Qyzyljar aýdanyna qarasty Shahaý aýyly men oblys ortalyǵynyń araqashyqtyǵy 15 shaqyrym ǵana. Demek, jetýi qıyn, jol qatynasy nashar, jas mamandar bara bermeıtin qııandaǵy eldi mekenderge qaraǵanda munda bilim mazmuny da, muǵalimderdiń sapalyq quramy da áldeqaıda, kósh ilgeri bolýy zańdy. Alaıda jańa oqý jylynyń aıǵaı-shýmen bastalýy, atap aıtqanda, qazaq synybyndaǵy oqýshylardyń bir apta boıy sabaqqa barmaı qalýy aýdandyq oqý bólimi men mektep ákimshiliginiń memlekettik mańyzdy iske degen «jany ashymastyń qasynda basy aýyrmas» salǵyrt kózqarasyn tanytsa kerek. Shetin máseleni jan-jaqty zerdeleýdiń ornyna kabınettik solaqaı sheshimniń shyǵarylýy turǵyndardyń ashý-yzasyn týdyrǵanyn Botagóz Ospanova ashy janaıqaımen jetkizdi. Qazaq synyptaryn jabý esh qısynǵa kelmeıtinin bile tura, ata-analardyń qarsylyǵyna qaramastan óz ustanymdaryn kúshtep ótkizbekshi bolǵanyna kúıinedi. Rasynda da, jańa oqý jylynyń bastalyp ketkenine, muǵalimderdiń saǵat sany júktemesiniń bekitilgenine qaramastan mektep ishin ala taıdaı dúrliktirip qoıǵandary qalaı degen oımen máseleniń mán-jaıyna úńilýge tyrystyq.
Aýdandyq bilim bólimi basshysynyń orynbasary Janar Aqylbekova men «Parasat» mektep-lıseıiniń dırektory Saǵat Eleýkına alashapqyn bolyp júrgen ata-analarmen kezdesip, tyǵyryqtan shyǵýdyń joly retinde kózderi jaýtańdaǵan oqýshylardy aýdan ortalyǵyndaǵy ınternatqa ornalastyrýdy, bolmasa orys synyptaryna kóshirýdi usynypty. Olardyń aıtýlarynsha, qazaq synyptaryndaǵy oqýshylardyń sany – 10. Beseýi 6, 7, 8-jınaqtalǵan synyptarda, qalǵandary 10-synypta oqıdy. «Parasat» qazaq mektebi úzdik bilim ordalarynyń biri sanalady. Qosymsha bilim alýǵa múmkindik mol. Sport, óner úıirmeleri jumys isteıdi dep úgittep baqqanymen, qarsy tarap ıilmegen. Ata-analar «balalarymyz ana tilinde bilim alýǵa quqyly» dep tabandap turyp alǵan. Mektep dırektory Ádemi Qalmurzınovanyń sózine qaraǵanda, tarıh, ınformatıka, geografııa, fızıka, hımııa, bıologııa pánderiniń mamandary tapshy. Al orys synyptarynyń ustazdary jaýapkershilik arqalaǵysy kelmeıdi. Mysaly bıologııa pániniń muǵalimi ulty qazaq bolǵanymen orystildi. Sondyqtan «oqýshylarǵa sapaly bilim bere almaımyn» degen jeleýmen at-tonyn ala qashatyn kórinedi.
«Jańa oqý jylyna deıin kadrlar izdestirý, tabý sizderdiń tikeleı mindetterińiz, nege aınalyspadyńyzdar?» degen saýalǵa kúmiljı jaýap berýlerine qaraǵanda taıaqtyń biri ushy ózderine tıetinin ishteri sezetin sekildi. Shynynda da shaban qımyldaýy ala jazdaı «gýlıaıttap», ýaqytty bosqa ótkizgen shyryldaýyq shegirtkeniń tirligine kóbirek uqsaıtyn tárizdi. Aldyn ala qamdanyp, júıeli túrde aınalyspaǵandaryn ańǵarý qıyn emes. Sóz arasynda qazaq synyptary boıynsha mektepti «Altyn belgige» bitirgen, UBT-da joǵary nátıje kórsetken shákirtter bolǵanyn aıta ketken jón. Demek, bilim sapasy esh kúmán týdyrmaıdy degen sóz.
