Imanǵalıevter otbasy «Mereıli otbasy» baıqaýynyń Almaty qalalyq irikteý kezeńinde bas júldeni ıelendi

Jarty ǵasyrdan astam bir shańyraq astynda tatý-tátti ómir súrip kele jatqan otbasynyń ónegesi mol.

Sábıt aǵamyz Zúbaırany bir kórgennen unatypty. Zúbaıra ol kezde nebary 18-de bolatyn. Al isi túzik, sózi synyq, qazaqy tárbıede ósken boıjetken bir aýyldyń aıtýly jigitine birden syr aldyra qoıǵan joq. Ádep-ıba saqtap, birazǵa deıin baqylap júrdi. Surastyra kele jigitke óziniń nemere jeńgesiniń bóle ápke ekenin bildi. Sóıtip syılas, syrlas, «Shyraılym» dep erkeletetin jeńgesiniń inisi eken degen qurmetpen jaqyn tarta júrip, sezimi búr jardy. Kóp uzamaı shańyraq kóterdi.

О́mirge kelgen ul-qyzdaryn tárbıe­ledi, ózderi de ómirlik tájirıbe jınady, eseıdi. Qos qanat jaýapty qyzmetterde júrip, úıdiń jumysyn, qoǵamdyq is-sha­ra­lardy da qatar alyp, úlgerýge tyrysty.

Shańyraq kótergende otbasynda ájesi men ata-analarynyń bolýy eki jastyń ara-qatynasynyń berik bolýy­na, nyǵaıa túsýine áser etti. Zúbaıra apamyz búginde «mádenıetti, zııaly otbasyna kelin bolyp tústim» dep jastyq shaǵyn súıispenshilikpen eske alady. Mektep dırektory bolǵan atasy Imanǵalı Jumaǵulov Temirbek Júrgenovpen Tashkenttegi oqý komıssarıatynda birge oqyǵan, ári aǵaıyn týystyqtary da bar eken. Túske deıin sabaq berip keletin Zúbaıraǵa atasy sháı quıǵyzbaıtyn. «Qazir taǵy ketedi mektebine, báıbishe, sháıińdi óziń quıa ber, balam durystap sháıin iship alsyn» deýshi edi. Al birtoǵa enesi eshqashan erine qarsy kelgen emes.

О́zimen teteles eki qaıynsińlisi, bir qaınysy, bári qatar ósti. Jaqsy syılas­ty, syrlas boldy.

Qalada ósken qyzdyń alǵashynda daladaǵy oshaqqa ot jaǵyp, tabaǵa nan jabýdy bilmeı, onysyn úlkenderge bildirmeı, tyǵylyp júrip tabaǵa nan salǵan kúnderi de boldy. Keıde tamaq jetpeı qalmasyn dep kóbirek isteıtini bar-dy. Sonda úlken ájeleri «kóp bolyp ketipti-aý, artylyp qalatyn boldy ǵoı» dese, Sábıt te eki jaqty renjitip almaıyn degendeı: «Bul Zúbaıra erteń tamaq istep júrmeı-aq qoıaıyn dep ádeıi kóp jasaǵan ǵoı», dep ázildegen bolyp qýattap, demep otyratyn-dy.

Áli esinde. Jańa túsken, muǵalim kezi. Birinshi toqsan bitip, balalardyń bilimin qorytyndylaýǵa ata-analar jınalysyna jınalyp jatty.

Esikten shyǵyp bara jatyr edi, enesi:

– Balalardy tizim boıynsha ataı bastaǵanda fámılelerin dúńk etkizip aıta salma, aınalaıyn. Bul – shaǵyn aýyl, bári atalaryńnyń aty. Sondyqtan sál kibirtiktep, ádep saqtaǵanyń durys,  degendi eskertti.

Jınalysqa atasy da qatysyp otyr­ǵan bolatyn. Famılııalardy oqýǵa kelgende kibirtiktep turǵanyn sezgen atasy ornynan turyp Zúbaırany kórsetip:

– Mynaý meniń balam, búginnen bas­tap meniń atymnan bárińizdi ataıtyn bolady, ruqsatymdy berdim. Sebebi, ol – muǵalim! – dep nyǵarlaı aıtty.

