Astanada Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen Qazaqstan Respýblıkasynyń elordasy – Astana qalasynyń 20 jyldyǵyna oraı «Zamanaýı álemdegi oqý mádenıeti» taqyrybyndaǵy III Halyqaralyq oqý kongresi ótti.
Kongress – kitap oqýdy nasıhattaýdyń álemdik tájirıbesin talqylaý, mádenı quzyrettilikti jaqsartý, ıntellektýaldyq áleýetti arttyrý, kitaphanalardyń áleýmettik-mádenı mekeme retinde qyzmetin jetildirýdiń pikirtalas alańy. Is-sharaǵa Iаnýsh Vıshnevskıı, Georgıı Prıahın, Dýlat Isabekov, Beksultan Nurjekeev, Baıbota Qoshym-Noǵaı, Maraltaı Ybyraev jáne Baqytjan Qanapııanov sııaqty belgili jazýshylar men respýblıkamyzdyń shartarapynan jınalǵan qalamgerler men kitaphanashylar qatysty. Kongress aıasynda plenarlyq otyrys jáne seksııalardaǵy jumys, sondaı-aq kópshilik aldyndaǵy dárister, taqyryptyq talqylaýlar, trenıngter men sheberlik synyptary ótti.
«Kitap oqý mádenıetiniń álemdik tájirbıelerin bólisý jáne kitaphanalardyń áleýmettik mádenı ınstıtýt retindegi qyzmetin jetildirý boıynsha suhbat alańynda bas qosqandaryńyz – ıgi is. Elordamyzdyń mereıtoıyna oraı qazir kóptegen mádenı is-sharalar Qazaqstannyń barlyq qalalarynda ótýde. Osy jıyndardyń ishindegi orny bólek bul kongrestiń ózindik jaýaby da, sheshimi de aıyryqsha bolmaq. Búgingi sharanyń maqsaty – kitaphanany halyqaralyq yntymaqtastyq pen birlikti, ultaralyq kelisimdi nyǵaıtý maqsatynda zamanaýı úlgide qyzmet etetin mańyzdy qoǵamdyq oryn retinde tanystyrý. Oqýdy nasıhattaýdyń álemdik tájirbıesi, tulǵanyń rýhanı damýyndaǵy kitap oqý mádenıetiniń róli talqylanyp otyrǵan jıynda árbirimizdiń úırener nársemiz mol», dedi Tilderdi damytý jáne qoǵamdyq saıası jumys komıtetiniń tóraǵasy Qýat Borash.
Álemdegi oqý mádenıetiniń bet alysy, jeke tulǵa bop qalyptasýdaǵy kitaptyń mańyzy, ádebıettegi jańa úrdisterdiń erekshelikteri men sebepteri, qoǵamdyq-rýhanı qundylyqtardyń adam tirshiligindegi mańyzy, ulttyq ıntellıgensııanyń qoǵam damýyndaǵy orny erekshe sóz boldy. Túrkııadan kelgen qandasymyz, ǵalym Ábdýaqap Qara: «Kitap oqý azaıyp bara jatyr, bul úlken tragedııa. Osy tragedııaǵa em tabaıyq, sheshim tabaıyq dep osynda jınalyp otyrmyz. Kitapty nasıhattaý tek qazaqtardyń emes, álemniń problemasy. Astana 20 jylda beıbitshiliktiń, birliktiń, ǵylym men bilimniń nasıhatshysyna aınaldy. Osy jıyn – sonyń aıǵaǵy. Qoǵamnyń kitapqa degen qyzyǵýshylyǵyn oıatýǵa isker azamattar da at salysý kerek. Bir danyshpan adamzatty eki kategorııaǵa bólipti. Jas bolsyn, kári bolsyn. Er me, meıli áıel me, aıyrmashylyq joq. Kitap oqıtyn jáne kitap oqymaıtyn adamdar dep bólgen. Sonda qarap otyrsaq, kitap oqıtyn adamdar zerek, alǵyr keledi. Jumysynda tabysty bolady. Tabysty adam – baqytty. Eger bizdiń álemde kitap oqıtyn adamdar kóbeıse, álem baqytty bolady. Baqytty adamdar beıbitshil keledi. Bul jıyn adamzattyń baqyty jolyna sińirgen Qazaqstannyń bir eńbegi», dedi.
