Japonııanyń premer-mınıstri S.Abe Beıjińde Qytaı Halyq Respýblıkasynyń tóraǵasy Sı Szınpınmen jáne premer-mınıstr Lı Kesıanmen kezdesip, kelissózder ótkizdi.
Joǵary deńgeıdegi jáne basqa da ekijaqty kezdesýler men kelissózder Japonııa men QHR arasyndaǵy "Beıbitshilik jáne dostyq kelisimshartyna" qyryq jyl tolyp otyrǵanyna baılanysty 25-27 qazan aralyǵyna josparlanǵan S.Abeniń Qytaıǵa resmı sapary aıasynda ótti.
Sapar nátıjeleri jaıynda jazbas buryn jalpy ishki ónim (JIО́) kólemi boıynsha álemniń ekinshi jáne úshinshi ekonomıkalary bolyp tabylatyn osy eki eldiń ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi kezeńdegi dostyq pen teketireske, áriptestik pen básekelestikke negizdelgen ekijaqty qarym-qatynastar tarıxynyń basty jáne mańyzdy tustaryna qysqasha sholý jasap ótkendi jón sanadyq.
Japonııa men Qytaı arasyndaǵy negizgi tarıxı oqıǵalardyń jelisine eki eldiń Jalpy ishki ónimi (JIО́) kóleminiń ósý qarqyny tikeleı áser etip, túrli salalardaǵy qarym-qatynastardyń axýaly men deńgeıi elderdiń ekonomıkalyq jaǵdaıyna baılanysty ózgerip otyrǵanyn anyq baıqaýǵa bolady.
1972 jylǵy qyrkúıekte jarııalanǵan birlesken málimdeme negizinde soǵystan keıin úzilip qalǵan ekijaqty dıplomatııalyq qatynastar qaıta qalpyna kelse, 1978 jyldyń tamyz aıynda eki el arasynda Beıbitshilik jáne dostyq kelisimine qol qoıylyp, sol jyldyń 23 qazanynda Tokıoda ótken atalmysh kelisimdi ratıfıkasııalaǵan qujattarmen resmı almasý rásimine qatysý maqsatynda sol kezdegi Qytaı premer-mınıstriniń orynbasary Den Sıaopın Tokıoǵa sapar jasap, Japonııanyń premer-mınıstri T.Fýkýdamen kelissózder ótkizdi. Sapar barysynda kóptegen japondyq kásiporyndardy aralap, eldiń ekonomıkalyq damý úrdisine qyzyǵýshylyq tanytqan Den Sıaopınge Japonııa úkimeti Resmı úkimettik qoldaý (ODA) formaty aıasynda Qytaıǵa qarjylyq jáne texnıkalyq kómek kórsetýge ýáde berdi. Bul kezde Japonııanyń JIО́-i 1.01 trln.dollar bolsa, Qytaıdyń JIО́-i nebári 0.22 trln. dollar edi.
1979 jyly Japonııa úkimeti ODA formaty aıasyndaǵy Qytaıǵa qarjylyq kómektiń alǵashqy kezeńin bastap, eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq qarym-qatynastar damı bastady. 1984 jyly Japonııa premer-mınıstri Iа.Nakasoneniń Qytaıǵa sapary barysynda taraptar ODA formaty aıasyndaǵy qarjylyq kómektiń kólemin ulǵaıtýǵa kelisti. 1982 jyly eki el arasynda tarıx pániniń oqýlyqtaryna qatysty daý shyǵyp, 1985 jyly japon úkimeti basshysynyń japondyq áskerı qylmyskerlerdiń múrdeleri jatqan "Iаsýkýnı Djındjıa" atty sıntoıstik xramyna barǵanyna Qytaı tarapy narazylyq tanytyp, elder arasynda saıası salqyndyq týǵanymen ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq salalardaǵy, sonymen qatar óńiraralyq qatynastar tez qarqynmen damydy. Bul kezde Japonııanyń JIО́-i 1.32 trln.dollarǵa jetse, Qytaıdyń JIО́-i 0.32 trln. dollar edi.
1992 jyldyń qazanynda Japonııanyń Imperatory Akıxıto jubaıymen Qytaıǵa sapar jasap, sapar aıasynda "Bizdiń el Qytaı xalqyna kóptegen aýyrtpashylyq artqan tarıxta bir baqytsyz kezeń bar. Ony oılasam men tereń muńǵa shomam" dep, eki el arasyndaǵy beıbitshilikti tileıtinin jetkizdi. Japonııa Imperatorynyń bul sapary 1989 jylǵy Beıjińdegi Tıananmen alańynda bolǵan qandy oqıǵadan keıin xalyqaralyq ızolıasııa jaǵdaıynda otyrǵan Qytaı úshin eki el arasyndaǵy qarym-qatynastardyń dostyq sımvoly retinde qabyldanǵan edi. Amerıka bastaǵan Batystyń qarsylyǵyna qaramaı Japonııa úkimeti Qytaımen saýda-ekonomıkalyq qatynastardy qaıta jandandyrǵan alǵashqy el boldy. Bul kezde Japonııanyń JIО́-i 3.91 trln.dollarǵa jetse, Qytaıdyń JIО́-i 0.50 trln. dollar edi.