Ekonomıkalyq áleýeti joǵary aýylda 300-den astam otbasy tursa, deni – qazaqtar. Biraq basym bóligi ul-qyzdaryn qazaqsha oqytýǵa selsoq. Munyń sebebin dırektordan suraǵan kezimizde onyń qyzy da oryssha til syndyratyn bolyp shyqty. «Bastaýyshta ana tilinde oqydy. Ári qaraı alyp kete almady. Amalsyz aýystyrýyma týra keldi» degen ýájine kúlersiń be, jylarsyń ba? Qosshy basshyǵa qarap oı túzeıtinin eskersek, ana sútimen boıǵa darıtyn týǵan tiline qamqor bolýdan tartynshaqtaıtyny túsiniksiz. О́zgelerdi jumyldyryp, ult tiliniń ósip-órkendeýine qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı shyryldap júrse, jaǵdaı osylaı shıelenisip, onyń sońy daý-damaıǵa ulaspas edi. Muǵalimderdiń deni balalaryn orys tilinde oqytýdy qosh kóretini baıqalady. Bireýge kiná artýdan aýlaqpyz. Degenmen, Keńes Odaǵy tusynda jórgeginde tunshyqtyrylyp, aıbynynan aıryla jazdaǵan asyl tilimizdiń bosaǵadan tórge ozýyna zııaly qaýymnyń betke shyǵar qaımaǵy ispettes ustazdar qaýymy aldymen yqylasty bolýy kerek emes pe? «Jalǵyzdyń úni, jaıaýdyń shańy shyqpas» demekshi, balalaryn ulttyq rýhta tárbıeleımiz dep jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı júrgen «arpa ishindegi bir bıdaı» sekildi úrkerdeı toptyń shyryly júrekti eriksiz shymyrlatady. О́zbekstannan atajurtqa qonys aýdarǵan Abaı Joraev ul-qyzdarym ulttyq qundylyqtan ajyramaı ósse eken degen júrek túkpirindegi armanyn jasyrmaıdy. Al ákimshilik ınternatqa bergileriń kelmese orys synybyna aýystyryńdar degen talap qoıypty. Budan asqan máńgúrttik, soraqylyq joq shyǵar! «Internatqa ornalastyrý qıyn sharýa emes. Biraq budan keıin Shahaý aýylynda qazaq synyby ashyla ma, mine, másele qaıda? Bizdiń bar oıymyz – qazaq synyptaryn saqtap qalý. Bilim bóliminiń basshylary qoldaý kórsetýdiń ornyna shıqandaı jarylǵaly turǵan máseleni bir ǵana buıryqpen belden basqysy keledi», deıdi atqaminerlerdiń áreketine qaradaı kúıingen azamat. Dastan Aıdyralıevtiń ultjandy kesek minezi de súısindirmeı qoımaıdy. Otaǵasy otbasymen basqa jaqqa kóshse de qazaq synyby jabylyp qalmasa degen ıgi tilekpen balasyn týysynyń úıine qaldyryp ketipti. «Ulymdy qalada da oqytýǵa bolar edi. Biraq ol ketse bala sany azaıyp, synyp jabylyp qala ma dep ýaıymdadym», deıdi ol.
Sapar barysynda osy aýdanǵa qarasty Sokolovka aýylynda da qazaq synyby jabylǵaly jatqanyn estidik. Bilim bólimindegiler ony oqýshynyń azdyǵymen túsindirgenmen janashyrlyqtan góri salqyn yzǵar lebi soǵyp turǵandaı sezildi.
Úrkerdeı ǵana toptyń ana tilimizdiń bedelin arttyrý, mártebesin kóterý jolynda eshkimnen qaımyqpaıtyn qaıtpas qaısar minezinen yqty ma, álde qoǵamdyq dúmpýden saqtandy ma, jergilikti bılik bastapqy sheshimin ózgertýge májbúr bolǵan. Sondaı deımiz-aý, kópshilikti seń soqqan balyqtaı áre-sáre kúıge túsirýleri qalaı?