Kitap – bolashaqqa adastyrmaı aparar jol, bolashaq pen ótkendi tabystyrar parasatty dáneker. Kitap degen tek ádebı shyǵarma emes. Kez kelgen bilim kitap arqyly alynady. Kongreske jınalǵan ǵalym, jazýshylardyń sózderi de osyǵan saıyp otyrdy. Úndistandyq aqyn, synshy Feı Zın Ejaz: «Bizdiń oqyrman Markesti de, Hokıngti (fızık) de oqıdy» deýiniń syry osy. Al ádebıettiń ózinde ártúrli aǵymdar men jeńil oqylatyn, sıýjetti kitaptar kóbeıdi. Altyn ǵasyry búkil álem ádebıetiniń ortasynan oıyp oryn alǵan orys ádebıeti týraly Dýlat Isabekovtiń: «Reseıde kóp oqyrman fılosofııalyq, oıly shyǵarmaǵa qaraǵanda konıýnktýralyq shyǵarmalarǵa bas qoıǵanyn baıqaýǵa bolady: Kýprın, tipti Chehovtyń óziniń ornyn Donsovalar basýda...» degen pikirine kelisýge de, kelispeýge de bolady. О́ıtkeni ádebıet qashannan azshylyqtyń múlki boldy. Bir kezderi barlyq ermekti kitap almastyrǵan zaman bolsa, qazir gadjetterdiń ýaqyty. Batysta kóbinese áıelder kitap oqıdy. Biraq olar bilim alý úshin emes, ýaqyt ótkizý úshin oqıdy. Al osy kitap oqý mádenıettiń qaısysyna jatady? Kesip aıtý, sheship aıtý qıyn. Oqyrmandardyń óz talǵamy, óz yqylasy bar. Biraq kásibı ádebıettiń oqyrmany eshqashan joǵalǵan emes.
Kongreske kelgen Qytaı jazýshysy Hýan Chjonsıan qazaq tilinde baıandama jasap: «Men on segiz jasymda «Botagózdi» oqydym, qazaqtyń qıssa-dastandaryn qytaıshaǵa aýdardym» dedi. Qazaq ádebıeti men qytaı ádebıetin, oqyrmandaryn salystyryp sóılegen jazýshyny Qazaqstandaǵy oqý mádenıetine kóńil aýdaryp otyrǵan jaǵdaı tolqytty. Kitaptyń joly buryn qalyptasqan, dańǵyl jol bolsa, oqyrmandardyń joly da, tarıhy da sondaı uzaq. Kitap paıda bolǵaly, oqyrman da bar. Kitap joǵalmaıynsha oqyrman joǵalmaıdy. Qazaqsha sóılegen Hýan Chjonsıan sóziniń aıaǵyn: «Taqyr jerge samyrsyn ek, taqyr kedeı bolsań, balańa kitap oqyt» dep aıaqtady.
Bir aıta keterligi, bul jıynǵa kelgen sheteldik qonaqtardyń jón surasarlyq qazaqshasy bar eken. Italııadan kelgen Edýardo Kanetta da ana tilimizde til qatyp, Leonardo da Vınchıdiń «Atlanık kodeksiniń» túpnusqadan kóshirmesin kitaphanaǵa syılady.
Sondaı-aq bul jıynda Shyńǵys Aıtmatovtyń 90 jyldyǵyna arnalǵan dóńgelek ústel májilisi ótti. Soǵan arnaıy kelgen Asqar Shyńǵysuly Aıtmatov: «Bul jıynnyń taqyryby bárimizge qatysty. Ásirese, bizdiń býynǵa. Biz ádebıetti súıetin, kitapty súıetin ortada týyp-óstik. Kitapsyz, ádebıetsiz ómirimizdi elestete almaımyz. Búkil álemniń mádenıeti kitap negizinde qalyptasty. Búkil órkenıettiń dińgegi kitap boldy. Bir kezde kitapty qalaı saqtaımyz, kitap oqýdy qalaı jaqsartamyz degen saýalǵa jaýap izdeıtin jıyn bolady dep eshqashan oılaǵan emespin. Biraq osyndaı jıyndar jańa ádister tabýǵa jeteleıdi.
Búgingi jıyn men úshin mańyzdy. Osy kongrestiń aıasynda Shyńǵys Aıtmatovtyń shyǵarmashylyǵyna arnalǵan dóńgelek ústeldiń ótýi men úshin qýanyshty jaǵdaı. Aıtmatov tek qyrǵyzdyń jazýshysy emes, qazaq jazýshysy da. Onyń shyǵarmalarynda qazaq aýylynyń, Qazaqstannyń alatyn orny erekshe. Osy sátti paıdalanyp Aıtmatovtar áýletiniń atynan alǵys aıtamyn. Qazaq halqy ákemdi árqashan óz týysyndaı jaqsy kórip, árdaıym eske alyp júredi, rahmet!» dedi.
* * *
Kitap – órkenıet. Kitap oqý – mádenıet. Kitaphana – osy asyl uǵymdar toǵysqan altyn orda. Ýaqyt kerýeni alǵa tartqan saıyn osy úsh uǵymnyń da qadiri artyp, baǵalana túspek. Bilimdi, beıbit, baqytty el bolýdyń taǵy bir jolyn usyndy kongreske qatysýshylar. Ol – kitaptan qol úzbeý...
Baǵashar TURSYNBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»