1998 jyldyń qarasha aıynda eki el arasyndaǵy Beıbitshilik jáne dostyq kelisiminiń jıyrma jyldyǵyn atap ótý maqsatynda QHR tóraǵasy Szıan Szemın Japonııaǵa sapar jasady. Bul Qytaı memleket basshysynyń Japonııaǵa alǵashqy resmı sapary boldy. Sapar barysynda Szıan Szemın japondyq mektepterdegi tarıx pánderiniń oqýlyqtaryn synǵa alyp, ol jaıyndaǵy óz oıyn Imperatorǵa da ashyq aıtty. Sodan bastap eki el arasynda tarıxtyń keıbir tustaryna qatysty qarsy pikirler qatty aıtyla bastap, Qytaıda Japonııaǵa qatysty qoǵamdyq pikir ózgerip, japondyq saıasatkerler men qoǵam tarapynan da qatań sózder qaıtalanyp, Taıvan jáne qaýipsizdikti qamtamasyz etý salalaryna qatysty máselelerde eki eldiń pozısııalarynda qaıshylyq kúsheıe tústi. Bul kezde Japonııanyń JIО́-i 4.03 trln.dollarǵa jetse, Qytaıdyń JIО́-i alǵash ret 1 trln.dollarǵa jetti.
2001 jyldyń tamyz aıynda Japonııanyń premer-mınıstri D.Koıdzýmı saltanatty túrde "Iаsýkýnı Djındjıa" sıntoıstik xramyna baryp, soǵysta qaıtys bolǵan soldattardyń rýxtaryna taǵzym etti. Buǵan Qytaı úkimeti "A kategorııasyna jatatyn áskerı qylmyskerlerdiń rýxtaryna taǵzym etý arqyly olardyń jasaǵan aýyr qylmystaryn jaqtap, basqynshylyq soǵysty aqtap otyr" dep qatty qarsylyq bildirdi. Biraq, D.Koıdzýmı Beıjińniń qarsylyǵyna qulaq aspaı, úkimetti basqarǵan alty jyl boıy atalmysh xramǵa baryp turdy. 2005 jyly qytaılyq kóptegen óńirler men qalalarda japondyq saıasatkerlerdiń bul qylyǵyna qarsy iri-kishi sherýler ótip, eki eldiń arasyna saıası syzat tústi. Soǵan qaramastan D.Koıdzýmı 2006 jyly Japonııa úshin soǵys aıaqtalǵan 15 tamyz kúni sol xramda japon jaýyngerleriniń rýxyna taǵy da saltanatty túrde taǵzym etip, ekijaqty saıası qatynastardy qatty salqyndatyp jiberdi. Biraq, bir jaǵynan dál osy jyldary eki eldiń saýda-ekonomıkalyq áriptestigi buryn-sońdy bolmaǵan qarqynmen qyza tústi. Ekijaqty qarym-qatynastar tarıxynda bul kezeń "Saıasattyń salqyndaǵan, ekonomıkanyń qyzǵan kezeńi" dep ataldy. Bul kezde Japonııanyń JIО́-i 4.30 trln.dollar bolsa, Qytaıdyń JIО́-i 1.34 trln. dollar bolyp, áli áriptes elden edáýir artta edi .
2006 jyldyń qyrkúıeginde D.Koıdzýmı óz erkimen úkimet basshysy qyzmetinen ketip, ornyna S.Abe kelgenin (qazirgi úkimet basshysynyń birinshi ret premer-mınıstr bolǵan kezi) Japonııamen qatynasty jaqsartýdy kózdegen QHR tóraǵasy Hý Szıntao jaqsy jańalyq retinde qabyldap, birden jańa úkimet basshysyn Qytaıǵa shaqyrdy. S.Abe shaqyrýdy jyly qabyldap, óz qyzmetine kirise sala nebári bir aıdan keıin, ıaǵnı 2006 jyldyń qazanynda Beıjińge resmı sapar jasady. Eki memleket basshysynyń kelissózder nátıjesinde taraptar "strategııalyq jáne ózara tıimdi áriptestik" ornatýǵa kelisip, bul sapar "muzdy jarǵan sapar" boldy dep joǵary baǵalandy. Bul kezde Japonııanyń JIО́-i 4.53 trln.dollar bolsa, Qytaıdyń JIО́-i 2.77 trln. dollar bolyp, japon ekonomıkasynan áli eki ese tómen bolǵanymen, ósý qarqyny kúshine engen kez edi.
2008 jyldyń mamyrynda QHR tóraǵasy Hý Szıntao Tokıoǵa resmı sapar jasap, Japonııa úkimet basshysy Iа.Fýkýdamen eki el arasyndaǵy "strategııalyq jáne ózara tıimdi áriptestikke" qatysty mańyzdy birlesken málimdemege qol qoıdy. 1972 jylǵy birlesken málimdeme, 1978 jylǵy kelisimshart, 1998 jylǵy birlesken deklarasııadan keıingi "Tórtinshi saıası qujat" dep atalatyn bul málimdemede tarıxı kózqarastar men Taıvan máseleleri sııaqty problemalar kóp atalmaı, tipti japon úkimetiniń soǵystan keıingi pasıfıstik beıbit saıasaty joǵary baǵalanatyny jaıynda da aıtylǵan bolatyn. Bul kezde Japonııanyń JIО́-i 5.04 trln.dollar bolsa, Qytaıdyń JIО́-i 4.60 trln. dollar bolyp, japon ekonomıkasyna sál-aq jetpeı tur edi.
Osylaısha, 2006 jyldan bastap saıası-ekonomıkalyq turǵydan jaqsy damyp kele jatqan ekijaqty qatynastar elder arasyndaǵy daýly araldardyń kesirinen qaıta salqyndap ketti. Japonsha "Senkaký", qytaısha "Dıaoıýıdao" dep atalatyn aralǵa jaqyn jerde japon teńiz qaýipsizdigin qamtamasyz etetin japondyq áskerı keme men qytaılyq balyqshylar kemesi soǵysyp qap, japon tarapy qytaılyq balyqshylardy qamap qoıǵanyna qarsylyq bildirgen Beıjiń japondyq kásiporyndar kóp paıdalanatyn sırek metaldardyń eksportyna shekteý qoıyp, saıası másele ekonomıkalyq problemaǵa aınalyp shyǵa keldi. Bul kezde Japonııanyń JIО́-i 5.70 trln.dollar bolsa, Qytaıdyń JIО́-i 6.07 trln. dollar bolyp, japon ekonomıkasyn basyp ozyp, álemniń ekinshi ekonomıkasyna aınalyp úlgergendikten Beıjińniń saıası pozısııasy da kúsheıgen edi.
2012 jyldyń qyrkúıek aıynda Japonııa úkimeti "Senkaký" aralyn memlekettiń menshigi dep jarııalady. Oǵan qarsylyq bildirgen Qytaıdyń syrtqy ister mınıstrligi "bizdiń eldiń egemendigine qol suqqan, ulttyń namysyna tıetin jáne eki el arasyndaǵy qatynastardyń negizin buzatyn qylyq" degen málimdeme jasady. Sol-aq eken qytaılyq qalalar men óńirlerde kóptegen qarsylyq sherýler ótip, japondyq zattarǵa boıkot jarııalanyp, onlaı zattar satylatyn dúkenderge shabýyldar jasaldy. Dıplomatııalyq qatynastar qalpyna kelgen kezden bastap osy kúnge deıingi ekijaqty qatynastarda eń nashar jaǵdaı týyndady. Bul kezde Japonııanyń JIО́-i 6.20 trln.dollar bolsa, Qytaıdyń JIО́-i 8.57 trln. dollar bolyp, japon ekonomıkasyn edáýir artta qaldyra bastaǵan edi.
2012 jyly álemniń ekinshi ekonomıkasyna ǵana emes, saıası jáne áskerı derjavaǵa aınalǵan QHR-dyń tóraǵasy bolyp saılanǵan Sı Szınpın Japonııaǵa jyly qaraı qoımady. Jer daýy men tarıxı máselelerge qatysty qatań pozısııany ustanyp, eki eldiń memleket basshylary úsh jyl boıy bir ret kezdespegen kezeń boldy. 2014 jyly Beıjińde ótken Azııa jáne Tynyq muxıty elderi basshylarynyń sammıti aıasynda Sı Szınpın S.Abemen birinshi ret kezdeskenimen, birneshe mınýtqa sozylǵan kezdesýde tolyqqandy kelissózder ótkizý múmkin bolmady. Bul kezde Japonııanyń JIО́-i 4.85 trln.dollarǵa tómendep ketken bolsa, Qytaıdyń JIО́-i 10.53 trln. dollar bolyp, japon ekonomıkasynan eki ese asyp tústi. Japonııa úkimet basshysy S.Abe eki el arasyndaǵy qatynastardy qaıtadan qalpyna keltirýge qyzyǵýshylyq tanytyp keledi. Osy jyldyń mamyr aıynda QHR premer-mınıstri Lı Kesıandy Japonııaǵa shaqyryp, jyly qonaqjaılylyqpen qabyldap, memleket basshysy Sı Szınpınmen kezdeskisi keletinin jetkizdi. Sóıtip, ótken aıda, Vladıvostok qalasynda ótken ekonomıkalyq forým aıasynda Sı Szınpınmen kezdesip, ekijaqty qatynastardyń tyǵyz bolýy mańyzdy ekenin aıtty. AQSh-pen saýda soǵysyn júrgizip otyrǵan Qytaı da janyndaǵy kórshisi Japonııamen tyǵyz qatynasta bolýǵa múddeli. Qazirgi kezde Japonııanyń JIО́-i 5.17 trln.dollar bolsa, Qytaıdyń JIО́-i 14.09 trln. dollar bolyp, japon ekonomıkasynan úsh ese artyq bolyp otyr.
