Eger «ýaqyt mashınasyna» otyryp, osydan týra 765 jyl burynǵy Jetisý aımaǵyna sapar shegý múmkindigi bolǵanda, biz qońyr kúzdiń búgingideı shýaqty kúninde áıgili saıahatshy Vılgelm de Rýbrýkpen júzdeser me edik...
Eýropada emes, ózimizdiń jeruıyq mekende. О́ıtkeni dál 7 jarym ǵasyr buryn kóne qurlyqty dúbirletken fransýz mádenıetiniń ókili Uly Dala tósindegi órkenıet oshaǵyna qadam basqan edi. Fransııa koroli IX Lıýdovıktiń elshisi, saıahatshy Vılgelm de Rýbrýk Jetisýǵa alǵash ret aıaq basyp, kerýen jolynyń toǵysyndaǵy iri qalaǵa kelgendigi jaıly bylaı dep jazady: «...kóptegen kópester qatynap turǵan Qaıalyq degen úlken qala taptyq...». Saıahatshynyń aǵysy qatty Ile ózeni ańǵaryn boılaı ótip, qazirgi Almaty oblysynyń aýmaǵyndaǵy birneshe arnaly ózenderdi keship ótkennen keıingi sýrettemesi osylaı aıaqtaldy. Iаǵnı 1253 jyly IX Lıýdovık patshanyń pármenimen Ortalyq Azııa aımaǵyna saparǵa shyqqan Rýbrýktyń Jetisýǵa kelip, kóne Qoılyq shaharyna bas suqqany jaıly derek naqty.
Rýbrýk jazbalarynda Qaıalyq dep atalǵan kóne qala qazirgi Sarqan aýdanynyń aýmaǵynda jatyr. Bizdiń zamanymyzdyń IX-XII ǵasyrlary aralyǵynda Jibek joly boıyndaǵy eń iri saýda ortalyǵy men kerýen kóshiniń toǵysynda bolǵan qart Qaıalyqtyń qupııasy áli tolyq ashyla qoıǵan joq. Shahar ataýy da aýyzdan-aýyzǵa kóshe kele Qoılyqqa aınalǵan. Tipti Jetisýdyń shyǵysyndaǵy órkenıet oshaǵynyń naqty qaı mekende qonys tepkeni jaıly tarıhshylar men arheologterdiń arasynda uzaq daý bolǵan eken. Kóne qala shejiresi jaıly tarıhı derekterdi alǵashqy bolyp usynǵan qazaqtyń birtýar uly Muhametjan Tynyshpaev bolatyn. Odan áride Shoqan Ýálıhanovtyń jazbalarynda da Qoılyq jaıly qyzyqty dáıekter kezdesedi. 1964 jyly Jetisý arheologııalyq ekspedısııasy barlaý jumystaryn aıaqtap, kóne qalanyń Sarqan aýdany Antonov aýylynyń irgesinde bolǵanyn anyqtaǵan. Al 1997 jyly arheolog Karl Baıpaqovtyń basshylyǵymen Qoılyqta qazba jumystary bastaldy. Kóne shahardyń ataýy jańǵyryp, Antonov esimin ıelengen aýyl Qoılyq ataldy.
Qoılyq qalashyǵy áli kúnge deıin qupııasyn tolyq ashpaǵan tarıhı jádiger retinde qalyp otyr. Qazba jumystarynyń nátıjesinde osydan 7 ǵasyr burynǵy órkenıet ólshemin qolmen ustatqandaı dáıekter tabylǵan. Máselen, sol tusta Jetisý alabynda býdda, hrıstıan jáne ıslam dinderi órkenıetiniń qatar damyǵanyna dálel jetkilikti. Arshylǵan topyraq astynan meshit, shirkeý, hram qaldyqtaryn kózben kórýge bolady. Shyǵys monshasy, túrik hamamy sııaqty oryndar da tabylǵan. Qala ishinde kommýnıkasııa jelisi de bolǵanyna aıǵaq bar. Tereń kómilgen topyraq astynan shyqqan qysh qubyrlar ǵımarattarǵa sý jetkizý júıesiniń damyǵanynan habar berse kerek. Árıne búgingi zaman úshin 765 jyl burynǵy órkenıet degenińiz ańyz ǵana...
Qoılyqtaǵy qazba jumystary ashyq ádispen júrgizilýde. Bul jaǵdaıda aspan astyndaǵy úıindilerdi jańbyr sýy shaıyp, jádigerlerdi búldirip ketpes úshin qazba qabattary qaıta kómiledi. О́kinishke qaraı, bul kóne qalanyń tarıhı kelbetin qalpyna keltirýge kedergi bolyp otyr. Iаǵnı arshylǵan qazbany kórýge yntaly adamdardyń qorǵandardy aralaýyna jaǵdaı joq. Bolmasa, tarıhı týrızmniń kózi retinde Qoılyq qalashyǵynyń ekinshi ǵumyryna jan biter me edi? 2013 jyly Býdda ǵıbadathanasynyń ornyn tolyqtaı qazyp, qalpyna keltirýge tyrysqan Karl Baıpaqov qalashyqtyń ústin shynymen qaptap, qar men jaýynnan qorǵaıtyn arnaıy qurylǵy ornatý jaıly aıtqan eken, biraq ol arman jaqyn jyldary oryndalatyndaı emes. Másele qarjyda...
Qazir Qoılyq aýylyndaǵy Maǵjan Jumabaev atyndaǵy mekteptiń ujymy kóne tarıhtyń shyraqshysy bolyp otyr. Qazba oryndarynan tabylǵan jádigerler oqý ornynyń mýzeıinde saqtalýda. Mekteptiń oqýshylaryna deıin týǵan ólkesiniń tarıhy týraly ańyz áńgimeni jatqa soǵady. Osy mekteptiń qorynda aýyl turǵyndary taýyp alǵan qysh qumyralar, basqa da kóne órkenıettiń belgisi bar jádigerler kóptep saqtalǵan.
– Qoılyq qalashyǵy IýNESKO pármenimen «Dúnıe júziniń mádenı murasy» tizimine engen tarıhı nysannyń biri. Almaty oblysynda mundaı 3 tarıhı oryn bar. Osy Qoılyq, Talǵar aýdanyndaǵy Talhız qalashyǵynyń orny jáne Balqash aýdanyndaǵy Qaramergen qorymy álemdik órkenıet belgisi retinde qorǵalady. Al «Qasıetti Qazaqstan» jobasyna Almaty oblysy boıynsha makronysandar tizimine 17 nysan, mıkronysan tizimine 41 nysan engizilgen. Aımaqta «Eskertkishterdiń elektrondy kartasy» jasaldy. Oǵan aımaqtaǵy 2444 tarıhı, mádenı, tabıǵı eskertkish kirdi. Qoılyq qalashyǵy da bul tizimde bar. Bıyl oblystaǵy 5 tarıhı nysanǵa arheologııalyq qazba jumystary jasalýda. Qoılyqtaǵy arshý jumystary men jádigerlerdi saqtaý máselelerine nazar aýdaryp otyrmyz, – deıdi Almaty oblysy ákiminiń orynbasary Aqan Ábdýálıev.
Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy,
Sarqan aýdany