Bıyl maýsym aıynda jolym túsip, Shyǵys Qazaqstanǵa baryp, kópten beri tek telefon arqyly sóılesip júrgen, biraq buǵan deıin esh júzdespegen, sol jerdiń azamaty Aldııar Áýbákirovpen kezdesken edik. Bir-birimizdi kórip, hal-jaǵdaı surasqan soń, áńgime tıegi elimizde bolyp jatqan eleýli oqıǵalarǵa aýysyp, Alashtyń aqıyq aqyny Maǵjan Jumabaevtyń 125 jyldyǵyna oıysqan-dy. Áńgime barysynda Aldııardyń Maǵjandy óte tereń biletinine qaıran qaldym. Ol maǵan kópshilik bile bermeıtin tyń derekterdi aıtqany bar. Sóıtip, ekeýara Maǵjan aqynnyń taǵdyryna qatysty el ishinde tarap júrgen áńgimeler jaıly pikirlestik.
Jalpy, Maǵjannyń taǵdyryna qatysty túrli derekter sońǵy jyldary jıi aıtylatyn boldy. Ásirese Maǵjan Jumabaevtyń 1938 jyly atylmaǵany, ony 1949 jyly Baýyrjan Momyshulynyń Sibirde kórgendigi týraly áńgimeler taraǵan. Baspasózde mundaı mazmundaǵy maqalalar birneshe ret jaryq kórgeni bar. 2013 jyly sondaı maqalalardyń birin «Ana tili» gazetinen Aldııar Áýbákirov te oqysa kerek. Sol jyly 1938 jylǵy repressııaǵa 75 jyl tolǵan bolatyn.
Álbette qazaqtyń azattyq jolynda bastaryn báıgege tikken, ulttyń uıatyna aınalǵan bozdaqtaryn izdeýi, olarǵa laıyqty qurmet kórsetilse degen ańsary qandaı da bir ataýly merzimdermen ólshenbeıtini de haq. Degenmen A.Áýbákirov sol jyly ıtjekkenge aıdalyp, súıegi jat jurtta qalǵan, artynda joqtaýshysy qalmaǵan qazaqtardy izdemekke bel baılaıdy. Sóıtip «Aqıqat» jýrnalynda jarııalanǵan, HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basynda Reseıdiń joǵary oqý oryndaryn bitirgen qazaq zııalylarynyń tizimin qolyna alyp, atalǵan tizimge Sáken Seıfýllın, Ilııas Jansúgirov, Mirjaqyp Dýlatovty qosyp, sol kezdegi Shyǵys Qazaqstan oblystyq ishki ister departamentiniń bastyǵy, general-maıor R.Jaqypovqa hat joldaıdy. Al general bolsa Aldııar Áýbákirovke resmı hat jazyp beredi de, ony Reseıdiń Magadan oblysy ishki ister departamentiniń bastyǵy general A.Sýrovsevke tapsyrýyn suraıdy. Atalǵan hat «Myna hatty sizge tapsyrýshy A.Áýbákirovke qolyńyzdan kelgenshe kómektesýińizdi ótinem, óıtkeni ol búgingi kúnge deıin beti ashylmaǵan zobalań jyldardyń aqtańdaqtarymen aınalysyp júr» degen maǵynada bolypty. Sóıtip A.Áýbákirov Sibir jerinde qalǵan, repressııa qurbany bolǵan qazaqtardy izdeýge attanady.
Árıne saparǵa shyǵardan buryn Aldııar Áýbákirov óziniń bul maqsaty týraly sol kezdegi Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi B.Saparbaevqa baıandaıdy. Oblys ákimi belsendi azamatty sózge kelmeı qoldap, A.Áýbákirov jolǵa shyǵady. Onyń bul saparyna S.Saılaýbaev, M.Muzaparov degen isker azamattar demeýshilik kórsetipti. Osylaısha joq izdegen qazaq Magadannan bir-aq shyǵady.
Magadanda ultynyń joqtaýsyz ketken perzentterin izdep júrgen azamatty qalalyq arhıv dırektorynyń orynbasary Tamara Vasılevna qarsy alady. Aldııardyń aıtýynsha, qalalyq arhıvte jumys isteýine eshkim qarsy bolmaǵan kórinedi. Bastapqyda ózi aparǵan tizimmen táýekelge bel baılap, sharýany bastap ketse kerek. Arhıvten eń aldymen Kabdýl Ýalıev degen azamatty taýypty. Ol «Aqıqat» jýrnalyndaǵy tizimde bar bolǵanymen, aty jazylmaǵan eken.
Sodan soń, Magadanǵa jer aýdarylǵan, sóıte tura sol jaqta júrip qaıtadan sottalǵandardyń tizimderimen jumys isteıdi. Kóz maıyn taýysa júrip álgi qujattardyń ishinen 20 qazaqtyń aqtalǵan tizimin tabady. Sonymen qatar túrmeden shyqqan soń elge qaıtýǵa qorqyp, Magadanda qalyp, sol jerdegi shahtalarda jumys istegen azamattardyń attaryn ortalyq notarıaldyq keńseniń arhıvinen tapqan. Olar – Kóken Omarov, Akram Nurǵalıev, Djýmabek Mamerbaev, Amantaı Qabataev, Týsýmbek Qasymov, Mýrzat Dorbaev, Sogan Galı (Sagymgalı) Baıbatyrov, Bısen Asqarov, Nabı Alıev, Bagıjan Aljanov degen azamattar eken. О́kinishke qaraı, olar ártúrli sebepterden shahtada qaıtys bolypty.
Alaıda, Magadandaǵy jergilikti bılik qýǵyn-súrgin týraly aqparattyq ortalyqtaǵy qujattarmen tanysýǵa Aldııarǵa ruqsat bermegen. Atalǵan ortalyq mamandarynyń aıtýynsha, ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary qýǵyn-súrginge ushyraǵandardy jappaı aqtaý júrgizilgen kezde elý myńdaı adamnyń isteri qaralmaı qalypty. Onyń ishinde eki myńdaı qazaq azamattarynyń isteri qaralmaı qalsa kerek. Ortalyq mamandary bul jaǵdaı týraly Qazaqstannan arnaıy barǵan A.Áýbákirovke jasyrmaı aıtqan. Biraq Magadandaǵy aqparattyq ortalyq (ınformasıonnyı sentr) Máskeýge baǵynatyndyqtan, ondaǵy qujattarmen jumys isteýge qýǵyn-súrginge ushyraǵan adamdardyń týystaryna ǵana ruqsat etiletin bolsa kerek. Sóıtip 2013 jylǵy saparynda A.Áýbákirov Maǵjan Jumabaev týraly eshbir derek taba almaǵan.
Magadanǵa jasaǵan saparynda A.Áýbákirovke arhıvtiń qor ustaýshylarymen jáne ólketanýshylarymen jumys isteýdiń sáti túsedi. Solardyń ishinde Davıd Raızman degen Magadan qalasynyń qurmetti azamatymen tanysqan, ol lagerde bolǵan shetel azamattarynyń ómirbaıandaryn zertteýmen aınalysypty. Biraq ol kisiniń tizimderinde qazaq azamattarynyń aty-jónderi bolmaǵan.
Osy sapardyń sońǵy kúni Aldııar Davıd Raızman arqyly Anna Baıdarova degen kelinshekpen tanysady. Ol qaladaǵy qolóner mektebiniń dırektory bolyp jumys istep júrip, buzylǵan úıdiń shatyrynyń ishinen kóptegen kenepke maıly boıaýmen salynǵan sýretterdiń shyqqanyn aıtypty. Sol sýretterdi kórsetkende Aldııardyń kózine qazaqtyń qalpaǵyn kıgen kisiniń keskini ottaı basylǵan. Anna Borısovna kezinde kóp jyldar boıy Almaty qalasynda turǵan eken. «Bul kim?» degen onyń suraǵyna: «Qalpaǵynyń aıyryǵy aldyńǵy jaǵynda ekenine qaraǵanda – qazaq», – depti Aldııar múdirmesten. «Onda osy sýretti saǵan syıladym», – dep ony úlken aq qaǵazǵa orap A.Áýbákirovke tartý etipti.
