Altyn juldyzdy ustaz

Áıel taǵdyry, qoǵamdaǵy orny týraly kóp aıtylady. Áıelder buryn estip-bilmegen maman­dyq­tar­dy meńgerýde. Alaıda áıelge tárbıeshi, ustaz bolý tabıǵatynan buıyrǵan sııaqty. Ár ana náres­te­siniń alǵashqy ustazy. Bilim uıasy – mektebimizdi ultymyzdyń altyn besigi desek, onyń bapty bolýy­na sanaly ǵumyryn arnaıtyn negizinen áıelder qaýymy. Sondyqtan 2008 jyly eń jo­ǵary «Qazaqstan­nyń Eńbek Eri» ataǵy taǵaıyn­dalǵanda, al­ǵash­qy ıe­geri áıel ári ustaz bol­ýy beker emes. Ula­ǵatty ustaz Aıagúl Mırazova­nyń Elbasy qolynan Altyn Juldyz alýyn bilim salasyndaǵy áıelder qa­ýy­­myna kórsetilgen qurmet dep qabyl­dadym. Qýanysh­ty sátte «Aıagúldiń keýdesinde «Altyn juldyz» jar­qy­ra­ǵan kún – búkil ustazdar­dyń jul­dyzy janǵan kún» degenim esimde. Shynynda, Nursultan Ábishulynyń: «Aıagúl Mırazovaǵa beril­gen bul joǵa­ry nagradany eli­miz­diń barsha ustaz­dar qaýymy­­nyń qyzmetine mem­le­ket­tiń kórse­tip otyrǵan qur­me­ti dep bilesizder» degen sózi el­de­gi ustazdar­dyń eń­se­sin kóterdi. Elbasynyń qazaq mekte­bi­niń abyroıyn asqaqtatqan, «qazaq mektep­terinde bi­lim sapasy tómen» degen qara baǵa­nyń jalǵandyǵyn dálel­dep, bala sana­sy­na til, tarıh, týǵan jer sııaqty baǵa jetpes rýhanı qundy­lyq­tardy, ǵasyr­­lar boıy ulttyq tárbıe­niń qaǵı­da­lary bolyp qalyp­tas­qan kisilik, adamgershilik, úlkendi syı­laý, ádep­­ten attamaý, ata joly, ana tárbıesi de­gen bek­zat qa­zy­na­myzdy bere bilýinde ekenin is jú­zinde kórsete alǵan, ıaǵnı qazaq mekte­biniń qoǵamda ádil baǵasyn alýyna búkil ómirin arnaǵan Aıagúl Mırazo­va­nyń eldegi eń joǵary marapatqa ıe bo­lýy – ulttyq maqtanysh ári mártebe. 

