Ańyz boıynsha shuraıly Shý ózeniniń jıegine taban tiregende abyz Asan Qaıǵy babamyz «Myna shirkinniń eki jaǵy borbas eken, balanyń ishi qýyrylmaıtuǵyn, pyshaǵy qynnan sýyrylmaıtuǵyn, erkegi at bolatuǵyn, urǵashysy jat bolatuǵyn jer eken» depti deıdi.
Ańyz bolsa da, ár ańyzdyń túbinde bir aqıqat bar. Shý ólkesi ejelden án men jyrǵa baı, kórkemdik keńistigi qalyptasqan meken. Talaı talanttyń tomaǵasyn sypyryp, tuǵyryna qondyrǵan qasıetti mekende qazaq óneriniń saltanaty jarasym tapqan. Al Shý óńiriniń Qosqudyq mekeninde dúnıege kelip, «Ashanyń alty saly» halyq ónerpazdarynyń biri retinde belgili bolǵan Saýytbek Usaulynyń orny bir tóbe.
Saýytbek esimi atalǵanda áýeli oıǵa ataqty «Aqbópe» áni oralady. Sol ándi qazaqtyń dúldúli atanǵan Isa Baızaqovtyń ózi «Saýkeńniń áni» dep erekshe qurmetpen oryndaǵan deıdi. Derek boıynsha, Saýytbek aqyn jıyrma jeti jasqa kelgende Shý óńirindegi qypshaq О́telbaı degen kisiniń Aqbópe degen qyzyna ǵashyq bolǵan eken. Aqbópe de aqyndy unatady. Alaıda aqynnyń bere salatyn qalyń maly joq. Qyzdy alyp qashýǵa retin taba almaı júrgende Qordaı jerindegi Tantaı degen baı mal berip, Aqbópeni alyp ketedi. Qaıǵydan qan jutqan Saýytbek sońynan qýyp, Shý ózeniniń ońtústik shyǵys jaǵyndaǵy Ulan jeriniń tumsyǵyna deıin kelip jete almaı qalady. Amaly taýsylǵan aqyn sol mańdaǵy Araltóbe degen jerdegi Kúderi degen baıdyń úıinde otyryp, Sálimbaı, Saqpantaı degen bedeldi azamattarǵa muńyn shaǵyp, Aqbópe qyzdy ánge qosady.
«Araltóbe túbinde bes úı otyr, Aıyrylyp Aqbópeden nesine otyr? Áldeqashan bir oıran etpes pe edim, Kedeıshilik qolymdy kesip otyr?» degen áni qazaqtyń sol kezdegi árbir myqty degen adamynyń taǵdyrynan habar bergendeı. О́zi aqyn, ózi sal Saýytbek kedeıshilikke qorlanady. Taǵdyrǵa nazyn aıtady. Belgili ǵalym Myrzataı Joldasbekov óziniń Jambyl Jabaev týraly jazǵan «Júz jyl jyrlaǵan júrek» degen kitabynda «Aqbópe» ánin Zataevıch «Qazaqtyń myń áni» degen jınaqqa engizgen. Jambyl «Qaıran Saýkeńniń «Aqbópesi» dep únemi yńyldap aıtyp otyrǵan. Bul ándi Kenen Ázirbaev ta jaqsy kóretin. Jamal Omarova men Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń oryndaýynda bul ándi radıodan tyńdaıdy. «Aqbópeni» mánisine keltirip aıtatyn kisiniń biri marqum, halqymyzdyń ardaqty ónerpazy Qurmanbek Jandarbekov edi» dep jazady. Qurmanbek Jandarbekov bolsa óziniń «Kórgenderim men kóńildegilerim» atty kitabynda da Otan soǵysy jyldary úgit brıgadasymen el aralaǵanda, Shýdaǵy Saýytbek aqynnyń óz aýzynan úırengenin áserli baıandaıdy. Aqyn otyzynshy jyldary qýǵyn kórip, aqyry Sáken Seıfýllınge óleńmen hat jazady. Hatty aqynnyń jıeni Smaıyl Qalıpanov Sákenniń ózine aparyp tapsyrady. Sol kezde Sáken Seıfýllın Smaıyldan Saýytbektiń óleńderin tyńdaıdy, «Aqbópe» dastanyn erekshe unatady. Súıgenine qosyla almaǵan Aqbópe de qaıǵydan on toǵyz jasynda qaıtys bolady.
Aqbópe de aqyn bolǵan. Oǵan Saýytbek ekeýiniń aıtysy dálel. Aqyn qyzdyń «Saýytbek shydamaspyn kelgenińshe, Jolyńda meniń basym ólgenimshe. Boıyma ishken asym taramaıdy, Júremin qaıtip shydap kórgenimshe. Janystar habarlasty kelemin dep, Ákem de júrýshi edi beremin dep. Kele almaı qalyp ketseń, men saǵan joq, Onan soń oılamaǵyn kóremin dep» degeni de súıgenine muń shaqqan zaman teńsizdiginiń kórinisi.
Jalpy, Saýytbek pen Aqbópe týraly taǵdyrly áńgimeler kóp. Aqbópeni Tantaı baıdyń alyp ketip bara jatqanynda, ekeýiniń jasyryn Saq qarttyń aýylynda jolyqqany da ańyzǵa bergisiz áńgime. Kezinde Jambyl Jabaevtan bastap qazaqtyń kórnekti tulǵalary joǵary baǵasyn bergen «Aqbópe» áni qazaq ániniń keremet úlgisi deýge bolady. Jánibek Kármenov, Aıaz Betbaev sııaqty ónerpazdardyń oryndaýynda da bul án ózgeshe túrlenip, jańasha kúıge endi. Áli kúnge deıin halyqtyń jadynda.
Búginde Shý aýdandyq Alǵa aýyldyq okrýgine qarasty Saýytbek eldi mekeni bar. Sonymen qatar aýdan ortalyǵy Tóle bı aýylynan aqyn atyna kóshe berilgen. Osy ýaqytqa deıin týǵan jerinde bir eskertkish ornatylmapty. Eshqandaı mektepke aty berilmegen. Bolashaqta Saýytbek pen Aqbópeniń eńseli eskertkishi aýdan tórinen oryn alsa tipti durys bolar edi. Alaıda Shý aýdany ákiminiń orynbasary Klara Qojaǵapanova búginde aýdandyq mýzeıde kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilip jatqandyqtan, keleshekte sol mýzeıden aqyn shyǵarmalaryn nasıhattaıtyn burysh ashýǵa nıetti ekenin jetkizdi. Búginde esimi kóp atala bermeıtin aqyn onsyz da áli ashylmaǵan aral sııaqty. Al Aqbópe qyzdyń taǵdyry, Saýytbekpen aıtysy jaıly azdap jazylǵanmen, túbegeıli zerttelgen joq. «Aqynyn ardaqtaǵan el azbaıdy» deıdi halqymyz. Sol aqyndy áýeli týǵan jeri ardaqtasa, qalyń qazaqtyń umytpaıtynyna senim mol.
Hamıt ESAMAN,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy