Qarashanyń basynda Astanada shette júrgen qandastardyń biraz ónerpaz jastarynyń basyn qosqan óner festıvali ótken edi. Sonda jyr-terme atalymy boıynsha sahnaǵa shyǵyp Naýryzbek jyraýdyń «Sóz basynan» bastap «Al, jyraýyń tolǵasyn», «Al, jigitter sal qulaq» tolǵaýlarynan birinen soń birin tógip-tógip jibergen Janǵar Mámbetnazarov degen jas jigit jurt nazaryn ózine erekshe aýdartyp edi. О́zi Qaraqalpaqstan Respýblıkasynyń astanasy Nókis qalasynan kelgen eken.
Kóńilimiz eleń ete qaldy. Kezinde áıgili ǵalym Rahmanqul Berdibaı «jyrshylyq ónerdi erekshe qasterleıtin epıkalyq aýdan» dep baǵalaǵan jurttan kelip otyrǵan jyrshy jigitpen tanysyp, arǵy-bergiden áńgime qozǵaǵymyz keldi. Ertedegi Besqala óńirinde sonaý XVI ǵasyrda ómir súrip talaı jyrǵa arqaý bolǵan Er Qosaı batyr súıeginiń Nókis qalasynyń irgesinde jatýynyń ózi bul jerdiń jyrshylyqtyń jyryndy bir qaınary ekendigine aıǵaq bolsa kerek. Besqala jaıly kishkene ǵana túsinik bere ketsek, kezindegi Shymbaı, Hojeli, Qońyrat, Shabbaz, Kóne Úrgenish qalalary XVΙΙΙ-XΙX ǵasyrlarda Besqala dep atalǵan eken. Búginde Kóne Úrgenishten basqasy bul kúnde Qaraqalpaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda.
Besqalany ejelden meken etken qazaqtardyń sol óńirde ózine tán salt-dástúri, óneri, mádenıeti, ádebıeti qalyptasqany talassyz. Solardyń ishindegi bógenaıy bólekteý, shoqtyǵy bıigi jyrshy-jyraýlyq óner ekenin zertteýshiler jazady. Ǵylymı eńbekter men zertteý maqalalarda Besqala óńiriniń HVΙΙΙ-XΙX ǵasyrlardaǵy jyraýlyq óner ókilderi retinde Jıeneı О́tim, Qosym, Turmanqoja, Orazbaı, Qazan, Amanturly, Saǵyr Dúısenbaı, Tileýmaǵambet (Qý molda) Lepes, sııaqty aqyn-jyraýlardyń ańyz bop aıtylsa, olardan keıingi tolqynda Ábdimurat, Myńbaı, Tórtqara Teńizbaı, Erejep, Jolı Jaqsylyq, Aldabergen, Naýryzbek sııaqty óner ıeleriniń esimderi el jadynda erekshe saqtalǵan eken. Almatydaǵy Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynyń oqytýshysy, jyrshy, ári zertteýshi Kúnqoja Qaırýlla: «Erterekte ómir súrgen aqyn-jyraýlardyń shyǵarmalary men mýzykalyq muralary búgingi kúnge túgel jetken joq. Al HH ǵasyrdaǵy jyraýlardyń shyǵarmalary birshama saqtalyp, búginde halyq kádesine jarap otyr. Atap aıtar bolsaq, Qudaıbergen Kerderi, Erejep Tileýmaǵambetuly, Jaqsylyq Mamytuly, Jaqsylyq Tólepov, Erǵoja Qulpybaıuly, Jalǵasbaı Aralbaev, Qaırolla Imanǵalıev, Aldabergen Tasqynbaıuly, Naýryzbek Nurjaýbaıuly, Ataýbaı Mámbetov, О́mirzaq Qalbaıuly, Qarasaı Ábdimuratuly, Turǵanbaı Jańabaıuly t.b. aqyn-jyraýlardyń muralary mol» dep jazady. О́ner zertteýshisi osylardy aıta kelip, qazaq jerindegi Syr boıy, Jetisý, Batys Qazaqstan, Mańǵystaý jyraýlyq mektepteri sekildi qaraqalpaqstandyq qazaqtar arasynda qalyptasqan mektep «Besqala jyraýlyq mektebi» dep atalatynyn da alǵa tartady.
Sonymen, Janǵardy sózge tarttyq. Bul ónerdi qaıdan, qalaı úırenip, kimnen jalǵastyryp kele jatqandyǵyn, sonymen qosa qazirgi Qaraqalpaqstandaǵy jyrdyń jaǵdaıy qalaı, jyrshylardyń hali neshik degen saýaldar tóńireginde áńgimelep berýin suradyq.
– Meniń atam Besqala óńirindegi jyrshy-termeshilerdiń, kúıshilerdiń ónerin zerttep, zerdelegen ǵalym, professer, Berdaq atyndaǵy memlekettik syılyqtyń laýreaty Qalbaı Mámbetnazarov degen kisi. Sondyqtan jyr meniń besiktegi kezimnen qulaǵyma quıyldy desem bolady. Atam tipti toı, merekeden tys, jer-jerden jyrshylardy shaqyrtyp, úıde jyrlatatyn. Sol dastarqanda aıtylatyn «mynaý Teńizbaıdyń joly», «Naýryzbektiń joly ǵoı», «Jolı Jaqsylyqtyń joly» degen sekildi sózder de qulaqqa sińisti boldy. «Joly» dep otyrǵany maqamy» degen sóz ǵoı, keıin erjete kele sol maqamdardy salyp ózim aıta bastadym.
Bala kúnimde «úsh kún, úsh tún jyrlaıdy» dep Naýryzbek jyraýdyń esimin, ol kisimen zamandas áıgili «Asaý Baraq» dastanymen tanymal bolǵan Aldabergen Tasqynbaı jyraýdyń atyn kóp estıtinmin. Sol «Asaý Baraq» dastanyn 1979 jyly Almatyda jyrlap, úntaspaǵa jazyp taratqan eken. Solardy tyńdadyq. Aldabergenniń shákirtteri sanalatyn Erkinbaı, Baýyrjan, bul kúnde Aqtaýda turatyn Naýryzbek jyraýdyń shákirti О́serbaı jyrshylardan bata alyp, sabaq úırenip, Qazaqstandaǵy Almas Almatov, Amandyq Kómekov jáne taǵy da basqa jyrshylardy úntaspadan tyńdap, ónerimdi ary qaraı ushtaı tústim, – deıdi Janǵar.
Onyń aıtýynsha qazir mektepte, ýnıversıtette jyrshylyqqa daıyndaıtyn arnaıy sabaq, kýrs joq eken. Baıaǵy dástúr boıynsha talaptanǵan jastardy kónekóz jyrshylar úıinde tárbıelep, toı-tomalaqta jón aıtyp degendeı jol-jónekeı baýlıdy. Nókis memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń mýzyka fakýltetinde de jyrshylyq bólim joq eken. Jas jyrshy bul ónerdi qazir toı-jıynǵa arnaıy shaqyrýmen kelip, at minip, shapan kıip qaıtatyn baıaǵy jyrshy-jyraýlardyń dańqty joly ǵana ustap turǵanyn aıtady.
– Taqtakópir, Qońyrat sekildi qazaqy qaımaǵy qalyń jerlerdegi jıyn-toılarda jyr suraıtyn halyqtyń qarasy az emes, ásirese Naýryzbek jyraýdyń maqamyndaǵy jyrdy tyńdamaı toıdyń asy batpaıtyn tyńdarman kóp. Bizderdeı jas jyrshylardy aldyryp jyrlatyp, shapanyn jaýyp jatady. Alaıda saltqa aınalyp, sanaǵa sińip qalǵan sol úrdis te qazir álsirep barady. Jastar jaǵy estradaǵa elegizip turatyny belgili ǵoı, kóp nasıhaty bolmaǵan soń da jyrshylyqtyń bási bıik bolmaı tur. Degenmen, janynan jaqyn, tamyryndaǵy qanyndaı týlap jatqan ónerdi óltirmeýge tyrysyp, jansebildikpen jyr jyrlap júrgen ónerpazdar joq emes. Olardyń ishinde jastar da bar. Tek olardy alǵa umtyldyratyn belgili bir nysana, ónerine beriletin baǵyt pen baǵa bolsa, - deıdi jas jyrshy.
Janǵar sóz arasynda «Balapan» telearnasyna myń rahmetin jaýdyryp ótti. – Keıde naǵyz qazaqy tirkesterdi úlkender balalardyń aýzynan estip qalyp jatady. Bul, árıne zor qýanysh. Qazaq elinen jetken ystyq lepteı kúndiz-túni qazaqsha sarnap turatyn «Balapan» telearnasynyń arqasy. – deıdi.
Sonymen, jyrdyń jaıy ne bolmaq? Altyn qaınardyń bitele bastaǵan kózin ashý úshin ne isteýge bolady, ne oılap júrsiń? - dep Janǵardyń ózinen suradyq.
- Menińshe, aldymen onyń pán retinde jolǵa qoıylǵany durys bolar edi. Odan keıin onyń nasıhatyn kúsheıtý kerek. Ol úshin qarjy shyǵyndap bedeldi konkýrs uıymdastyrylsa. Jalpy, jyl basynan bastap, eń tómengi aýyldan bastap satyly báıge uıymdastyrylsa deımin. Tek Qaraqalpaqstanda emes, Qazaqstan da solaı bolsa, ekeýi qatar bastalsa. Aýdandyq jarysta jeńimpaz bolǵan jyrshy oblystyq dodaǵa joldama alsa, olardan shyqqan jeńimpazdar jyl qorytyndysy retinde ótetin halyqaralyq básekege tússe deımin. Qazaqstannyń oblysynan shyqqan jeńimpaz sekildi Qaraqalpaqstannan bir ǵana jyrshy joldama alýy múmkin, sol kelip qatyssa. Sonda bizdiń jaqtaǵy el kelesi jyly bolsa da, sol konkýrsqa nazary aýady, Qazaqstanǵa joldama alǵan jyrshyny jyl boıy telearnadan áspettese ónerdiń baǵasy arta túsedi, qyzyǵýshy jastar molaıa túsedi dep oılaımyn. Bir jaǵynan bul eki eldegi qazaqty bir-birine onan saıyn jaqyndata túser edi. – deıdi. Sonymen qosa Astanadaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń jyrshy-termeshilik bóliminde baklavr jáne magıstratýra dárejesin alý úshin oqýǵa túsýge qaısy tarap bolsa da grant bólse degen tilegin de jetkizdi.
Derekterge qarap otyrsaq, Qaraqalpaqstandaǵy jyrshylyq dástúr týraly Qazaqstanda erterek jazylǵan eken. Qaraqalpaqstandyq ǵalym Qarjaýbaı Jumajanovtyń «Qaraqalpaq aımaǵyndaǵy qazaq ádebıeti» atty monografııasynda 1960-63 jyldary Qazaq Ulttyq Ǵylym akademııasynyń M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qyzmetkerleri T.Bekhojına, T.Qanaǵatov, B.Ysqaqov, B.Baıdildaev, T.Sydyqov, mýzyka zertteýshisi A.Serikbaevalardyń arnaıy saparlap materıaldar jınaqtaǵany aıtylady. Odan keıin de birneshe dúrkin ekspedısııalar uıymdastyrylǵan eken. Joǵaryda atalǵan Qarjaýbaı Jumajanov pen Tursynaı Tórtkúlbaeva qurastyryp, ótken jyly Almatydaǵy «Dástúr» baspasynan shyqqan «Qaraqalpaqstandaǵy qazaq aqyn-jyraýlarynyń murasy» atty oqýlyq-hrestomatııaǵa alǵysóz jazǵan aqtóbelik aqyn Baýyrjan Babajanuly: «Meniń ustazym, belgili ǵalym Alma Qyraýbaeva Qaırolla jyraýdan 4 dastan jazyp alǵandaryn aıtatyn. «Átteń, ábden shaý tartqan shaǵynda jolyǵyppyz. On jyl buryn kezdeskenimizde, kóp dúnıe alyp qalar edik...» dep ókinetin» dep jazady.
Mine, qazynanyń qaınary qaıda jatyr!? Osy jerde aıta ketetin mańyzdy bir másele taǵy bar. Ol – maqam jaıy. Biz sózimizdiń basynda Besqala óńirindegi jyraýlar tizbegin sóz etken, Kúnqoja Qaırýlla óziniń «Besqala bastaýy» atty maqalasynda: «Bul óńirdegi jyrshylyq dástúrdi sóz etkende jyr sazdaryn, maqamdaryn erekshe atap ótýimiz qajet. Besqalanyń soltústigi men ońtústigindegi jyrshy-jyraýlardyń jyr aıtý stıli, repertýarlary, jyr sazdary men terme maqamdary bir-birine uqsamaıdy. Besqala qazaqtarynyń jyraýlyq dástúrin zertteýshilerdiń deni negizinen ádebıetshi ǵalymdar boldy da, mýzykalyq turǵydan zerttelýi búgingi kúnge deıin nazarǵa iline qoıǵan joq. Qazirgi kezde erterekte ómir súrgen jyraýlardyń saz-maqamdary tabylyp otyr, bul kóńil qýantarlyq is. El arasynan mundaı umyt bola bastaǵan dúnıelerdi áli de kóptep kezdestirýge bolady. Joǵaryda atalǵan jyraýlardyń qansha maqamy bolǵanyn dóp basyp aıtý qıyn. Keshegi ótken Naýryzbek jyraýdyń bir ózi otyzdan astam maqammen jyrlaǵan», dep jazady.
Maqam – jyrshylyq ónerdiń qan tamyry. Bul kúnde burynǵy jyraýlardyń biraz maqamy aıtysqa túsip, jattandy bola bastady. Jattandylyǵy jaqsy, biraq birinen keıin biri shyqqan aqynnyń da, jyrshynyń da aınalasy alty-jeti maqamdy aınaldyra bergeninen jurt jalyǵa bastaıtyny da belgili, endeshe, joǵaryda aıtylǵan jańa maqam jańalyqtardy jerde qaldyrmaı, nege jalǵap, jandyryp áketpeske!?
Elbasy Nursultan Nazarbaev jaqynda jarııalaǵan «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynyń «Uly dalanyń folklory men mýzykasynyń myń jyly» bóliminde «... folklorlyq dástúrdiń ortaq tarıhı negizderin izdeý úshin Qazaqstannyń túrli óńirleri men ózge elderge birneshe izdeý-zertteý ekspedısııalaryn uıymdastyrý qajet», dep óte anyq jazyp, baǵdar usynǵan. Tipti bul maqalada «Bizdiń mádenıetimizdiń negizgi sıýjetterinde, keıipkerleri men saryndarynda shekara bolmaıdy, sol sebepti ony júıeli zerttep, búkil Ortalyq Eýrazııa keńistigi men barsha álemde dáripteýge tıispiz» degen bolatyn. Endi dál osy múmkindikti qoldan jibermeı, Besqaladaǵy mýzykalyq murany túgendep qalýǵa, Qaraqalpaqstanda qalǵyp bara jatqan qazaq jyrynyń qarlyǵyńqy daýysynyń qaıta aspandaýyna bar kúshti salý ǵana qalyp tur.
P.S:. Áńgimemiz aıaǵyna jaqyndaǵanda Janǵar Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetine barǵysy keletinin, ondaǵy jyr bóliminde ótilip jatqan sabaqtyń bireýine bolsa da qatysyp ketkisi keletinin aıtty. Qonaq jigitti sonda ertip bardyq. Jolymyz boldy, onshaqty jas jyrshy qyz-jigitterdi áńgimege uıytyp ataqty jyrshy Amandyq Kómekov aǵamyz otyr eken. Janǵardyń kózi janyp ketti. Amandyqtan soń-aq áńgime aýany Besqalaǵa bet alyp, saǵat jarymda baryp saǵasyna tústi. О́z shákirtterine «aýyldyń alty aýyzyn» aıtqyzyp, Janǵardan «qonaqkáde» surady. Bala kúninde emis-emis esinde qalǵan eski sarynnan estigisi keldi me, «kóneleý jaǵyna qaraı kósilshi» degendi qosyp qoıdy Kómekov jyrshy. Janǵardyń jan aıar jeri emes bul, jyrlap baqty. «Ana bir jerin ashylaý alshy, myna bir jerin búlkildetshi» dedi taǵy da ustaz. «Bylaı ma? Bylaı da aıtylady» dep jańa shákirttiń jany kirip barady... Jas shákirtter tap bir kisinesip tabysqan taı-qunandaı quldyrańdap Janǵarǵa jan tartyp barady. Jyrshylar ǵoı, bulardyń jan dúnıeleri anaý arǵy jaqtaǵy jyrlar joldarynda toǵysyp jatqandaı. Jabyla kelip, tanysyp, sýretke túsip, telefondaryn almasty. Olar buny, bul olardy qımaı turǵandaı. Qaıta-qaıta qaraǵyshtap qıpaqtap qoıady.
Jyr jaıynyń arǵy-bergi áńgimesin aǵynan aqtaryla aıtyp, shynaıy bolmysymen ózine baýyr bastyryp úlgergen jas jyrshyny shyǵaryp salyp turyp qaıta-qaıta qushaqtap baýyrymyzǵa bastyq. Kóp ishine sińip bara jatqan Janǵardyń jalǵyz ózi keshegi júzdep sanalatyn Besqala aqyn-jyrshylarynyń joǵalmaı kele jatqan jalqy jurnaǵyndaı sezilip, kóńilimiz tolqymasy bar ma...
Shyny kerek, sodan onshaqty kún ǵana keıin jarııalanǵan Elbasy maqalasyn oqyp otyrǵanda kóz aldymyzǵa taǵy da Janǵar kele bergen. Endi sol kezdegi aıtylǵan armandardyń barlyǵy da oryndalatyndaı...
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»