Ábden syz jerde kóp jatqandyqtan boıaýlary túsýdiń az-aq aldynda turǵanyn baıqap, Aldııar elge kelgen soń, álgi sýretti óziniń dosy N.Ashtemaǵa lakpen boıatyp azdap qalpyna keltirgen. Sýretterdiń syrtynda sýretshiniń A.M.Belıavskıı degen qoltańbasy bar eken. Ol týraly sońynda toqtalamyz.
Endi bizdiń joq izdeýshi keıipkerimiz 2015 jyly jańaǵy sýrettiń skanerlengen kóshirmesin alyp, Magadan oblysyndaǵy Sýsýma degen lagerde Maǵjan Jumabaevpen birge otyrdym degen Abdolla Abdrahmanov esimdi attasyn izdep, Atyraý oblysyndaǵy Qulsary qalasyna jol tartady. Barardan buryn sol qalanyń arhıviniń dırektory bolyp isteıtin Ulmeken degen qaryndasymen telefon arqyly tanysyp, jaǵdaıdy túsindirgen. Ol kisi birden túsinip, kómektesetinin aıtqan.
«Abdolla atamyz jasy 96-ǵa jaqyndap qalsa da áli jas sekildi kórindi maǵan. 1948 jyly munaı burǵylaý bóliminde operator bolyp júrgende jala jabylyp sottalypty. Aqsaqal Maǵjan Jumabaevtyń ómirin zerttep júrmin degenimdi estip, «Qashannan beri aınalysyp júrsiń? Nege kesh bastadyń? – dep ózime dúrse qoıa berdi. – Sen ne izdep, ne tabam dep júrsiń: óte kesh bastaǵansyń, bul jumys jalǵyzdyń isi emes», – dedi taǵy da sózin jalǵastyryp. Sodan keıin, ornynan jas adamsha shapshań ushyp túregelip, qasynda turǵan shkaftyń esigin ashyp jiberip, papkalarǵa salynǵan kóptegen qujattardy meniń aldyma tastaı saldy.
Biraz otyryp áńgimelesken soń, atamyz meniń shynynda da Maǵjannyń janashyry ekenime kózi jetip, qolyndaǵy jınaǵan qujattaryn kórsete bastady. Aıtýyna qaraǵanda, atamyz Maǵjanmen sottalyp barǵan jyldary Sýsýmada tanysqan. Kele sala sol lagerde orysshany sýdaı biletin qazaq bar ekenin bilgen. Ol kezde lagerdegi ekiniń biri jalamen jabylǵandyqtan, báriniń qarmanatyny joǵaryǵa hat jazý bolsa kerek. Sondyqtan olardyń bári sol qazaqqa, ıaǵnı Maǵjanǵa ózderiniń shaǵym qaǵazdaryn jazdyrady eken.
Abdolla atamyz Maǵjanmen birshama ýaqyt birge bolǵanyn, onymen talaı ret áńgimeleskenin, onyń orysshaǵa óte júırik ekenin, al qazaqsha sóılegende tańǵaldyratynyn, aqynnyń syrqaty ábden meńdep, jumysqa shyǵa almaı jatqan kezderinde artyq nanmen bólisip, shaıyn aparyp berip turǵany týraly jyrdaı qylyp aıtyp berdi», – deıdi A.Áýbákirov.
«Maǵjan maǵan birde qoınynan óleń jazǵan dápterin alyp usynyp, meniń bul fánıde qansha ómirim qaldy deısiń, jolyń túsip elge aman-esen oralsań, jón biletin adamǵa tapsyrarsyń degen edi. Dál osy amanatyn oryndaı almaǵanyma ókinemin, jolda ylǵı túrmeden shyqqandarmen kele jatyp urlatyp aldym. Maǵjannyń sınga degen aýrýdan tisteri túsip isinip, júrýge jaǵdaıy kele almaıtyndaı ýaqytqa keldi. Men ol kezde jaspyn, bulshyq etterim oınap turǵan kez. Normany kúnde asyra oryndaıtynmyn. Artyq nan-shaılarymdy aqynǵa tasıtynmyn. Shaıdy qoıýlatyp ishkizetinmin.