Úlken otbasy. Dastarqannyń dál or­tasynda bir jerde ǵana sary maı tu­ratyn. «Sháı quıyp otyrǵan balam­nyń qoly jetpeı qaldy-aý» dep alań­daıtyn atasy sary maı turǵan ydysqa qasyǵynyń ushyn salyp jatyp, onysyn óz aldyna tartyńqyrap qoıǵandaı jyljytyp ákelip kelininiń aldynan bir-aq shyǵaratyn. Qazir sol sátterdiń bári saǵynysh.

Sábıt únemi túzde, partııa jumy­syn­da boldy. Zúbaıra jaýapty qyzmette bolsa da, oshaǵynyń janynda júrip-aq balalarynyń sabaǵyn qadaǵalaıtyn. Bala-shaǵany jatqyzyp, túnde óz jumysyna otyratyn. Erteń eldiń al­dynda oqıtyn baıandamasyn áýeli qa­ǵaz­ǵa qazaqsha túsirip alyp, odan keıin orysshaǵa aýdarýǵa kóshetin.

Aýlaǵa shaǵyn baý-baqsha ekti, balalary mańdaıy terlep, nannyń qadirin, tátti dámin sezinip ósti.

Keıin Sábıttiń izinen ergen ini-qaryn­dastary oqýǵa tústi. Sosyn úsh jyl­dyń ishinde birinen soń biri – aldymen áje­leri, odan soń ata-enesi qaıtys boldy. Sóıtip qamsyz, erkin júrgen jas erli-zaıyptynyń moınyna úlkendik bir kúnde tústi. Olar barlyq kedergini bir-birine degen sezimin sýytpaı, qol ustasa, aqyl, ustanymdaryn biriktire júrip eńserdi.

Áý bastan qazaqy otbasynda, bir-birine daýys kóterýdi, jaman sóz aıtý­dy bilmeıtin, dastarqan basynda da ósek aıtýǵa joq, tipti bir-biriniń kóńi­line tıip almaýdy oılap turatyn shańy­raq­tan tá­lim alǵan Zúbaıra apamyz jas tús­ken ke­linderiniń de betinen qaqpaı tár­bıeledi. Sol jyldary qolda­rynda Sábıttiń nemere qyzdary men Zúbaı­ranyń inisiniń qyzy stýdent bolyp, úılerinde jatyp oqydy. Eki qyzdyń jatyn bólmesiniń, olarǵa qarama-qarsy ornalasqan ul men kelinniń bólmesiniń esikterine «Qyzdarǵa ósıet» dep etnopedagogıkalyq ulaǵatty sózderdi jazyp ilip qoıdy. Analyq aq nıetten týyndaǵan aqyl-keńester keıin jastardyń ómirinde úlken baǵdarsham bolǵany anyq.

Buryn týǵan aýylǵa, ushqan uıaǵa jıi baratyn. Búginde áke-shesheniń kózin kórgen úlkender de, aǵaıyn-týystar da joq. Degenmen, baıaǵy kishkentaı aýyl, tútini túzý ushqan qarashańyraq, ásem tirshilik júrek túkpirinde. Qyzylorda oblysynyń Jalaǵash aýdanyna qarasty shaǵyn ǵana Aqqyr deıtin aýylǵa arnaıy baryp, úlkenderdiń rýhyna Quran baǵyshtaýdy umytpaıdy.

Eki jyl buryn Sábıt alys-jaqyn­daǵy bala-shaǵanyń basyn qosyp, elge bar­dy. Sol saparda, búginde bir-bir úı­diń otaǵasy, otanasy bolyp otyrǵan ba­la­lary da bir sátke sábı, baldyrǵan shaq­qa enip, máz bolysyp, «anaý bizdiń tyǵ­y­­lyspaq oınaǵan jerimiz edi ǵoı, myna jer­de oshaq bar bolatyn, al mynaý saraı­­dyń orny ǵoı, sharbaqtyń ústine shy­ǵyp alyp óleń aıtýshy edik, mynaý biz ek­ken tal ǵoı» dep arqa-jarqa bolysty.