Aıagúl Tóreqyzy Jambyl obly­­­sy­­nyń Jýaly aýdany­nyń Berik­qara aýylyn­da 1948 jyly 15 jeltoq­sanda dú­nıe­ge keldi. Bul ár qazaqtyń kóńili­niń tó­rin­de turatyn B.Momyshuly men Sh.Murtaza syndy ulylardy ber­gen kıe­­li meken. Aıagúl olardyń ómiri men ósıe­­tin estip-bilip, oqyp ósti. О́zi sol óńirge bel­gi­li tekti áýlettiń ur­pa­ǵy. Túp atasy Áýlıeata óńirine bel­­gi­­li Balta aqyn. Bergi atalary Bıli­­kól óńirine sózi júrgen, otarshy­lar­dan halqynyń múddesin qorǵaý­­daǵy qaısar minezine súısingen jurty «kókjal bolys» atap ketken Tolym­bek bı, al onyń balasy Mıraz atasy el arasynda óte syıly bolypty. Sol kezdiń ózinde múmkindiginshe saýatyn ashý­ǵa áre­ket­tengen. Aqyn ata­sy­n­yń óleń­derin jáne halyqtyń aýyz ádebıe­tin jaqsy bilgen eken. О́z ortasynda bul kisini «aýa-raıy­nyń esep­shi­si» dep atap ketken. Ol kisi qazaqy paıym­men tabıǵat syryn túsinip, joramal jasaıtyn juldyzshy bolypty. Otyrǵyzǵan aǵashtary men baý-baqshasy «Mıraz atanyń emeni» dep keıinge deıin saqtalypty. Aıagúldiń ata-anasy týraly da zamandastarynan jaqsy estelikter qaldy. Olardyń aıtýynsha, berekeli, qonaqjaı, bir-birine syı­las­tyǵy joǵary adamdar eken. Qazaq tek­ti­lik degen uǵymǵa óte mán bergen ǵoı. Qazaqta «Otbasyna qarap bala ósedi, qara­ǵaıǵa qarap tal ósedi» degen sóz bar. Bul halyq­tyq pedagogıkanyń qory­na ult­tyq us­ta­ny­my bolyp kirgen. Ata men ájeniń, áke men sheshe­niń otbasyndaǵy ónegesi bala­la­ry úshin ómirlik ta­ǵy­lym bolyp qa­lyp­tas­a­tyny Aıagúl Tóreqyzynyń búkil bolmy­synan baıqa­lady. Osyndaı baq qo­nyp, yrys dary­ǵan ot­basynda tárbıe­len­gen jeti balanyń bári ata-babasynan kele jatqan dástúrdi saqtap, eliniń áleýetin jaqsartýǵa, qýatyn art­tyrý maqsatynda eńbek etýde. Olar týǵan mekeninen qol úzbegen. On­yń dáleli – áke aqylymen meshit salýy, ózderi bilim alǵan mektebin kúr­deli jóndeýden ótkizýi, babalar rý­hyna arnap monýment turǵyzýy, Uly Otan soǵysynyń ardageri, oq pen ottyń astynda júrip jeńisti ja­qyn­da­tý­ǵa úles qosqan áke rýhyna mereke qar­sań­yn­da fýtbol, voleıbol sııaqty sport túrlerinen dástúrli týrnır ót­kizip, aýyl jastarymen kezdesip tur­ýy. Osy dástúrdi keıin balalary da jalǵas­tyr­ýy múmkin. 

Aıagúl barlyq pándi úzdik baǵamen oqydy. Dári­ger bolýdy armandaǵan eken. Alaı­da ákesiniń jáne súıikti ustazy Saılaýhan Slámhanulynyń keńesimen Taraz pedınstıtýtyna túsip, matema­tıka pániniń muǵalimi bolyp shyǵady. Búkil ómirin bala tárbıe­si­ne arnaǵan Slámhan myrza Aıagúldiń boıyndaǵy jaqsy qasıetterin, ásirese onyń oqýshylar komıtetin basqaryp, tipti bastaýysh synyptarda muǵalimge kómekshi bolyp júretinin baıqap, jas qyzdyń kóńilin adamzat tarıhyndaǵy eń qasıetti, eń qajetti mamandyqqa sátimen burypty. Bir kezdegi shákirti eńbek jolyn óz mektebinen basta­ǵan kezde bala ja­nyn túsi­ne­tin ustaz: «Balalar­ǵa keshirim­­shil, meırimi kún kózindeı, balalar aınala úıirilip qasynan shyqpaıtyn», deıdi. Aıagúl ustaz bolýǵa jaralǵandaı. Qoǵamdaǵy eń kıeli mekeme – mektep esigin ashqan sátten ómirlik ustanymyn: «Ustaz baqyty – shákirtińmen birge qýana bilý» dep belgiledi.

