ShQMTÝ – ǵylymı zertteýler men zamanaýı tehnologııalar ortalyǵy

60 jylda 50 myńnan astam mamandar daıarlandy

Bilim ordasy 1958 jyly 5 tamyzda KSRO Mınıstrler Keńesiniń №866 qaýlysy jáne Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń 30 tamyzdaǵy № 765 qaýlysy negizinde «О́skemen qurylys-jol ınstıtýty» retinde qurylyp, 1996 jyl­ǵy 7 mamyrda О́skemen qu­ry­­lys-jol ınstıtýty QR Úki­metiniń №573 qaýlysymen Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıteti dep ataldy. Uly Otan soǵysynyń ardageri, ın­jener-mehanık Dáýlet Mir­qasymuly Serikbaev ýnı­versıtettiń tuńǵysh rektory bolyp taǵaıyndaldy. Sol kez­deri oqý korpýstaryn, stýd­entter jataqhanalaryn, sporttyq alańdar men turǵyn úılerdi salý úshin qalalyq keńestiń depýtattary Ertis ózeniniń jaǵasynan 66 gektar jer bólip bergenin, alǵashqy jyldary oqý orny qurylys tehnıkýmynyń oqý korpýsynda, jobalaýshy ıns­tı­týt «Kazgıprosvettiń» ákim­­shilik ǵımaratyna orna­las­tyrylǵanyn, al stý­dent­ter «Shyǵysmash­zavod­tyń» 400 oryndyq jataq­hanasynda tur­ǵanyn búginde bireý bilse, bireý bilmeýi múmkin. Bul da bir tarıh.

Ýnıversıtet shırek ǵa­syrdan astam ýaqyt muǵda­rynda bıik belesterdi baǵyn­dyryp, elimizdegi birden-bir ınnovasııalyq joǵary oqý orny retinde tanylyp, ǵylymı zertteýler men zamanaýı tehnologııalardyń ortalyǵyna aınaldy. Elbasy Nursultan Nazarbaev bul ýnı­ver­sıtette birneshe márte bolyp, aýqymdy jıyndarǵa qatysyp, «Sizderdiń ýnıver­sıtetterińizde jaqsy oqyp, ǵylymmen aınalysý jáne keremet maman bolyp qa­lyp­tasý úshin barlyq jaǵ­daı jasalǵan», dep joǵary ba­ǵasyn bergen edi.

Alpys jyldyq taǵy­lymdy tarıhy bar Shyǵys Qa­­zaqstan memlekettik teh­nı­­ka­lyq ýnıversıtetin teh­nı­kalyq jáne ınjenerlik mamandardyń ustahanasy deýge bolady. Búginde bilim or­dasynda 6 fakýltet pen áskerı kafedra jumys isteıdi. Ýnıversıtetke qarasty IT-kolledj bar.

