ekinshi eńbegi «Aıak-Kalkanskıe teplye mıneralnye ıstoch­nıkı v Sıýgatınskoı volostı Vernen­skogo ýezda» ataýymen Vernyı qalasynda sol 1892 jyly basylyp shyǵady. 

Eńbek qazirgi ýaqytta Qapshaǵaı sý qoımasynyń aıdyny astynda qalǵan, Aıaq-Qalqan mıneraldy sý kózderine arnalǵan. Kitaptyń ataýynan belgili bol­ǵan­daı, mıneraldy bulaqtar búgingi Almaty oblysy, Eńbekshiqazaq aýdany­nyń (patsha dáýirinde burynǵy Vernyı ýezi, Só­geti bolysynyń) aýmaǵynda bolǵan. 

Pjegodskııdiń Aıaq-Qalqan ystyq mıneraldy sý kózderi týraly eńbegi eli­mizdegi ystyq bulaqtarǵa tikeleı ar­nalǵan ımperlik kezeńdegi birden-bir erekshe eńbek. Sondyqtan Pjegodskııdi Aıaq-Qalqan ystyq qaınarlarynyń emdik demalys orny retinde qalyptasyp, damýyna tikeleı sebepker tulǵa retinde qarastyrýǵa bolady. 

О́ńirde keńes bıligi ornaǵannan keıin Aıaq-Qalqan mıneraldy sý kózderi almatylyqtar arasynda keńinen tanymal jergilikti kýrorttardyń birine aınalady. Ile ózeniniń jaǵalaýynda ornalasqan mıneraldy sý kózindegi úsh qaınardan táýligine 23-27 gradýstaǵy 120 myń lıtr sý shyǵatyn. 

Qazaqta: «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» degen taǵylymdy sóz bar. Búgingi maqala qaharmanynyń dúnıeden ótkenine kóp ýaqyt ótkenimen, óskeleń urpaqtyń týǵan jerdiń, onda túrli jyldary jumys istegen belgili tulǵalardyń tarıhyn bilgeni abzal. 

Deı turǵanmen joǵaryda aıtyl­ǵandaı, qazirgi Almaty, Shyǵys Qazaqstan oblystary men Soltústik Qyrǵyz­standa eńbek etip, shynaıy kásibı maman retinde elimizdegi densaýlyq saqtaý salasynyń damýyna, emdik-saýyqtyrý keshenderiniń negizdelýine óziniń súbeli úlesin qosqan dáriger – Adam Pjegodskııdiń keıingi qyzmeti men ómir jolynyń qalaı qalyptasqandyǵy belgisiz. Al qolda bar málimetter dáriger Pjegodskııdiń ómiri men qyzmet jolyn tolyqtaı qalpyna keltirip, tolymdyraq aqparat berýge jetimsiz. 

Sondyqtan bul taqyryp, keleshek otandyq medısınanyń tarıhyn zert­teýshi­ler men óńirdiń ótkenine beı­jaı qa­ra­maıtyn ólketanýshylardyń enshisinde. 

Jandos ÁÝELBEKULY

Varshava, Polsha