Jetpisinshi jyldardyń basynda-aq qolyna qalam ustaǵan Baqtııar Erimbet gazet redaksııasynda qyzmet istep júrip, óziniń jazý qabiletin odan ári shyńdaı tústi. Tek qana gazetke beriletin habar-oshar, basqa da maqalalar jazýmen shektelmeı, kórkem ádebıette de baǵyn synady.
Alǵashqy tyrnaqaldy áńgimesi 1981 jyly «Jalyn» baspasynan shyqqan «Arman qanatynda» dep atalatyn jınaqqa endi. Odan keıin 1982 jyly sol baspadan «Kóktem qoshtaspaıdy» povesi, «Sózstan» jınaǵynda maqalalary, «Jalyn» almanaǵynyń birneshe sanynda, basqa da basylymdarda ádebı-syn maqalalary men jańa shyqqan kitaptarǵa jazǵan resenzııalary jarııalandy. Osy tusta myna bir jaıdy aıta ketkim keledi. 1986 jyly «Jalyn» baspasynan álemge áıgili qyrǵyz jazýshysy Shyńǵys Aıtmatovtyń «Borandy beket» «Ǵasyrdan da uzaq kún» romany basylyp shyqty. Romandy orysshadan aýdarǵan Sherhan Murtaza. Mine, osy romannyń aýdarmasy týraly baspaǵa pikir jazyp bergenderdiń biri – B.Erimbet. Menińshe, Aıtmatovtaı alyptyń kesek shyǵarmasyn tárjimalaǵan Sheraǵań sııaqty sóz zergeriniń aýdarmasyna pikir jazý kez kelgenniń qolynan kele bermes dep oılaımyn.
Bákeńniń ocherk, kósemsóz janrynda da jazǵan dúnıeleri az emes. Tipti sonaý 1980 jyly «Qaınar» baspasynan shyqqan «Dos, joldas, baýyr» dep atalatyn, 1984 jyly «Jalyn» baspasynan shyqqan «Jasyl beles» dep atalatyn, taǵy basqa jınaqtarǵa kirgen ocherk, maqalalary, sondaı-aq kúndelikti gazet-jýrnaldarda shyǵyp turǵan dúnıeleri óz aldyna bir bólek sóz etýge turarlyq.
Keńes zamanynda qalamgerlerdiń jazýy da, oı-pikir aıtýy da shekteýli bolǵany belgili. Sol sebepti de gazet betindegi siresken tirkester men taptaýryn bolǵan taqyryptardyń sheńberinen shyǵý áste de múmkin emes edi. Degenmen, biz jaltaqtap kelgen Máskeý jaqta «qaıta qurýdyń» jeli esti de, onyń salqyny bizge de jetti. Burynǵydaı emes, shymbaıǵa batsa da shyndyqty ashyq jaza bastadyq. Mine, osy kezeńde B.Erimbet «Jumyssyzdyqty joıýdyń joly qaısy?», «Jýrnalıske jany ashıtyn jan bar ma?», «Qulyqsyzdyqtan týǵan qurǵaq ýáde», «Aqsha tapshylyǵynyń astarynda ne jatyr?», taǵy basqa kesek-kesek maqalalar jazdy. Sol jyldardaǵy jazǵan dúnıelerin qarap otyryp, onyń problemalyq, ótkir de ómirsheń syn maqalalardy jazýǵa jıi qalam tartqanyn baıqadym.
Gazet redaksııasynyń «qara qazanynda» qaınap, pisip, jetilip, qarapaıym qyzmetkerden belgili qalamger dárejesine deıingi joldan ótken Bákeń 1990 jyldyń shildesinde gazettiń Almaty oblysy boıynsha menshikti tilshisi bolyp bekitildi. Bul qyzmet onyń issaparǵa jıi shyǵyp, el arasynda kóbirek bolýyna, ómirdiń ózekti máselelerimen betpe-bet kelip, sony elep, ekshep jazýyna kóp yqpal etti. Onyń ár alýan taqyrypqa óndire jazǵan kezi de osy tus edi.
О́ziniń jazyp otyrǵan taqyrybyn búge-shúgesine deıin zertteý, naqty da kerekti derekterdi iriktep ala bilý, soǵan súıene otyryp, oı túıý, pikir aıtý, qajet bolǵan jaǵdaıda sol taqyrypqa qaıta oralý – Bákeńe tán qasıet der edik. Onyń nátıjesi de joq emes. Sonaý 90-shy jyldardyń orta sheninde gazetke jarııalanǵan «Qumyra synbaı-aq qoısyn», «Biriktirip aıtsa – bıdiki jón, qurastyryp aıtsa – quldyki jón bolǵany ma?» degen, taǵy basqa maqalalary oqyrmandar arasynda da, respýblıkalyq, oblystyq dárejedegi basshylar arasynda da qyzý pikirtalas týǵyzǵan. Gazetke jazylyp, bir jyldan astam ýaqytqa sozylǵan daýly máseleniń núktesin Respýblıkalyq prokýratýra qoıǵan. Sóıtip maqalanyń bas keıipkeri jumyssyz bos júrgen jeti jyldyń eńbekaqysyn óndirip alyp, óziniń burynǵy laýazymyna qaıta ornalasqan.
Onyń táýelsizdik jyldary jazǵan Almatydaǵy «Tulpar» aksıonerlik qoǵamyndaǵy (Almaty et kombınaty) sybaılas jemqorlyqtyń bet-perdesin ashqan, sonyń sebep-saldaryn kórsetip bergen maqalalary oqyrmandar tarapynan joǵary baǵa aldy. Nátıjesinde aksıonerlik qoǵam taratylyp, barlyq laýazymdy tulǵalar qyzmetterinen bosatyldy.
Qarap otyrsaq, ózi gazette jumys istegen jyldary Bákeń quqyq qorǵaý taqyrybyna elýge jýyq maqala jazǵan eken. Onyń árqaısysynyń jazylýy zor eńbekti, jaýapkershilikti, tabandylyqty, birneshe kún kóz maıyn taýysýdy talap etetini túsinikti. Osy oraıda quqyqtyq jýrnalıstıkany pán retinde oqytý máselesimen shuǵyldanyp júrgen belgili qalamger Serik Jumabekulynyń «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2015 jylǵy 20 naýryzda jarııalanǵan suhbatynda («Jýrnalıst qoǵamnyń zańdy saqshysy ispetti») jazǵan myna bir joldardy keltire ketýdiń artyqtyǵy joq sııaqty: «... 80-jyldardyń ortasynan, 90-jyldardan bastap «Egemen Qazaqstan» gazeti quqyqtyq taqyrypqa tereń dendeı bastady. Quqyqtyq jýrnalıstıka sol kezderde qoǵamdyq máselelerdi quqyqtyq turǵydan zerdeledi. Belgili tilshilerimiz Nýrı Muftah, Baqtııar Erimbet, Kópen Ámirbek, Qudııar Bilál sekildi jýrnalıster sol kezde zań taqyrybyn keńinen zerttep, halyqqa jetkizip otyrdy».
90-jyldardyń basynda baspasózde táýelsizdik talaptarynan týyndaǵan taqyryptar kún saıyn derlik jazylyp jatty. Ásirese tarıhtaǵy aqtańdaqtar, Alashorda qaıratkerleri, qazaq tili, eldi mekender men jer-sý ataýlary, taǵy basqalary týraly oı-pikirler men usynystar jıi sóz boldy. Bul taqyryptar da jýrnalıstiń nazarynan tys qalǵan joq. Qazaq tili men onyń máseleleri týraly birneshe maqala jazdy. Tipti táýelsizdikten sál buryn jazylǵan «Qazaqsha jazǵanym úshin qyzmetten ketýge májbúr boldym» («EQ», 16 shilde 1991 j) degen, keıinirek «Etekten kesip jeń bolmas» («EQ», 16 maýsym 1992 j) taǵy basqa maqalalary el taǵdyry bolyp eseptelgen til taǵdyryn ashyna sóz etti.