Shyǵys Qazaqstan agrarly, óndiristi óńir bolǵandyqtan qaı kezde de taý-ken, metallýr­gııa, mashına qurylysy, aýyl sharýashylyǵy sala­la­ryndaǵy mamandarǵa suranys joǵary. ShQMTÝ sońǵy jyl­dary zaman talabyna saı IT-mamandar daıarlaýǵa erek­she kóńil bólip keledi. «О́s­kemen jol qurylysy ınstıtýty Uly Otan soǵysy aıaq­tal­ǵannan keıin 12 jyldan soń ashyl­dy. Memleket bizdiń oblysqa strategııalyq mindet jú­ktedi. Instıtýt osy qalaǵa kóshirilgen zaýyttarǵa maman daıarlaý úshin ashylǵanyn eshkim joqqa shyǵara qoımas. Sol ýaqyttan beri bizdiń ýnıversıtet memleketke qajet, suranysqa ıe mamandardy daıyndaýmen shuǵyldanyp keledi. Shyǵys Qazaqstan – agrarly, óndiristi óńir ǵana emes, ınnovasııalyq oblys. Aımaqtyń ártúrli baǵyttarda dárejesi joǵary bolsa, buǵan bizdiń oqý ornynyń qosqan úlesi zor dep sanaımyz. 60 jylda biz 50 myńnan astam mamandardy daıyndadyq. Qazir de bizdiń ýnıversıtet memleket tarapynan qoıylǵan mindetterdi abyroımen atqa­ryp júr. Memleket basshysy «Tórtinshi ónerkásiptik re­volıýsııa jaǵdaıyndaǵy da­mýdyń jańa múmkindikteri» atty Joldaýynda aldymyzǵa tyń mindetter qoıǵany bel­­gili. Qazir sıfrlandyrý dá­ýiri júrip jatyr. Biz ekono­mı­­kanyń jańa modeline laıyq, suranysqa saı mamandar daıarlaýǵa tıispiz. Ýnı­versıtet mamandar daıarlaýda tájirıbelik baǵdar­laýdy birinshi orynǵa qoıady. Buny eń basty uranymyz desek te bolady. Iаǵnı bizdiń stýdentter ýnı­versıtetti bitirgennen keıin birden jumys istep ketýge ázir bolýy kerek. Qazir mynadaı másele bar. Ýnıversıtet támamdaǵan jastardy qaıta oqytyp, qosymsha úıretip jatady. Kóbine olardyń joǵary oqý ornynda alǵan bilimderi kádege jaramaı qalady. Osyndaı olqylyqqa jol bermeý úshin biz óńir­degi kásiporyndarmen júıe­li túrde jumys istep ke­lemiz. Olarǵa qandaı maman kerek­tigin ózderimen aqyl­dasa otyryp anyqtaýdy jolǵa qoıdyq», deıdi ýnı­versıtet rektorynyń min­detin atqarýshy Sáýle Rah­metýllına.

Tyń jobalar, jańa ınnovasııalyq baǵdarlamalar

Shyǵys Qazaqstan mem­le­­ket­tik tehnıkalyq ýnıver­sıteti búginde tek maman da­ıyndaýdan bólek, ǵylymı jo­balardy ázirleýge de erekshe mán berýde. D.Serikbaev atyndaǵy ShQMTÝ-dyń ǵyly­mı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumys to­by óńirde jańa sıpattaǵy, tehnologııalyq serpilis áke­letin birneshe jobalardy júzege asyrýǵa kirisip te ketti. Olar: qorǵasyn men myrysh óńdeý tehnologııasyn jańǵyrtý, «Gıdropolımet» qondyrǵysy arqyly aýaǵa shyǵatyn óndiristik qaldyq mólsherin azaıtý, magnıttik-rezonansty tomografııaǵa qajet joǵary ótkizgish symdar alý, tantal men nıobııden medısınalyq buıymdar jasaý, tıtan metalyn munaı-gaz salasyna kiriktirý, tıtannan jasandy dene múshelerin da­ıyndaý, hlorly qaldyqtardy zalalsyzdandyrý tehnologııasyn ázirleý jobalary. Jergilikti óndiristi damy­týǵa baǵyttalǵan bul joba­lar «ÚMZ», «TMK» jáne «Kazsınk» syndy kásip­oryn­dardyń bazasynda iske asyrylady. О́ńirde iske asyrylatyn atalmysh jobalardyń jalpy quny 7,8 mıllıard teńgeni quraıdy. 

Álemde óndiriletin tı­tan­nyń 25, berılıı men tan­taldyń 30 prosenti Shyǵys Qazaqstanǵa tıesili bolsa da, ázirge atalǵan metaldardy daıyn shıkizat retinde ǵana ótkizýmen shektelip otyr­ǵanymyz belgili. Al sol da­ıyn metaldy naqty buıym etip ótkizse, ekonomıkaǵa da, óndi­riske da paıdasy mol bolatyny anyq. 