Búgin­de Aıagúl Tóreqyzy «Qazaq­stan­nyń Eńbek Eri», «Altyn Juldyz» jáne «Otan» or­den­­de­ri­niń ıegeri, «QazKSR Halyq aǵartý isiniń úzdigi», «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qyzmet­keri», «Bilim berý isiniń qur­met­­ti qyzmetkeri», Y.Altynsarın atyndaǵy jáne «Daryn» medal­de­ri­niń ıegeri. Qazaqstan pedagogıkalyq ǵy­lym­dar aka­demııa­synyń jáne Qazaq­­stan gýmanıtar­lyq ǵy­lym­dar akade­mııa­­synyń múshesi. Semeı qalasy Qazaq ınnovasııa­lyq gýmanıtarlyq zań ýnı­versıtetiniń qurmetti profes­sory, Jambyl oblysynyń, Jýaly aýdany­nyń jáne Almaty qalasynyń «Qur­met­ti azamaty». Ulaǵatty ustaz 7, 8, 9 synyptarǵa arnalǵan geo­met­rııa oqýlyqtary men esepter jı­naq­­tarynyń jáne kóptegen dı­dak­­­tı­­kalyq materıaldardyń, 300-ge jýyq pýblısıstıkalyq-peda­go­gı­ka­lyq maqalalardyń avtory, óner­tap­qysh­tyq patent ıesi. Ol osy jetistikterge qa­laı keldi? 

Aıagúl Tóreqyzy 1977-1990 jyldary Almaty­da­ǵy №86 jáne №136 mektep­­ter­de matematıka páni­niń muǵa­li­mi, dırektordyń oqý isi jónindegi orynbasary boldy. 1991 jyldyń tamyz aıynda jańadan qurylǵan №159 qazaq mektebine dırektor bolyp keldi. Bul Jeltoqsan oqıǵasynan keıin halyq sanasyndaǵy úlken serpilistiń áserinen qazaq tilinde bilim beretin mektepke suranystyń óte joǵary kezi edi. Mektep Almatydaǵy eń alǵashqy qazaq mektebi, keıin orystildi mektep-ınternat bolǵan eski ǵıma­rat­ta, onyń ózinde el arasynda tanymal azamat­tar­dyń aralasýymen esh daıyndyqsyz ash­yl­dy. Úlken bastamanyń qıyn­shy­ly­ǵy bólek áńgime. Búginde munda oqý-tárbıe jumysyn sapaly uıym­dastyrý úshin barlyq jaǵdaı bar. Janynan qosymsha jańa oqý ǵı­ma­ra­ty jáne sport kesheni salyndy, arnaıy tehnıka­lyq quraldarmen jab­dyq­tal­ǵan pán­dik kabınetter, kitaphana, sport zaly, basseın, akt zaly, ashana bar, jo­ǵary talǵammen bezendirilgen. Osynyń bári Aıagúl Tóreqyzynyń uıym­das­ty­rý qabiletiniń joǵary ekenin kórsetedi. 

Biz osy mekteptiń tynys-tirshiligin kórip júr­dik. Oqý mınıstrligi jáne Y.Altynsarın atyn­daǵy bi­lim akademııasy kórshi ǵımaratta ornalasqan bola­tyn. Aıagúl Tóreqyzy birinshi kún­nen óz mindetin oryndaýǵa úlken jigermen kiristi. Jańa qurylǵan mektep­tiń aldyna qoıǵan maqsaty: «Bilim­niń bilik­ti­ligin, tárbıeniń táli­­min bere oty­ryp, ulttyq úlgi­den álemdik bilim keńis­tigine shyǵý». Mektep ujymy tola­ǵaı tabysqa jet­ti. Mem­leketimizdiń basty merekesiniń já­ne mek­tep­­tiń 10 jyldyǵynda «Res­pýblıka­lyq tańdaýly mektep» baıqaýynyń bas júldesin, odan keıin birneshe ret «Respýblıkalyq eń úzdik bi­lim uıasy», «Eń úzdik pedago­gıka­lyq ujym» boldy. Al 2018 jyly qala boıynsha ótken «Eń úzdik pedagogıkalyq uj­ym» baıqa­ý­yn­da taǵy da bas júldege ıe bolyp, qa­la ákimi taǵaı­yn­daǵan 22 mln 600 myń teńgeniń gran­­tyn jeńip aldy. Shırek ǵasyr tarı­hyn­da 171 «Altyn belgi», 178 «Erekshe attestat» ıegeri shyqty. 123 túlegi «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqy­dy. 173 halyqaralyq ǵylymı joba jeńimpazy, 49 halyqaralyq jáne res­pýblıkalyq olım­pıada jeńim­­­pazy boldy. Bitirýshilerdiń bári der­lik joǵary oqý oryndaryna tústi. 2014-2016 jyldary respýblıkada eń joǵary 125 ball jınaǵan Ásııa Marat, Arýjan Meıirhanova, Rámzııa Ospanova osy mekteptiń túlekteri. 