El ishin alqymnan alǵan naryq jyldary Sábıt pen Zúbaıra bala-shaǵasyn jetektep Almatyǵa qonys aýdardy. Aınalanyń bári saýda-sattyqqa, bızneske bet buryp jatqan bolatyn. Ekeýi de joǵary oqý ornynda ustazdyq etip júrgendikten, balalaryn da ǵylymǵa baǵyttady. Qatelespepti. Gúljan, Gúl­sara, Baýyrjan, Gúlnaz, Sátjan esim­di ul-qyzdarynyń ata-anasyn jerge qa­ratqan jeri joq. Bári de joǵary bilim­di, laýazymdy qyzmette. Sońǵy úsheýi ǵalym atandy. Baýyrjan – júrge­nov­tanýshy, Gúlnaz – fılologııa ǵyly­mynyń, al Sátjan – zań ǵylymynyń kandıdaty, «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlegi. Qazirgi tańda jıyrma shaqty nemere men 4 shóberege ata-áje. 2012 jyly halyqaralyq «Zaman-Qazaqstan» gazeti jarııalaǵan «Úlgili otbasy» baıqaýyna qatysyp, júldeli oryndy ıelendi.

Endi nemereleriniń qyzyǵyna, jetken jetistikterine qýanyp, marqaıyp otyr. Toǵjan esimdi nemeresi – qytaı ti­liniń mamany, magıstratýrada bilimin jal­ǵas­tyrýda. Ol ana tilinen bólek, orys, aǵyl­shyn, fransýz tilderin de erkin meń­gergen. Aldııary 6 jasynda shahmattan «sport sheberi» atanyp, halyqaralyq baıqaýlarda eldiń atyn shyǵaryp júr. Al Nazerke men Jahanger mýzyka mektebi­niń dástúrli án bóliminde oqyp, dombyra tartady. Qalalyq, respýblıkalyq baıqaýlardan júldeli oralyp júr.

*  *  *

Zúbaıra apamyz otaǵasynyń júregi jumsaq, meıirimdi, muqtaj jandarǵa qol ushyn bergisi kelip turatyn elgezek, adamgershiligi joǵary jan ekenin aıtady. Oǵan qosa án-jyrǵa qumarlyǵy, dombyra tartatyndyǵy, jıyn-toılardy basqaratyn tilge sheshendigi de bar segiz qyrly azamatty «О́mirinde temeki tartyp, araq ta ishken emes», dep edi, Sábıt aǵamyz: «Perishte deseıshi», dep jarasymdy ázildeı bir kúlip qoıdy.

Iá, eki jaqsy qosylǵaly beri olardyń shańyraǵynan óz balalarynan bólek 17 ul-qyz tárbıelenip, qanattandy. Sonaý jyldary Tóretamda turatyn Ybyraı esimdi aǵaıynnyń áıeli qaıtys bolyp, shıetteı bala-shaǵasymen janyna kóshirip ákelip, ul-qyzdaryna pana bolyp, oqytyp, toqytyp, úılendirip, úı qylǵan osy mereıli otbasy bolatyn. Sol balalar da búginde bir qaýym el. Olar ózderiniń rýhanı áke-sheshelerin umytqan emes, merekelerde arnaıy kelip quttyqtaıdy. Syı-sııapattan bólek, aqjarma yqylastarynan kende emes, yrymdap óz balalarynyń tusaýyn da keskizip, árdaıym qurmettep otyrady.

Sábıt Imanǵalıev – Qazaqstan jýrnalıster odaǵynyń múshesi, Jalaǵash aýdanynyń qurmetti azamaty. 1942 jyly K.Marks atyndaǵy ujymsharda (Qazaly aýdany) ákesi mektep dırektory bolyp turǵan kezde aýylǵa Sábıt Muqanov kelip, qurmetti qonaǵy bolady. Sol keshte dúnıege kelgen náreste uly jazýshynyń esimin enshilegen eken. Jaqsynyń sharapaty bolar, jazý-syzýǵa jaqyn boldy. Qazaqstannyń ár jyldary astanasy bolǵan Qyzylorda, Almaty, Astana qalalaryndaǵy kóshelerge aty berilgen 1500-deı tanymal tulǵalar jaıly elimizde tuńǵysh ret úsh tilde kólemdi 5 kitap jazdy. Erli-zaıyptynyń «Astanalardaǵy kósheler» atty kitaby 2014 jyly Germanııanyń Maındegi Frankfýrt jáne Túrikmenstannyń Ashhabad qalalaryndaǵy halyqaralyq kitap kórmelerine qoıylǵan.