Bizdiń kásiporyndar da­ıyn­­dap bergen tıtan quıma­laryn damyǵan elder medısına men munaı-gaz salasyna sátti kiriktirip otyr. О́ıt­keni tıtan salmaǵy jaǵy­nan dástúrli metaldardan ál­deqaıda jeńil, al beriktigi jaǵynan teńdessiz mate­rıal sanalady. Ásirese munaı-gaz salasynda kúkirttiń «shabýy­lynan» jıi tozatyn ból­shekterdi osy tıtannan jasaıdy eken. Bul tehnologııa tuz ben kúkirt qatar kezdesetin bizdegi munaı óndirisine de taptyrmaıtyn tásil bol­maq. Tek onyń naqty qaı kásiporynǵa, qaı tetikti aýys­tyrý úshin qansha mólsherde qajet ekendigin anyqtaý qajet. Oblys ákimi Danıal Ahmetov osy mindetti óńirdiń ǵalymdaryna júktep otyr. Joǵaryda atalǵan jobalardy júzege asyrý úshin ýnıversıtet Germanııa, Shveısarııa, Úndistan syndy elderdiń osy salalardaǵy tájirıbesin zerttep, jumys toby Germanııanyń «DMG MORI» zaýytynda bolyp qaıtypty. D.Serikbaev atyndaǵy ShQMTÝ ótken jyl­dan beri óńirdiń iri kásip­oryndarymen birlese 10 ǵy­lymı-tehnıkalyq jobany júzege asyrý boıynsha jumys istep jatyr.

ShQMTÝ búginde «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasynyń júzege asyrylýyna da eleýli úles qosyp jatqanyn erekshe atap ótýge bolady. Bilim ordasy jańa oqý jylynan bastap 4.0 ındýstrııa jaǵdaıyndaǵy mamandardy daıyndaý úshin 20 ınnovasııalyq ja­ńa baǵdar­lamany oqý kestesine engizdi. So­nyń biri – ınjener-med­teh­nıkterdi ázirleýge ar­nalǵan «Medısınalyq tehnıka» baǵdarlamasy. Bul baǵ­darlamany engizýge ynta bil­dirgen, tapsyrys bergen – oblys­tyq densaýlyq saqtaý bas­qarmasy. Qazirgi ýaqytta óńirdegi medısınalyq mekemeler AQSh, Germanııa, Japonııa, Ońtústik Koreıa elderinen ákelingen jańa qurylǵylarmen jabdyqtalyp jatqany belgili. О́kinishke qaraı  mundaı qurylǵylarmen jumys isteı alatyn, tehnı­kanyń tilin biletin mamandar elimizde oqytylmaıdy eken. Mine, ShQMTÝ bıyldan bas­tap osy olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa kúsh salmaq. Jastardy atalǵan salaǵa baýlý úshin Berlındegi tehnıkalyq ýnıversıtet, Venadaǵy qol­danbaly ǵylymdar ýnı­versıteti (Aýstrııa), Tom po­lıtehnıkalyq ýnıversıteti, Belarýs memlekettik ınfor­matıka jáne radıotehnı­ka ýnıversıteti jáne Sankt-Peterbýrgtegi mem­le­kettik elektrtehnıka ýnıver­sıte­ti­niń oqytý­shy­lary­men árip­testik baılanys ornatypty. 

Ýnıversıtette bıyl ju­­mysyn bastaǵan baǵdar­lamanyń taǵy biri – «Naqty jer óńdeý» baǵdarlamasy. Oqý orny baǵdarlamany Ulan aýdanyndaǵy «Bagratıon» JShS-men birlese otyryp iske asyrmaq. Bul mamandyqty meńgergen mamandar aqpa­rattyq, spýtnıktik jáne GIS-tehnologııalardy aýyl sharýashylyǵy salasynda qoldana otyryp, joǵary sapaly aýylsharýashylyq ónimderin alýdy úırenip shy­ǵatyn bolady. Demek, al­daǵy ýaqytta alqaptarǵa tu­qym sebý, keıingi ony sýa­rý jumystarynyń barlyǵy jańa tehnologııalardyń kó­megimen júzege asyrylmaq. Mamandar «Naqty jer óńdeý» baǵdarlamasy agroóndiristik keshenniń tıimdiligin art­tyrýǵa, janar-jaǵarmaıǵa, ty­ńaıtqyshqa jáne sýarýǵa ketetin shyǵyndardy azaıtý­ǵa septigin tıgizetinine se­nim­di. Baǵdarlamany sát­ti iske asyrý úshin ýnıversı­tet oblystyń iri agrarlyq ká­siporyndarymen yntymaqtastyq baılanys­ty jandandyryp, oqý or­ny­nyń qaramaǵyndaǵy «Leica»­ spýtnıktik stansa­syn jańa qurylǵylarmen jab­dyq­tal­ǵan. 

