Elbasy N.Á.Nazarbaev jaqynda ǵana Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda el ekonomıkasynyń agrarlyq salasyn qarqyndy damytý qajettigine erekshe toqtaldy.
Ásirese jer resýrstaryn tıimdi paıdalanyp, bos jatqan jerlerdi der kezinde memleket quzyryna qaıtaryp, isker tulǵalarǵa berý jumystaryn jandandyrýǵa shaqyrdy. Sonymen qatar óndiriske zamanaýı tehnologııalardy engizý máselelerine erekshe kóńil bóldi. Sheteldik ozyq tehnologııalardy qoldanyp tabysqa jetken sharýashylyqtardy mysalǵa keltire otyryp, solardyń tájirıbesin keńinen taratýdyń mańyzdyǵyn atap kórsetti.
S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń sońǵy jyldary júzege asyryp jatqan sharalary Elbasy Joldaýyndaǵy tapsyrmalarmen úndes. Máselen, búgingi tańda ýnıversıtet ǵalymdary jerdi qashyqtan zondylaýdyń ǵylymı ádistemeleri negizinde jer resýrstaryn paıdalaný barysyna monıtorıng jasaýdy tolyǵymen ıgerip, ony óndiriske engize bastady. Qazir bul jumystardy árbir jer paıdalanýshynyń jer telimderi boıynsha júrgize alamyz. Qolaısyz aýa raıyna qaramastan, árbir jer teliminde egilgen daqyldyń túrin, onyń damý kezeńderin, aýrýlar men zııankesterdiń áserinen zaqymdalý barysyn qadaǵalap otyrýǵa qol jetkizdik. Biz ony Aqmola oblysynyń keıbir aýdandarynda júrgizip, sońǵy 2 jyl ishinde egistikke arnalǵan alqaptardyń 7-12%-ynyń qoldanylmaı bos jatatynyn dáleldedik. Sondaı-aq jer telimderin zańsyz nemese maqsatsyz paıdalanyp jatqandardy da anyqtap, bul týraly derekterdi jergilikti atqarýshy organdaryna tıisti shara qoldaný úshin berdik. Osyndaı jaǵdaıdyń elimizdiń negizgi astyq óndirýshi aımaqtarynda bar ekenin eskersek, onda respýblıka boıynsha shamamen 1,5 mln gektardaı jerdiń ónim bermeı, bos jatatynyna kóz jetkizýge bolady.
Sonymen qatar jaıylymdardaǵy jaǵdaıdy da ǵaryshtan túsirilgen sýretterdi ǵylymı ádistemeler arqyly óńdeı otyryp baqylaı alatyn deńgeıge jettik.
Egistikterdiń topyraq kartasyn alǵashqy ret sıfrly formatqa aýystyrdyq, ol topyraqtyń qunarlylyq deńgeıin turaqty túrde baqylaý jáne ony qalpyna keltirý sharalaryn josparlaý úshin óte mańyzdy.
Qazir biz Aqmola, Qaraǵandy, Qostanaı jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynyń 9 bazalyq sharýashylyǵynda óndiriske dálme-dál eginshilik tehnologııasyn engizý jobasyn júzege asyrýdamyz. Osy joba aıasynda atalǵan sharýashylyqtardyń mamandaryn oqyttyq, tehnıkalaryna saraptama jumystaryn júrgizip, dálme-dál eginshilik tehnologııasyna qanshalyqty saı ekenin anyqtadyq. Sonymen qatar olardy qosymsha opsııalarmen jabdyqtaý, satyp alý, ornatý jáne retteý jumystaryna naqty kómek kórsettik.