Aıagúl Tóreqyzynyń ta­bys­ta­ry­nyń biri – bilikti, izdenimpaz, eńbekqor, pedagogıkalyq mádenıeti joǵary ustazdar ujy­myn qalyptastyrýy. Bul mekteptiń ustazdary jyl boıy túrli konkýrstarǵa qatysady. Negizgi bapker – Aıagúl Tóreqyzy, kásibı daıyndyqty erekshe nazar­da ustaıdy. Sondyqtan mektepte 2 – Qazaqstannyń eń­bek sińirgen qaıratkeri, 2 – «Er­en eńbegi» medali­niń ıegeri, 10 – Al­tyn­sa­rın medaliniń ıegeri, 12 – Bilim be­rý isiniń qaıratkeri, 26 – Bilim berý úzdigi, 3 – jyl muǵalimi, 3 úzdik pedagog eńbek etýde. Ustazdar­dyń kóbi joǵary sanatty, ár besinshisi – birinshi sanatty, 11 ustaz – ekin­shi sanatty, respýblıkada ozat tájirı­be­si taratylǵandar – 43, ǵylym magıs­tr­leri – 5, qazir magıstratýrada oqı­tyndar – 6. Mundaǵy ustazdar shákirt­ter­di bilim nárimen sý­syn­datyp qoı­maı, ulttyq pedagogıkalyq ǵylym men bilimniń damýyna irgeli úles qos­ty. Kóp jyldar Y.Altynsarın atyn­daǵy bilim akademııasynyń tájirı­be­lik-eksperımenttik alańy boldy. Esterińizde bolsa, 1996 jyly Úkimet qaýlysymen alǵashqy tól oqýlyqtar shyǵarýdy qolǵa aldyq. Oǵan deıin qazaq tili men ádebıetinen basqasy ortalyqta shyqqan oqýlyqtardyń aýdarmasy bolatyn. Alǵashqy oqý standarty men oqý josparlaryn sol kezde jasadyq ta, osy mekteptiń ba­za­­synda tekser­dik. Belgili ǵa­lym­­­dar­­­men birge osy mek­tep­tiń tájirı­be­­li ustazdary avtorlyq toptarda oqýlyqtar men oqý qu­ral­daryn daıyndaýǵa belsendi túrde aralasty. Sol úrdis áli jalǵasýda. Júzge jýyq maman­dardyń ár úshinshisi oqýlyq, oqý baǵdarlamalary, dıdaktıka­lyq, ádis­te­me­lik, elektrondy quraldardyń avtory. Osynyń ózi Aıagúl Tóreqyzynyń tálimgerlik qyrynyń kórsetkishi! 

Aıagúl Tóreqyzy kún saıyn oqýshy­­­la­­ryn qarsy alyp, kóńilsiz­deý kelgen bala­­nyń jaǵdaıyn surap, basynan sı­pap sózge tartady. Úlkender seze bermes, biraq bala úshin ata-ananyń, ustazdyń meıirimin seziný óte mańyzdy. Bala qınalǵanda óziniń kóńil kúıin osyndaı kisilermen bólisedi. Iаǵnı, balamen birge qýaný, qıyn sátte kómektese bilýdiń jóni bólek. Birde 1-synyp oqytýshysynyń áńgimesin estigenim bar. Sabaq ústinde oqýshysy basqa­larǵa maza bermegen soń ustazy: «Er­saıyn, qurbylaryńa tıise berseń, Aıagúl apaıǵa aıtamyn» degen ǵoı. Son­da oqýshy: «Iá, Aıagúl apaı – meniń dosym» depti. Átteń, ár oqytýshy bala senimine osylaı ıe bolsa ǵoı. 