Bir kúni tańerteń jumysqa shyǵar aldynda sapta turǵanbyz, Maǵjannyń jansyz denesin áketip bara jatqanyn kórdim. Aýrýdan isingen betin kórip birden tanydym. Meniń qolymnan ne keledi, jylaǵannan basqa. «Qosh bol, aǵataıym» dep qala berdim...».
Aqsaqaldyń biraz áńgimesin tyńdap taǵy bir saýalym bar ekenin aıttym.
Jol sómkemdegi skanerlengen belgisiz qazaqtyń sýretin alyp, ol sýretti Magadannan qalaı ákelgenimdi aıtyp berdim.
Abdolla atamyz: «Mynaýyń kim? Men ondaı kisini tanymaımyn!» – dep qoıyp qaldy.
– Ata durystap qarańyzshy, men sonaý О́skemennen osy sýret úshin kelip otyrmyn, – dedim.
– Áı bilmeımin, sen menen bata alý úshin kelgen bolýyń kerek, – dep taǵy bir qarady da, – men Maǵjannyń qalpaq kıgenin kórgen emespin, – dedi. Álde meni aıady ma, birazdan soń mynasyn alyp tastasa, dep qalpaǵyn kórsetip, keletin sııaqty dedi.
Men qýana-qýana úıge qaıttym. Biraq Maǵjandy Magadanda kórdim degen Baýyrjan Momyshuly men atamyz Abdollaǵa senbegen bizdiń sheneýnikter maǵan sene me degen oı meni mazalaı berdi, – dep bir toqtady Aldııar aýyr kúrsinip.
Osy saparynan soń Aldııar Áýbákirov 2017 jyly ınternetti qarap otyryp peterbýrgtik sýretshi A.M.Belıavskııdiń sýretterin kóredi. Birden telefon soǵyp, eshbir jaýap ala almaǵan soń «jazǵan qulda sharshaý joq» degendeı taǵy da jolǵa shyǵady.
Peterbýrgtiń Máskeý vokzalynan túse sala, ınternetten kórgen «Starına» degen dúkendi taýyp alǵan Aldııar satýshymen tanysyp, joq izdep júrgen adam ekenin, qolyndaǵy sýretin kórsete otyryp, kelgen maqsatyn táptishtep aıtyp beredi. Igor Nıkolaevıch degen satýshy Aldııar kórsetken sýrettiń shynynda da Belıavskııdiń qolynan shyqqanyna kúmán keltirmepti. Biraq ol sýretti salǵan Aleksandr Mıhaılovıch Belıavskııdiń 1959 jyly qaıtys bolǵanyn aldyna tartqan. Sodan ne isterin bilmegen Aldııar Igor Nıkolaevıchten onyń balasynyń telefonyn taýyp berýin ótinedi. Ol bergen telefon arqyly Belıavskııdiń balasyna telefon soǵyp, Maǵjan jaıly aıtyp, kómektesýin suraıdy. Albert Mıhaılovıch (Haımovıch): «Ákemnen eshqandaı qaǵazdar qalǵan joq, meniń ákem eshqashan Magadanda bolǵan emes. Men qazir dachadamyn, siz taba almaısyz, qysta qalaǵa kelgende kezdesýge jolymyz túser, biz soǵys kezinde Almatyda turǵanbyz», dep qysqa qaıyrypty. Aldııar rahmetin aıtyp, Igor Nıkolaevıchten qaıtadan kómek suraıdy. Ol bolsa «A.Belıavskıı týraly derekti Lıteratýrnyı arhıvten qarańyz. Shpalernyı kóshesi 34-úı– dep jazylǵan adresti qolyna ustatyp, – renjimeńiz qolymnan kelgeni osy», – dep óz telefonyn jazyp qosa beredi.
– Arhıvte kúni boıy otyryp A.M.Belıavskıı degen sýretshiniń esh jerde aty-jóniniń joq ekenine tańǵalyp elge qaıttym, – dep Aldııar óziniń Peterbýrgke barǵan sapary jaıly áńgimesin aıaqtady.