Dálme-dál eginshilik tehnologııasynyń talaptary boıynsha ár alqaptyń topyraǵynyń quramyn anyqtaý jumystaryn júzege asyrdyq. Ony Qazaqstan jaǵdaıynda alǵash ret «1 gektardan 1 synama» ádistemesi boıynsha júrgizip, topyraq quramynyń naqty jaǵdaıyn anyqtap, ony sıfrly formatqa kóshirip, sonyń negizinde tekserilgen alqaptardyń agrohımııalyq kartasyn qurastyrdyq. Osy jerde aıta ketý kerek, júrgizilgen taldaý topyraq quramynyń nashar ekenin kórsetti. Máselen, jeńil gıdrolızdenýshi azot zerttelgen alqaptardyń 77 paıyzynda jyljymaly fosfor – 88 paıyzynda, al gýmýs 50 paıyzǵa tómen jáne óte tómen deńgeıde boldy. Iаǵnı, osynyń saldarynan astyq sapasynyń tómendeýi men egin ónimdiliginiń azaıýy oryn alyp otyr. Osy kemshilikti joıa bilsek, astyq shyǵymyn keminde 5-6 sentnerge, joǵary sapaly bıdaıdyń úlesin 3-4 esege ulǵaıtýǵa, astyqtyń pisip-jetilýin 7-8 kúnge qysqartýǵa bolady eken.
Sonymen qatar alqaptardyń elektrondy formattaǵy fıtosanıtarlyq kartalary jasaldy. Onda egistik alqaptarynda aramshóp basý, ondaǵy ósimdikterdiń aýrýǵa shaldyǵý, zııankesterdiń taralý deńgeıin kórsetetin málimetter jınaqtalǵan. Osyndaı kartalardyń sharýalar úshin qundylyǵy óte joǵary.
Aýyl kásipkerlerine sharýashylyq júrgizýdiń jańa daǵdylaryn úıretý úshin jappaı oqytý júıesin qalyptastyrǵan jón. Úkimetke aldaǵy 3 jyl ishinde osy maqsattarǵa jyl saıyn qosymsha keminde 100 mıllıard teńge qarastyrýdy tapsyramyn. (Joldaýdan)
Aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrý men dálme-dál eginshilik tehnologııasyn engizý jumystaryn aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshiler arasynda bilimdi taratý sharalarymen qatar júrgizýdemiz. Búgingi tańda Qazaqstannyń soltústik jáne ortalyq óńirlerinde 400-den astam tyńdaýshylardy qamtyǵan 9 semınar ótkizdik. Damyǵan elderdiń tájirıbesine súıenip aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerge qashyqtan keńes berý maqsatynda extension.kazatu.kz ınternet portaly iske qosyldy. Bul arqyly fermerler onlaın rejimde óndiris úrdisinde týyndaǵan túrli máselege qatysty tegin keńes ala alady. Internet-portalǵa 3 aıdyń kóleminde fermerlerden 500-den astam suraq túsip, oǵan tolyq jaýap berildi. Memleket basshysynyń agrarlyq ýnıversıtetterdi aýylsharýashylyq bilimdi taratý ortalyqtaryna aınaldyrý kerek degen tapsyrmasyn oryndaýǵa úlesimizdi osylaı qosýdamyz.
О́ndiriske engizilip jatqan dálme-dál eginshilik tehnologııasy qolda bar resýrsty tıimdi paıdalaný arqyly ónim kólemin arttyryp, onyń sapasyn jaqsartyp, nátıjesinde ekonomıkalyq tıimdilikke qol jetkizýge múmkindik beredi. Naqtyraq aıtar bolsaq, tek egin egý jáne egistikti kútý naýqany kezinde bizdiń ǵylymı basshylyqqa alyp otyrǵan sharýashylyqtarymyz orta eseppen janar-jaǵarmaıdyń 8%-ǵa, mıneraldy tyńaıtqyshtardyń 25%-ǵa, gerbısıdterdiń 30%-ǵa únemdelýine qol jetkizip otyr. Sondaı-aq ár gektardan alynyp jatqan astyqtyń túsimi ózgelermen salystyrǵanda 5-7 sentnerge joǵary. Dálel retinde Qaraǵandy oblysy, Osakarov aýdany «Naıdorov» JShS-in mysalǵa keltirýge bolady. Osy sharýashylyqta bizdiń ǵalymdar engizgen dálme-dál eginshilik tehnologııasyn qoldanǵan alqaptardyń ár gektarynan 50 sentnerden artyq bıdaı jınalýda. Bul – osy óńir úshin rekordtyq kórsetkish.