Til men onomastıka máselelerin jazý, soǵan baılanysty ózindik usynys, pikir aıtý – onyń izdengishtiginiń dáleli desek boltyndaı. Ásirese Almatydaǵy aýdan ataýlaryn qaıta ataý, ózgertý jónindegi usynystaryn atap aıtqan durys. Gazet betinde birinshi bolyp osy máseleni kóterip, Almaty qalalyq ákimdigi men qalalyq keńestiń nazaryna usyndy («Almaty aýdandarynyń aty qashan ózgeredi?», «EQ», 20 mamyr 1992 j). «Magadannan bastap Máskeýge deıingi aralyqtaǵy tolyp jatqan qala ataýlarynyń bárin Almatydan tabýǵa bolady» deı kelip, qalanyń burynǵy Sovet aýdanyn – Esentaı, Frýnzeni – Medeý nemese Kóktóbe, Oktıabrdi – Túrksib, Máskeýdi – Kerýensaraı, Lenındi – Abylaıhan dep ataǵan jón degen pikir bildirdi.
Al olarǵa nege joǵarydaǵydaı ataý kerektigin jer-sý attaryna baılanysty tarıhı derekterge súıene otyryp dáleldep beredi. Kóp uzamaı osy ataýlardyń ishinen eki aýdannyń aty avtor usynǵandaı Frýnze – Medeý aýdany, Oktıabr – Túrksib aýdany bolyp ózgertildi. Mine, baspasózdiń negizgi eńbekteriniń biri – oqyrmanǵa oı salý, pikir týǵyzý, sol arqyly qoǵamnyń ilgerileýine, jańasha ózgeristerdiń beleń alýyna yqpal etý desek, keltirilgen mysaldar sonyń kórinisi ispetti.
B.Erimbettiń qalam tartatyn taqyryptary san alýan. Jaı ǵana shaǵyn jańalyqtardan bastap ekonomıka, ekologııa, mádenıet pen óner, kıno, sport, taǵy basqalarynyń bárin qamtıdy. Onyń elimizdiń qorǵanys qabiletin arttyrý, áskerdiń jaı-kúıin jaqsartý, kadr máselesin sheshý, qarý-jaraq qoryn tolyqtyrý mindetterine arnalǵan «Qazaqta qansha ofıser bar?» («EQ», 14 aqpan 1992 j) degen kólemdi maqalasy Qazaqstan áskeri týraly alǵash ret jazylǵan materıaldardyń biri boldy.
1996 jyldyń ózinde Almaty Halyqaralyq jýrnalıstıka ınstıtýtynyń stýdenti A.Shabdenova onyń shyǵarmashylyǵy týraly dıplom jumysyn jazyp, qorǵady. Osy jumystyń ǵylymı jetekshisi bolǵan belgili qalamger, ǵalym Serikqalı Baımenshın «shyndyǵyna kelsek gazettiń qara jumysy, taqyrypty tabý men jazý, jarııalanymdardyń jedeldigi jaǵynan tilshilerge teń kelý qıyn. Al Baqtııar Erimbetov, joǵaryda aıtqanymyzdaı, gazet isindegi barlyq býyndarda qyzmet atqarǵan, jýrnalıstik eńbekteri kóp shyqqan... jýrnalıst. Bolashaq maman úshin mundaı qalamgerlerdiń shyǵarmashylyǵyn zertteý, úırený kóp sabaq beretin bolady» dep jazdy óziniń dıplomdyq jumys týraly dáıektemesinde.
Qazaq jýrnalıstıkasynda ózindik orny bar qalamgerdiń eńbegin shynaıy baǵalaý budan artyq bolmas. Búginde jetpistiń jotasyna shyqqan Baqtııar aǵamyz zaıyby Jupar ekeýi uldary men nemereleriniń tileýin tilep, baıandy ómir keshýde. Osy bir jaımashýaq tynysh ómirleriniń ári qaraı jalǵasa berýine biz de tilektespiz.
Qalı SÁRSENBAI