Osylaısha, ekinshi dúnıejúzilik soǵysta kúırep qalyp, bárin jańadan bastaýǵa májbúr bolǵan Shyǵystyń eki eli Japonııa men Qytaı soǵystan keıingi kezeńde básekeles elder retinde bir-birimen jarysyp kelgenimen áriptes elder retinde birine-biri bolysyp, memleket basqarý júıeleri men saıası rejımderi bólek bolǵanymen saýda-ekonomıkalyq múddeleri bir bolyp, álemniń ekinshi jáne úshinshi ekonomıkalary bolyp, ekeýi de Azııanyń alyp memleketterine aınaldy. Bul eki alyp eldiń arasyndaǵy qarym-qatynastar axýaly, ásirese saýda-ekonomıkalyq saladaǵy yntymaqtastyq deńgeıiniń álem ekonomıkasyna da áseri úlken. Eki el arasyndaǵy saýda aınalymy jylyna shamamen 280 mlrd. dollardy qurap, álemdegi eń joǵary deńgeıde tur. Bul degenimiz demalys kúnderin sanamaǵanda japondar men qytaılar kúnine bir mıllıard dollarǵa saýda jasap otyr degen sóz. Qytaıda eki myńǵa jýyq japondyq kompanııa jumys jasasa, olarda on mıllıonǵa jýyq adam jumys istep júr. Qytaıda osy kúni 130 myńǵa jýyq japon turyp jatsa, Japonııada 700 myńǵa jýyq qytaı turyp jatyr. Eki eldiń qalalary arasynda aptasyna myńdaǵan ushaq ushyp, jylyna eki jarym mıllıon japon "aspan asty eline" týrıst bolyp barsa, bir jylda jeti mıllıonǵa jýyq qytaı "kúnshyǵys eline" qydyrýǵa keledi. Adamdar arasyndaǵy qarym-qatynastar úzilmeı, myńdaǵan jastar bas qosyp, qudalyq qatynastar kóbeıip jatyr. Saýda jasap, ekonomıkalyq áriptestikti damytýǵa kúsh te jetedi, aralasyp, mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty tereńdetýge jaǵdaı da jetedi, oqyp-bilip, ǵylymı-texnologııalyq salada áriptestik ornatýǵa múmkinshilik te mol. Endi tek osy salalarǵa memleket tarapynan qoldaý kórsetetin saıası jiger ǵana berik bolýy qajet. Dál osyǵan eki eldiń basshylary da múddeli.
S.Abeniń osy jolǵy Qytaıǵa saparynyń basty maqsaty da osy boldy. "Bir-birimizge kómek kórsetý turǵysynan emes, budan keıin damyǵan elder retinde bir-birimizben teń dárejede ózara tıimdi áriptestik ornataıyq" degenge keledi ótken kelissózderdiń máni men maǵynasy.
Japonııa 2010 jylǵa deıin Qytaıǵa ODA formaty aıasynda shamamen 30 mlrd. dollar kóleminde qarjylyq kómek kórsetip kelse, endigi kezekte 30 mlrd.dollarǵa qytaıdyń ıýanyn satyp alyp, valıýtalyq svop formaty aıasynda eki eldiń arasynda saýda jasaıtyn kompanııalarǵa qoldaý kórsetýge qatysty kelisim osy jolǵy sapardyń basty nátıjeleriniń biri boldy.
Álemdik ekonomıkalyq jáne geosaıası axýalǵa Azııanyń osy eki alyp eli Japonııa men Qytaıdyń saıası-ekonomıkalyq qarym-qatynastar deńgeıiniń áseri kóp ekenin eskersek, Shyǵysymyzdaǵy myqty memlekettermen tyǵyz qatynasta bolýǵa biz de múddeli bolýǵa tıispiz.
Batyrxan Qurmanseıit, shyǵystanýshy, arnaı Egemen Qazaqstan úshin