Sondaı-aq atalǵan jobany júzege asyrý barysynda dálme-dál eginshilik tehnologııasynyń negizgi elementteriniń basym kópshiligin qazirgi qolda bar tehnıkamen oǵan qosymsha opsııalar men arnaıy jabdyqtardy ornatý arqyly júrgizýge bolatynyn dáleldep berdik. Oǵan ketetin shyǵynnyń 1-2 jyl ishinde aqtalatynyn da anyqtadyq. Iаǵnı, dálme-dál egistik tehnologııasyn tek qana zamanaýı jańa tehnıkamen jabdyqtalǵan sharýashylyqtar ǵana qoldana alady degen pikirdiń jańsaq ekenin kórsettik.
Agroónerkásip keshenin sıfrlandyrý jolynda tejeýshi faktorlardyń bar ekenin de aıtpasqa bolmaıdy. Sıfrly tehnologııa men onyń nátıjelerin is júzinde quqyqtyq maqsattarda qoldaný úshin tıisti zańnamalardy ári qaraı jetildirý qajet. Máselen, qoldanylmaı jatqan jerlerdi qaıtaryp alýdy qarastyrý barysynda ǵaryshtyq monıtorıng materıaldaryn sottardyń eskergeni mańyzdy. Aýyldyq jerlerde, ásirese egistik alqaptarda ınternettiń álsizdigi nemese joqtyǵy úlken kedergi bolyp otyr. Agrohımııalyq zerthana jelisiniń mesheldigi men osy baǵyttaǵy qyzmet kórsetý aıasyndaǵy básekelestiktiń joqtyǵy topyraqqa agrohımııalyq taldaý jasaý jumystarynyń qoljetimsizdigi men qymbattyǵyna ákelip soǵýda. Aýa raıyn uzaq merzimdi boljaý men kútiletin jaýyn-shashynnyń mólsherin dál anyqtaýdyń joqtyǵy da qolbaılaý bolyp otyr. Sonyń saldarynan fermerler egin egý naýqanynyń tıimdi merzimin dál josparlaı almaı, ony ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynan bastap qoldanysta júrgen topyraq qorǵaý júıesi boıynsha júrgizýde. Iаǵnı, olar osy ýaqyt aralyǵynda oryn alǵan jahandyq klımattyq ózgeristerdi eskere almaýda.
Sonymen qatar yntalandyrý maqsatynda bastapqy kezeńde dálme-dál eginshilik tehnologııasyn engizý úrdisine qoldaý kórsetý qajet. Máselen, satyp alynatyn pılotsyz apparattardyń, tehnıkaǵa ornatylatyn qosymsha jabdyqtar men opsııalardyń, sondaı-aq agrohımııalyq kartalardy qurý jumystarynyń qunyna sýbsıdııa berý kerek.
Taǵy da bir ózekti máseleniń biri – dálme-dál eginshilik tehnologııasy boıynsha mamandardyń jetispeýshiligi. Oqý ornymyzda osy tehnologııaǵa saı keletin quzyrettiligi men bilimi bar joǵary sapaly mamandar bar, alaıda olardyń sany tym az. Olardy daıarlaý ýaqyt kúttirmeıtin másele. Eń bastysy, osyǵan sáıkes bilim berý baǵdarlamasyn ázirleý qajet. Ony joǵary oqý oryndarynyń stýdentterine ǵana emes, sonymen qatar kolledjder men kásiptik bilim berý ýchılıshelerine de engizý kerek.
Jer – bizdiń uly baılyǵymyz. Sondyqtan da onyń isker dıqandardyń qolynda bolyp, tıimdi paıdalanýyn qamtamasyz etý eń basty mindetterimizdiń biri bolýǵa tıis. Elbasymyzdyń Joldaýyndaǵy osyndaı negizgi talaptar kezek kúttirmeı júzege asyrylýy kerek.
Aqylbek KÚRIShBAEV,
S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, UǴA korrespondent-múshesi, professor