Synyqqa syltaý izdegenshe...Oblys ortalyǵynda tuńǵysh qazaq synyby ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary áýpirimmen ashylǵanyn sol kezde tabanynan tozyp, úı-úıdi aralaǵan, oqýshy jınaý úshin ata-analarǵa jalynyp, pushaıman halge túsken «Qazaq tili» qoǵamynyń belsendileri umyta qoıǵan joq. Ol ýaqytta qazaq tildi muǵalimderdiń, oqýlyqtardyń, ádistemelik quraldardyń qasqaldaqtyń qanyndaı tapshylyǵyn bylaı qoıaıyq, jeke synyp bólmesi dárethanaǵa taqaý tustan buıyrǵanyna shúkirshilik desken. Qoldan jasalǵan kedergiler men qarsylyqtarǵa qaramastan partaǵa 15 baldyrǵan otyryp, «Álippemen» qoshtasý keshine jurtshylyqtyń taıly-tuıaǵymen jınalýy esten ketpes erekshe oqıǵa retinde qalyp edi. El táýelsizdigine deıin Petropavl qalasynda bir ǵana ulttyq mektep bolsa, odan keıingi kezeńde irkes-tirkes tórt bilim úıi boı kóterdi. Olarǵa balalar syımaǵandyqtan 20-shy shaǵyn aýdanda aǵaıyndarymyzdyń kóp turatyny eskerilip, obaly ne kerek, osy mańdaǵy № 9 orys mektebiniń dırektory M.Romanovskııdiń qoldaýymen birneshe qazaq synyptaryn qonystandyrýǵa týra kelgen. Ýaqyt óte kele bastaýysh mektep mártebesi berilip, orysshamen terezesi teń tolyqqandy bilim úıine aınalyp kele jatqan shaqta bázbireýlerdiń óńmenine tikendeı qadalyp, kózine túrpideı kórindi bilem, bıyl úsh synypty basqa mektepterge kóshirý jóninde pármen berilipti. Bul jaıtty mektep basshysy Sáýle Baıbolova rastaǵanmen, shyryldaǵan shyndyqty búkpesiz jaıyp salýǵa batyly jetpeı tas jutyp alǵandaı kúmiljı berdi. Joǵarynyń nusqaýyn qaltqysyz oryndaýǵa tóselip alǵan basshy ózine de, ózgelerge de shań jýytpaýǵa tyrysty. Ony 1074 oryndy mektepte 1338 oqýshynyń eki aýysymda oqıtyny kóbirek tolǵandyratyn sııaqty. Qazaq synyptarynda balalar az, pán mamandary jetispeıdi degen ýájine sendirýge tyrysqanymen, aqıqat aýylynan áldeqaıda alys jatqanyn qoldaǵy derekter aıǵaqtap berdi. Segiz synypta 100-ge jýyq bala oqıdy. Basqa mektepterge kóshiriletin 5, 6, 7 synyptarda da oqýshy sany az emes. Ábden úırenisip, baýyr basyp qalǵan jyly orynnan qozǵaýǵa aralas mektepterde qazaq tildi oqý meńgerýshileriniń tapshylyǵy, qosymsha bilim berý múmkindikteriniń qarastyrylmaýy, kabınetterdiń jetispeýshiligi synyqqa syltaý bolmasa kerek. Segiz jyl boıy kúrmeýi qıyn problemalardy birtindep sheshýdiń ornyna kóz juma qarap kelgen qalalyq bilim bólimi men mektep basshylyǵynyń salǵyrttyǵy saldarynan qazaq synyptary nege japa shegedi? Tolyqqandy mektepterde de kelip-ketip jumys isteıtin muǵalimder az emes. Aýyzdy qý shóppen súrtip, «joq» dep qol qýsyryp otyra bergenshe joǵary oqý oryndaryn, kolledjderdi bitirgen jas mamandardy tartýdyń joldaryn oılastyrǵan abzal», deıdi ata-analar.
Qazaq synyptaryn basqa mektepterge aýystyrý týraly qalalyq bilim bóliminiń sheshimine №21 orys mektebinde ana tilinde oqyp júrgen balalardyń ata-analary túgeldeı qarsy shyǵyp, jartykesh buıryqtyń oryndalýyna jol bermepti. Mektep dırektory Bolat Satybaldınovtyń aıtýyna qaraǵanda, jetinshi synyptyń eki oqýshysy №20 qazaq mektebine baratyn bolypty. Úsh oqýshynyń qaıda ornalasary ázirshe belgisiz. Qalǵan synyptar osynda oqýlaryn odan ári jalǵastyrady. 420 oryndy ǵımaratta 710 balanyń bilim alatynyna qaramastan joǵaryda sóz etken problemalar munda sheshilgenge uqsaıdy. Oqýshylar sanynyń azdyǵyn kóldeneń tartyp synypty qysqartý nemese basqa mektepterge aýystyrý basty murat sanalmaǵan tárizdi. Pán muǵalimderi de, kabınetter de jetkilikti.
Egemendigimizdiń eleń-alań shaǵynda ulttyq múddemizdiń jańǵyrýyna kóldeneń turýshylar jıi kezdesetin. Búgingideı táýelsizdik zamanynda aralas mektepter janynda onsyz da ógeı balanyń kúıin keship otyrǵan qazaq synyptaryn negizsiz jaýyp tastamaq nıetinde júrgenderge toqtam salmaı bolmaıdy.
О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan», Aıgúl YSQAQOVA, jýrnalıst
Soltústik Qazaqstan oblysy