Aıagúl Tóreqyzynyń uzaq jyldar mektep dırektory qyzmetinde aldynan ótken shákirtteri búginde ártúrli mamandyq ıeleri. Bári de el Táýel­siz­di­­gi­­niń nyǵaıýyna eńbek etý­de. Mekte­bi­niń, ustaz­da­ry­nyń maqta­­ny­shy­na aınal­ǵan azamattar qan­shama! Máse­len, 10 jasy­nan sımfonııalyq orkestrge mýzyka jazǵan, búginde «Qazaqtyń Mosarty» atanǵan, dúnıe júziniń joǵary deńgeıdegi mýzyka mamandary erekshe daryn ıesi dep tanyǵan, iri baıqaý­lardyń jeńimpazy, Elbasynyń «Eń daryndy óner­paz» kýbogynyń ıesi, «100 jańa esim» jobasynyń jeńimpazy, «Daryn» syılyǵynyń laýreaty, 13 jasynda konservatorııa stýdenti, 17 jasynda ma­gıstrant, 18 jasynda magıstrlik dıssertasııa qorǵap, Italııanyń Rım qalasyndaǵy Santa-Chechılııa akademııasynyń doktorantýrasy­na qabyl­danǵan, birneshe tildi erkin meńger­gen Rahat-bı Tólegenuly Ábdisaǵın – Aıagúldiń shákirti. Al­mat Igen­baev mektepti 15 jasynda «Altyn belgige» bitirip, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnı­­ver­­sı­t­etine tú­sip, halyq­aralyq quqyq maman­­dyǵyn meńgerdi, mem­le­kettik qyzmette tájirıbe jı­naq­tap, «Bolashaq» baǵdar­la­masymen London ýnıversıtetinde magıstratýrany bitirgen. Qazir Halyq­­aralyq Astana qarjy ortalyǵynyń sotynda zańger. Al balalar jazýshysy Záýre Tórehanova byltyr «Eń úzdik balalar ádebıeti» nomınasııasynyń jeńimpazy atandy. Ulybrıtanııanyń London qalasyndaǵy ekonomıka jáne saıasat ǵy­­lym­­dary mektebiniń stýdenti Rústem Kenje­bekov súıikti ustazy týraly: «Bizder úshin apaıy­­myz­dyń jıi aı­ta­tyn «Aınalaıyn» sózi ustazdyq meıi­rim­­niń ajyramas bóligi sııaqty. Aıagúl Tóreqyzynyń júre­­ginde shákirtteri men №159 gımnazııa erekshe oryn alady. Halqymyzda kıe degen qasıetti uǵym bar emes pe?! Sózsiz, búginde Aıagúl Tóreqyzy gımna­­zııa qarashańyraǵynyń kıesi de, ıesi de bolyp otyr» depti.

Erekshe qasıetteriniń biri, adamǵa janashyrlyq bildirip, kómekte­sýge daıyn turatyny. Máselen, ata-anasynan erte aırylyp, ómirdiń qıynshylyǵyn kórgen, kishken­taı ulyn jetektep Almatyǵa kelgen jas maman Sholpan Qısymbetovanyń taǵdyry. Qol úshin berer eshkimi joq. Bar baılyǵy – qyzdar pedagogıka­lyq ınstıtýtynda mýzyka mamandyǵyn meńger­gen. Sonymen bir kisilerdiń keńesimen Aıagúlge barady. Aıagúl áńgimesin muqııat tyńdap: «Domby­ra aspabynda oınaı alasyń ba?» dep suraı­dy. Sholpan tórde turǵan dombyrany alyp, Abaı­dyń «Jelsiz túnde jaryq aı» ánin oryndap beredi. Rıza bolǵan Aıagúl hanym: «Aınalaıyn-aı, án aıt­sań, óziń bir jaınap ketedi ekensiń», dep birden jumys­qa qabyldapty. Búginde Sholpan dırektordyń tárbıe isi jónindegi orynbasary, kompozıtor, mýzyka páni­niń muǵalimi. Keıin Aıagúldiń usynysymen, sol kezdegi qalalyq oqý basqarmasynyń basshysy Gúlmıra Estaıbekqyzynyń qoldaýymen Sholpan baspanaly boldy. Aıtpaqshy, qazir ár synypta dombyrashylar ansambli, al mekteptiń ult aspaptar orkestri bar.