1962 jyly Qyzylorda qalasyndaǵy medısınalyq ýchılısheni (feldsher), on jyldan keıin qazirgi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq memlekettik ulttyq ýnıversıtetin (qazaq tili men ádebıet pániniń muǵalimi) bitirgen Sábıt 1962-1970 jyldary Jalaǵash aýdanyna qarasty Jańatalap, Aqqyr keńsharlarynda medpýnkt, keıin aýrýhana meńgerýshisi boldy. Osy jyldary kórkemónerpazdar úıir­mesin basqardy. 1970-1974 jyldary Jalaǵash aýdanyndaǵy №188 Aqqyr orta mektebinde muǵalim, dırek­tordyń orynbasary, 1974-1980 jyldary sol aýdandaǵy «Mádenıet» keńsharynda №32 orta mektebiniń dırektory, 1980-1990 jyldary Qyzylorda qala­syndaǵy №4 keshki orta mektep dırek­torynyń orynbasary, 1990-1999 jyl­dary Qyzylorda qalalyq «Qazaq tili» qoǵamynyń tóraǵasy, til basqar­ma­synyń basshysy, qalalyq ákimdiktiń jaýapty qyzmetkeri boldy. Osy jyldary memlekettik tildiń damýy úshin Ýkraınadan qazaqsha qaripteri bar 250 jazý mashınkasyn aldyrtyp, 300-ge jýyq qazaq tili úıirmesin ashýǵa atsalysty. Munan basqa, bilim, medısına, tehnıka, taǵy da basqa salalardy qamtıtyn, 10 myń sózden turatyn «Oryssha-qazaqsha sózdik» jáne tilhat, senimhat, hattama sııaqty 30 túrli qa­zaqsha is-qaǵazdarynyń úlgilerin qurastyryp, kitap shyǵardy. Jınaq oblystardaǵy «Qazaq tili» qoǵamdary men oqý oryndaryna taratyldy. Osy jyldary qala ákimdiginiń onomastıka salasyn basqaryp, shahardaǵy júzge jýyq kóshege batyrlar men bılerdiń, tarıhı tulǵalardyń atyn berýge qatysty.

* * *

Imanǵalıevter otbasynda ul-qyz­dary, nemereleri birneshe tildi meń­ger­gen. Biraq úıde eshqaısysyna ózge til­de shúldirleýge jol joq! «Syrttan kirip kele jatsyń ba, basqa tildi tabal­dyryqtan qaldyryp ketip, ana tilińde sóıle!» – áke-atanyń qatań talaby osy.

– Joǵary oqý ornynda aǵylshyn, orys tilderinde leksııa oqıtyn bir qyzymnyń balalary, ıaǵnı jıenderim álgi talabyma «kónińkiremeı» júr, batyryp urysyp qoıatynym bar. Bizdikine kelýge jınala bastaǵanda-aq «ataǵa bara jatyrmyn, qazaqsha sóıleý kerek» dep dereý ózgere qoıady eken, oǵan da shúkir deımiz, – dep kúldi Sábıt aǵamyz áńgime arasynda.

Birde qyzy men kúıeýbalasy halyq­aralyq shahmat jarysyna qatysatyn uldarymen birge Astanadan dostarynyń eki balasyn da ertip keledi. Esikten ene bergen astanalyq meıman balaqaı Sábıt ataǵa qolyn ala júgiredi.

– Sálemetsiz be?! – deıdi sosyn.

– Aı, balam, budan keıin ata-aǵalar­men «Assalaýmaǵaıleıkúm!» dep amandas, jaraı ma?! Sosyn, andaǵy orys tiliń bizdiń úıge jaramaıdy, bizdikine keldiń be endi, tek qazaqsha sóıleıtin bolyńdar, – dedi arqasynan qaǵyp. Sóıtip álgi eki balaqaı tili kelmese de tyrysyp qazaqsha sóılep júripti. Eki kúnnen soń biriniń sheshesi keledi ǵoı. Sonda aldynan júgirip shyqqan álgi 8-9 jasar qonaq bala: «Mama, tss, bul úıdegi adamdar tek qazaqsha sóıleıdi eken», dep sybyrlap jatqanyn estip qalǵan kópshilik ańǵal balanyń taza kóńiline, nıetine rıza bolysyp, jamyraı bir kúlip alǵan eken.