Ári qaraı áńgimesin jalǵastyrǵan Aldııar óziniń 2017 jylǵy Qyzyljarǵa barǵan sapary týraly da aıtyp berdi. Onyń aıtýynsha 2017 jyly belgili jýrnalıst R.Sársenbaıuly oǵan telefon soǵyp: «Siz Maǵjan Jumabaevpen aınalysyp júr ekensiz, men Abdolla aqsaqaldy shaqyrtyp otyrmyn, aqynnyń týǵan jerine baryp taǵzym etelik», – degen usynys jasaıdy. «Birden kelisim berip, jolǵa shyqtym, – deıdi Aldııar. – Men aıtylǵan ýaqyttan keshigip bardym. Biraq olar eshqaıda barmaı meni tosqanyna óte qýandym. Erteńinde erte turyp tamaq iship, birden aqynnyń ákesiniń zıratyna bardyq. Biraz kisi jınaldy. Sonyń ishinde bárin basqaryp, bas-kóz bolyp júrgen О́mir degen azamatqa bárimiz razy boldyq. Jınalǵandardyń ishterinde: biz oǵan senbeımiz, qaıtys bolǵan adamdy nege qozǵaı beresińder degender de boldy, Abdolla atamyz olardyń aýyzdaryn birden jaýyp otyrdy.
Beken atanyń basyna quran oqyǵan soń, Maǵjan Jumabaev aýdany qaıdasyń dep tartyp otyrdyq. Aýdan ákimi jaqsy qarsy alyp, Maǵjan aǵamyz týraly óz pikirin ortaǵa saldy. «Aqsaqaldar, meniń óz pikirim ózimde, biraq sizder sııaqty úlken kisiler kelip turǵan soń, sizdermen Sartomarǵa birge baryp keleıin», dedi. Birazdan soń ortaq mámilege kelip júrip kettik. Birden Sasyqkólge bardyq, ondaǵy Maǵjannyń basyna qoıylǵan eskertkishke Abdolla atamyz quran baǵyshtady. Bárimiz habarsyz ketken aqynnyń atyn atap, qaı jerde jatsa da jatqan jeri jaryq, topyraǵy torqa bolsyn dep qolymyzdy jaıyp, Alladan jaqsylyq surap, halqymyzǵa birlik-bereke tiledik.
Maǵjan Jumabaev atyndaǵy mektepke kelgende, aqynnyń mýzeıin kórgende, atamyz kózine jas alyp, Maǵjannyń ózin kórgendeı boldym dep qýandy. Erteńinde jazýshy Rysbek Sársenbaı taǵy bir kezdesýge qatysýǵa qaldy da, men qaıtyp kettim.
* * *
Aldııar Áýbákirovtiń aıtýynsha, ol Maǵjan týraly derekti izdestirýdi jalǵastyra bermek. Onyń oıynsha Maǵjan deregin tabýdyń taǵy bir joly bar. Ol – Reseıdiń shyǵysyndaǵy Vanıno portyna baryp, kemege tıelgenderdiń tizimin qaraý. Kezinde sottalǵandardy Vanınodan kemege tıep, Magadandaǵy Nagaevo portyna túsirgen. Osy oıyn iske asyrý úshin ol Qazaqstannyń Reseıdegi elshiligine hat joldapty, odan qajetti jaýap kelse, mindetti túrde jolǵa shyqpaqshy. Bul máselede demeýshilerdiń de tabylatynyna senimi zor.
Bıyl bárimizge belgili Túrki áleminiń jaryq juldyzy, Alashtyń ardaqty aqyny Maǵjan Jumabaevtyń týǵanyna 125 jyl tolyp otyr. Osyǵan oraı Halyqaralyq Túrki akademııasy tarapynan aqyn shyǵarmashylyǵynyń Parıjdegi IýNESKO shtab-páterinde jáne túrki tildi elder astanalarynda ulyqtalǵanynan jurtshylyq habardar.
Joǵaryda biz Aldııar Áýbákirov esimdi bir ǵana azamattyń myńǵa tatyr jumysyn baıan ettik. Aldaǵy ýaqytta bul azamatymyzdyń qolǵa alǵan isterine tıisti oryndar jáne elimizdiń azattyǵy úshin qurban bolǵan azamattardy izdestirýmen aınalysatyn arnaıy qorlar men uıymdar jetkilikti túrde nazar aýdaryp, qol ushyn sozar degen senimdemiz.
Erjan ISAQULOV