Kelesi baǵdarlama «Robot­t­andyrylǵan pılotsyz jú­ıe­ler» dep atalady. Bul baǵ­darlamanyń ereksheligi, magıstranttar dron sekildi pılotsyz júıelerdi aýyl sharýashylyǵy, geologııalyq barlaý, óndiris, taǵy bas­qa da salalarda qalaı qol­danýdy úırenedi. Maman­dar adam ómirine qaýip tóndi­retin óndiristegi aýyr jumystardy osyndaı pılotsyz qurylǵylardyń kómegimen atqarýǵa bolatynyn aıtady. Osy joba aıasynda oqý orny Vengrııanyń Obýda ýnıversıtetimen jáne Reseıdiń Novosibir mem­lekettik tehnıkalyq ýnıversıtetimen baılanys ornatypty. Atal­mysh baǵ­darlama boıynsha bilim alǵan túlekter óńirdegi geo­lo­gııalyq kompanııalarǵa ju­mysqa ornalasady dep kútilýde. Búginde geologııalyq barlaý, topografııalaý, aýmaq­tyń sandyq modelin alý, munaı-gaz kenishteri men qu­rylys alańdaryna monıtorıng júrgizý, tehnogendi jáne tabıǵı apat qaterlerin baqylaý jumystaryna drondar keńinen qoldanylýda. Baǵdarlama shákirtteri osy drondardy ár salaǵa qa­raı baǵdarlamalaý isimen shu­ǵyl­danatyn bolady. Bul sa­laǵa mamandanatyn magıstrler «Qazsınk» JShS men Tótenshe jaǵdaılar komı­tetiniń tapsyrysy boıynsha oqytylmaq. 

Osy úsh baǵdarlamadan bólek «Addıtıvti tehnolo­gııalar», «Jerdi zertteýdiń sandyq ádisteri», «Tolyq­tyrylǵan vırtýaldy shyn­dyq», «О́mirdi qamtamasyz etýdiń zııatkerlik júıesin basqarý», «Jobalaýdyń BIM-tehnologııasy» sııaqty jańa tehnologııalarǵa negiz­delgen mamandyqtar boıyn­sha bilim berý qolǵa alynǵanyn erekshe atap ótýge bolady. «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵ­darlamasyn tıimdi júzege asyrý úshin D.Serikbaev atyn­daǵy ShQMTÝ-da negizgi ǵylym men aqparattyq teh­nologııalardyń toǵysýynan qurylǵan osyndaı 20 ın­novasııalyq bilim berý baǵ­darlamalary boıynsha ju­mys­tar bastaldy. Bul ma­man­dyqtar zaman talabyna saı jumys isteı alatyn bilikti mamandar daıarlaýǵa múmkindik beretini anyq», deıdi ýnıversıtettiń aqpa­rattyq tehnologııalar jó­nindegi departamentiniń dırektory-prorektor Natalıa Denısova.

Reti kelgende aıta ke­teıik, «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy júrgiz­gen saraptama barysynda D.Se­rikbaev atyndaǵy ShQMTÝ-dyń 10 bilim berý baǵ­­dar­lamasy úzdik bestikke enip­ti.

Azamat QASYM,

«Egemen Qazaqstan»

О́SKEMEN