*  *  *

Al otanasy Zúbaıra Qystaýbaeva – Qazaqstan bilim berý isiniń úzdigi. Qyzylorda qalasyndaǵy M.Mámetova atyndaǵy pedagogıkalyq ýchılısheniń, Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda mem­lekettik ýnıversıteti fılologııa fa­kýl­tetiniń túlegi.

1965-1967 jyldary Jalaǵash aýdan­dyq komsomol komıtetinde bólim meń­ge­rýshisi bolyp qyzmet atqarǵan. 1968-1987 jyldary Jalaǵash aýdany men Qy­zylorda qalasyndaǵy orta mektepterde muǵalim, ádisker, oqý-konsýltasııalyq pýnktiniń meńgerýshisi boldy. 1988-2007 jyldary Qorqyt ata ýnıversıtetinde, Almaty Ekonomıka jáne statıstıka akademııasynda, Qazaq-Amerıka ýnıversıtetinde aǵa oqytýshy boldy.

Qoǵamdyq negizde mektepte partııa uıy­mynyń hatshysy, Qyzylorda qa­lalyq oqý bóliminiń qazaq tili seksııa­synyń jetekshisi, muǵalimderdiń bilimin jetildirý ınstıtýtynda lektor boldy. Qazaq tili páni boıynsha ótken Qyzylorda oblystyq jáne respýblıkalyq oqý­shylar olımpıadasynyń qazylar alqasy quramynda birneshe ret qazylyq etti.

1989 jyly Qazaq KSR Oqý mınıstr­liginiń konkýrsy negizinde keshki orta mekteptiń 9-11-synyptaryna arnap jazǵan «Qazaq tili» atty oqýlyǵy «Mektep» baspasynan 17 myń taralym­men jaryq kórip, respýblıka mek­tepterinde búginge deıin oqytylýda.

1999 jyly Almatyǵa qonys aýdaryp, ekeýi de ustazdyq, shyǵarmashylyq jumyspen aınalysty. Sol jyldan bas­tap Almaty Ekonomıka jáne statıstıka akademııasynda aǵa oqytýshy bolyp, ekeýi de zeınetkerlikke deıin stýdentterge dáris oqydy.

Zúbaıra apamyzdyń sheshesi bala­laryn keshke tósekke jatqyzǵanda kóz­de­rine uıqy tyǵylǵansha dep jum­baq jasyryp, maqal-mátel jattatyp, máıekti sózder úıretedi eken. Etnope­dagogıkadan bala kúninen qanyp ishken Zúbaıra apamyz da búginde nemerelerine ertegi aıtyp beredi. Tipti taýsylyp bara jatsa, ertegi keıipkerlerin oıdan shyǵaryp alyp, óz qııalymen órip, baıandap bere qoıady.

Osyndaı ájesi men atasy bar urpaq baqytty.

– Shúkir, barlyq balama rızamyn. Oıymyzdan shyǵady. Kelinderimiz de, kúıeý balalarymyz da bizben birge tynys alyp otyrady. Keıde jáı tumaýratyp qalǵanymyzdy da aıtqymyz kelmeıdi. О́ıtkeni alysta júrse de jetip kelip turady. Tipti jete almaıtyn bolyp jatsa bir-birine habarlasyp, úıge baryp bilińder hal-jaǵdaılaryn dep mazalary ketip jatqandary. Jumystarynan qalyp qoımasa eken deımiz ǵoı baıaǵy. Baqyt degen – baılyq ta, aqsha emes, baqyt degen osyndaı uıymshyl balalaryń ǵoı, – dep meıirlendi Zúbaıra apamyz.

Jyldaǵy 8 naýryzdaǵy dástúr bo­ıynsha Sábıt aǵamyz jarynyń janyna­ gúl qoıyp ketedi. Kórikti kóktemniń be­li­­n­en býylǵan úsh tal qyzǵaldaǵynda bári-bári – syrly sezim de, izgilikke to­ly il­tıpat ta, máńgilik alǵysy da qundaqtaýly.

*  *  *

3 ǵalym, 2 Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, 2 qurmetti azamat shyqqan, 17 kitap jazylǵan, birneshe tildi qatar meń­­­­gergen, qazaqsha dástúr-saltty saq­ta­ǵan, dombyrada án salyp, kúı tarta­tyn ur­pa­ǵy ósip kele jatqan Imanǵa­lıevter otbasynyń búgingi mereıli bıigi osyndaı!

Nurjamal ÁLIShEVA

ALMATY