Bilim sala­synda eń kúrdeli býyn – mektep. Aıagúl Tóreqyzy dúnıe­júzilik tájirıbede bar dástúrli basqa­rýdan kósh­bas­shylyq deńgeıge kóterilgen tulǵa. Iаǵnı, mundaı basshynyń shyǵarmashylyq zertha­na­symen ta­nysý jas mamandarǵa qajet-aq. Keıipkerimiz Almaty qalasy mektep dırektorlary keńesi­niń tóraǵasy retinde de bul mindetin abyroımen at­qa­ryp júr. «Eńbek Eri» ataǵyn alyp, «Altyn jul­dyzdy» keýdesine taq­qa­nyna da on jyl bolyp­ty. Sodan beri esh ózgerip, toqmeıilsip kórgen emes. Kerisinshe, jyldan-jylǵa qaıratkerlik qy­ry aıqyndala tústi. Ol qoǵamda bolyp jatqan oqı­ǵa­larǵa, eldiń, ásirese, Almaty qalasynyń saıası-áleý­mettik ómirine ara­lasyp, ún qosyp otyra­dy. Adamdyq qasıeti, taza­lyǵy, ádildigi, qara­paıym­dy­lyǵy, baladaı máz bolyp qýanyp, dana qart­taı aqylyn aıtyp, qa­myq­qandy jubatyp júre­tin elgezektigi onyń minez­ge baı ekenin kórse­tedi. Ol respýblıkanyń kúlli muǵalimder qaýy­myna ónegesimen úlgi, tájirı­­be­simen tálim, ter­eń bilimi­men taǵylym kórse­­tip keledi. Sonaý mektep qabyrǵa­synda bala­­lyq sha­ǵyn birge ótkiz­gen Jeńiskúl qurby­symen qarym-qatynasyna kish­ken­taı da kirbiń túspegen. Jeńiskúl de matematıka pániniń muǵalimi, aqyn. О́zi­niń 120 óleńin tek Aıagúlge arnap, «Biz Aıagúl ekeýmiz» degen kitap shyǵarǵan. «Aıagúl Tóre­qyzy men úshin bitpes jyr, sarqylmas asyl qazyna», deıdi. Jýyrda:

«Aıtamyn seni án qylyp, Sanamda beıneń jańǵyryp, Jyryma qosyp jazamyn, Dostyǵymyzdy máńgilik», dep, «Men seni saǵynýǵa jaralǵanmyn» degen kitabyn da Aıagúlge arnapty. Qazaqtyń «Dos esebi kóńilde» degen sózi ekeýine arnalǵandaı. 

Aıagúl Tóreqyzynyń ustazdyq ómiriniń óte mazmundy, jemisti bolýyna qashanda úlken qoldaý ja­sap júrgen otaǵasy Jumabaı Baınatov myrza. О́zi de osy ýa­qytqa deıin joǵary oqý oryndarynda qan­sha­­­ma stýdent jastardyń belgili bir maman­dyq ıe­si bolýy­na aıanbaı eńbek etken tehnı­ka ǵylym­da­ry­­nyń dokto­ry, professor, «Qazaqstannyń eńbek sińir­gen ónertapqyshy», «Qurmet» ordeniniń ıegeri. Búginde balalary О́rken, Aınur men Balnurdan neme­re súıip otyrǵan baqyt­­ty ata-ana. Aıagúl Tóreqyzyn mereıli jasymen qut­tyqtaı otyryp, izgilikti eńbeginiń ıgilikti qaıta­ry­my ózi aıtqandaı shá­kirt­teriniń qýany­shy, ata-analardyń alǵysy bolsyn dep tileımin. 

Shámsha BERKIMBAEVA,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri