«Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵy AQ» basqarma tóraǵasy Serik Aqsholaqovpen suhbat

– Elde, aýylda óstik. Qazaqta jeti atadan keıingi halyqtyq qalyp: ata-áje, áke-shesheden ba­la boıyna darıdy. Osy úsh­tik be­­rik bolsa, qııa basý, orynsyz asyp-tasý bolmaıdy. Osy úsh altyn arqaýdy órkenıet úlgi­­si­men jalǵastyra alsaq, otbas­y utylmaıdy. Mundaı myq­­ty tuǵyr myqty degen jurt­taryń­yz­da da kemshin. Qazaq birligi otbasynda. Otbasyn Otanǵa teńeýi sodan bolar. Men erteńimdi aldyn ala josparladyq dep aıta almaımyn. Bar maqsat mektepti jaqsy oqyp, bitirý boldy. Bul bizdiń ǵana emes, ata-anamyzdyń da armany edi. Mektep bitirgende bizge áke-sheshe yqpaly, muǵalim baǵyty birinshi turdy. Almatyǵa, Máskeýge oqımyz deı qoımadyq. Ata-ananyń aýzyna qaradyq. Ol kisiler alysqa uzamasa eken dedi. Úlkenderdiń aıt­qa­ny boldy. Aqtóbe mem­le­ket­tik me­dı­­­sı­na ınstı­­tý­tyna túsýge bet aldym.  Ata-anamnyń tilegi qabyl bolyp, meniń de oıym oryndalyp, jo­ǵary oqý or­nyna tústim. 

– Ol kezdegi aýyl balasyna qaladaǵy oryssha oqý ońaı soqpaǵan shyǵar? 

– Árıne. Tilden qınalasyń. Biraq namys, qajyr-qaırat, eldegi úlkenderdiń senimi alǵa súıreıdi. Birinshi, ekinshi kýrs­ta keıindeý júresiń. Úshinshi, tórtinshi kýrsta orta tusqa jete­siń. Odan ke­ıin al­dyń­ǵy shepke shy­ǵasyń. Sóıtip joǵary oqý or­nyn úzdik bitirip shyǵasyń. Je­tik bilim sanany silkindirmeı qoı­maı­dy. Instıtýtta oqytý­­shy­lar­dyń aıtqanyn qaǵyp alýǵa nıettendik. Mektepte­gi mu­ǵalim­ge degen qur­met jo­ǵary oqý ornyn­da da jalǵas­ty. 

– Synyqshy naǵashy ata­ń­yz­­­dyń jolyn jalǵaǵan trav­ma­­­tolog mamandyǵyn neırohı­rýrg maman­dyǵyna qalaı aıyrbastap júrsiz? 

– Instıtýtty bitirgen soń, Aqtóbe­­degi jedel járdem aý­rý­ha­­na­syna qyzmetke turdym. Ol mekemeni keıde «Meniń Baı­qoń­yrym!» deıtinim bar. Ár azamat­tyń alǵash qanat qaqqan qyzmet orny, ortasy bolady. Meni de sol jedel járdem aýrýhanasy ǵaryshqa ushyrmasa da, aldaǵy ómir jolyma baǵyt siltedi. 

Aqtóbe oblystyq aýrýhanasyna Máskeýden, N.Býrdenko atyn­daǵy neırohırýrgııa ǵyly­mı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, tórtkúl dúnıege aty másh­húr akademık Aleksandr Kono­va­lov bastaǵan ǵalym-dárigerler keldi. Biz attaryn jarty­laı es­ti­gen esimder. Kitaptary­nan ha­bary­­myz bar. Solarmen bir aptadaı birge júrdim. Shyny kerek, Konovalovtyń ǵylymdaǵy ornynan ol ýaqytta kóp habardar emes edim. Kóńili túsken adamǵa meıirimi mol sekildi kórindi. Bir kúni: «Serik, sen neırohırýrgııa salasynda oqýyń kerek» dedi. Men ol kisige: «Más­keý­ge barsam, meni travmatologııa ınstıtýtynyń dırektorymen tanystyrsańyz» deımin. Ondaǵy oıym naǵashy atamnyń úmitin úkileý. Akademık júzin jylytyp: «Oılan Serik, travmatologııany qoıyp, neırohırýrgııany kórseńshi, Máskeýge meniń ózime tikeleı kel» dedi. Sóıtip on shaqty kúnniń ishinde qaıyrymdy akademık ózine baýrap aldy. 

Ǵalym sózin jerge qaldyrmaı, Máskeýge barǵanymda ol ornynan ushyp turyp, jyly qarsy aldy. Instıtýtpen tanystyrdy. Ǵa­lym­darmen júzdes­tirdi. Biraz ýa­qyt sonda júrip, talaı ota ja­saý­ǵa qa­­tystym. Neı­ro­­hırýrgııa qıyn sala eken. Ta­ba­n­yńdy nyq tire­me­seń bolatyn emes. Eki aı sonda júrdim. Anda-sanda akademıkti kórip qalamyn. Baǵyt-baǵdar aıtady. «Úıren, úırengen utylmaıdy» deıdi. Aqtóbege qaıtadan oraldym. Jańa­dan neırohırýrgııa bólim­she­si ashyla bastaǵan edi. Aqyry osy sala­ǵa den qoıdym. Keme­revo obly­sy­n­yń Novokýznesk qalasyndaǵy neı­rohırýrgııa kafedrasy uıymdastyrǵan  neırohırýrgterdiń bili­­min jetil­dire­tin bes aılyq kýrsqa barǵanmyn. Bir kúni akademık Aleksandr Konovalov keledi, «Ol kisini kórýdiń ózi ba­qyt» dep, ázir­lik júrgizdi. Ol kisi ta­bal­dyryqty attaǵanda tik tur­yp qar­sy aldyq. Shetinen sálem­de­sip kele jatty da maǵan kózi túskende: «Serik, munda ne istep júrsiń?» dedi. «Oqýǵa keldim, Aleksandr Nıkolae­vıch!». «Nege Máskeýge kelmeı­siń?», «Baramyn» dedim. Tóńire­gim­degilerdiń kózqarasy maǵan birden ózgerip sala berdi. 

– Ataqty ǵalymnyń yqy­la­­sy sizge qalaı túsip júr?

– Osyny alǵashynda ózim de túsi­ne qoımadym. Jaýabyn ǵalym aıt­qanda ǵana baryp, ılandym. «Qazaq azamattary talantty, talap­ty, alǵyr bolady. Bul qasıet sende de bar. Tipti erekshe sekildi. Osy baǵytyńnan tanba, jigerińdi jany. Jigerdi janyǵan saıyn ta­labyń jarqyl­daı be­re­di», dep kú­lim­­si­re­geni este. Jal­py, men ustazdan jolym bol­ǵan adammyn. Aqtóbede oqyp júrgenimde E.Shaıro, Iý.Bırıýchkov degen pro­fes­­sorlardyń da septigi kóp tıdi. Iý.Bırıýchkov medısına ın­stıtýtynyń prorekto­ry edi. Bir joly professor «Neı­ro­hırýrgııa boıynsha Máskeýde oqý úshin bir aspırantqa oryn bólinipti. Konovalovty tanısyń. Sen barýyń kerek. Úsh emtıhan tapsyrsań, ótesiń», dedi ol. Aıtqany keldi, joldamany alyp, Máskeýge tartyp kettim. 

– Máskeýdiń Býrdenko atyn­daǵy neırohırýrgııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna ǵoı?

– Iá. Birden Aleksandr Nı­ko­la­­­e­­­vıchke bardym. Ja­dyrap qarsy aldy. Aspıran­týraǵa kel­ge­nimdi aıtyp, jolda­mam­dy kór­set­­tim. Túri sustylaý, qaralaý kisi edi. Súzile kóz saldy. «Serik, oǵan dál bul joly túsip keregi joq. Sen oǵan daıyn emessiń. Al tús­­tiń deıik. Úsh jyldan soń me­dısına ǵylymdarynyń kandı­da­ty bolyp shyqtyń. Saǵan kandıdattyq ataq kerek pe, álde neırohırýrg mamandyǵyn bes saýsaǵyńdaı bile­tin maman bolý maqsat pa?» dedi. Mende ún joq. Ishteı «En­di ne is­­­te­­­sem eken?» deı­­min. «Meniń aıtqanyma kónseń, aspırantýraǵa ótinish bermeı-aq qoı, basqalar oqysyn. Sen klınıkalyq ordınatýraǵa bar. Tájirıbe jınaqtaısyń. Soǵan tús. Sodan keıin aspırantýraǵa barasyń. О́zim kómek beremin»,  dedi. Mó­lı­ip sál otyr­dym da: «Aleksandr Nıko­lae­vıch, or­dı­na­tý­raǵa qalaı tú­sý­ge bolady?» dedim. Ǵylymı hatshyny sha­qyryp alyp: «Serikke jol kór­se­tiń­der» dedi. Ǵylymı hatshy: «Konovalov kez kelgen adamǵa bulaı qamqorlyq jasamaý­shy edi» deıdi. Sóıtip eki jyl­dyq klını­kalyq ordınatýraǵa tústim. Oryndalǵan otadan túı­ge­nim barshylyq. Bir professor­dan keıin ekinshi professor­dyń qolyna ótesiń. Árqaısysy óziniń tájirıbesin úıretedi, tálimin beredi. Sóıtip júrgende, eki jyl da jyljyp óte shyqty. Tó­ńi­re­gim­di túgendep, kim qalaı eken degen­di oı­­las­­tyramyn. Professor Sergeı Fedorov otany kóp ja­saı­­dy.  Aspırantýrany sol Fedorovtyń jetekshiliginde oqysam degen nıetimdi ol kisige bir jolyqqanda aıtyp edim, «Sen Konovalovtyń shákirtisiń ǵoı. Onyń kelisiminsiz alýǵa quqym joq» dedi. Konovalovqa sol oıymdy jet­kizgende qar­sy­lyq tanytpady. «Tájirıbeden óttiń, endi ǵylymı jumyspen aınalysýyńa bolady. Júregiń Sergeı Nıkola­e­vıch­ti qa­lap tur­sa bar. Tań­daýyńa tala­sym joq. Zerdeli ekenińdi taǵy dá­lel­dediń» dedi. Sonymen bir jaqsydan ekinshi jaqsynyń qamqorlyǵyna óttim. Konovalov ta jan-jylýyn aıaǵan joq. Sózinde turyp, as­pı­ran­tý­raǵa túsirdi. Fedorovtyń qolynan myqtap ustatty. Endi tájirıbede kórgenimdi ǵylymda dáıektep, kandıdattyq dıssertasııamdy eki jylda bitirip, jetekshime kórsetkenimde: «Taǵy bir jyl izden. Ota bólmesinen tabylyp, keseldi bilip qana qoımaı, emdeý jolymen qatar, aldyn alýdy da oılastyra bil», dedi.  

– Ǵylymı ataǵyńyzdy sát­ti  qor­ǵa­ǵan soń, elge, Al­ma­ty­ǵa oral­dyńyz emes pe?

– Ol 1986 jyly edi ǵoı. Elge kelgennen keıin alǵan tá­jirı­b­emdi ǵylymda tııanaqtaý maqsatynda kafedrada jumys istegim kelgen. Biraq ol oıym oryndala qoımady. Dárigerlikke bara qoıma­dym. Sodan soń A.Konovalov­qa habarlasyp, Máskeýge qaı­ta kettim. Ondaǵy ár jylym on jylǵa tatydy deýge bola­dy. A.Konovalov bir kúni ózine shaqyryp alyp: «Serik, doktorlyq dıssertasııaǵa bir taqyryp bar. Sony taldap kórshi» dedi. Ony Sergeı Fedorov ta maqul kórdi. Ata-anamnan keıingi demeý­shilerim sanalatyn Aleksandr Nıkolaevıch pen Sergeı Nıkolaevıch ekenin aıtýǵa tıistimin. Ataq­ty fızık Landaýǵa ota jasa­ǵan Sergeı Fedo­rov ol kezde syrqat­tanyp jatqan. О́k­pe­sine ota jasatqan edi. Sol úlken ǵalym ınstıtýt­tyń bas nevrologi, professor Leonıd Lıhterman ekeýmizdi úıine sha­qy­ryp alyp, professorǵa: «Sen myna Serikke qara, dalaǵa tastama. Bunyń bolashaǵy zor» dedi de, odan soń: «Sen endi qaıtadan Konovalovtyń shákirti bolýyń kerek», dep sáttilik tiledi. 

Júzi bólek bolsa da, júregi shá­kir­tim dep soqqan, tili bó­lek bolsa da tilegin aıamaǵan alyp­tar­dyń jetekshiligimen ǵylym doktory atandym. 

– Mol tájirıbemen, ǵylymı ataqpen elge oraldyńyz?.. 

– Elimiz tá­­ý­el­­sizdik al­ǵan­nan keıingi aý­maly-tók­peli qı­yn shaqta qa­ra­bastyń tir­li­­gimen syrtta júr­genim qa­laı bo­lady dep, eki oıly júr­­genmin. Sondaı bir kún­­deri Elbasy Nursultan Nazarbaev Más­keý­ge jasaǵan sapa­ry­nyń birin­­de men qyzmet etip júrgen Býrdenko atyndaǵy neıro­hırýrgııa ǵylymı-zertteý ınstıtý­tyna keldi. Dıdarlasý kezin­de azat eldiń basshysy: «Osyndaı bir ortalyq bizde de bolsa ǵoı!» dep qaldy. Men de ishimnen oǵan tilek­tes bolyp turdym. Konovalov men týraly Prezıdentke erek­she il­tı­pat­pen aıtyp qaldy. Jana­ry jarq etken Nursultan Ábishuly maǵan jyly shyraımen kóz salyp, «Elge qaıtasyń ba?» dedi. Irkilmesten «Iá!» dedim. Ol kezde Prezıdent ózge elderde qyzmet etip jatqan, ásirese áskerı, dıplomatııa, zań salasynda qyzmet etip júrgen otandastaryn eline shaqyryp jatqanyn biletinmin. 

Men de aıtqan sózimde turdym. 1995 jyly Otanyma oraldym.  Dárigerlerdiń bilimin jetildirý ınstıtýtyna ornalasyp, 1996 jyly neırohırýrgııa kafedrasyn qolǵa aldym. Maqsatym, bi­lim­di jastardy jınaý edi. Klını­­kalyq ordınatýra ashyp, ony aspırantýraǵa ulastyrdyq. Dıs­ser­tasııa qorǵaıtyn keńes qurdyq. Sondaı jumystardyń ná­tı­­je­sinde, 10 jylda 5 ǵy­lym doktoryn, 25 ǵylym kan­dı­­da­­­tyn ázirledik. Qajetti kitaptar shyǵardyq. 2004 jyly jasaǵan tájirıbelerimiz ben ǵylymı izdenisterimizdi jarııalap, ózgege jetkizip turý úshin «Qazaqstannyń neırohırýrgııasy jáne nevrologııasy» atty jýrnal­dy jurtqa usyndyq. Qazir ol basylym jalǵasyn taýyp keledi. 

– Elbasynyń tikeleı qol­daýy­men Ulttyq neırohırýrgııa orta­lyǵy irge kótergen kúnnen bastap, basy-qasynda boldyńyz emes pe? 

– Men elordadaǵy ult den­saý­­­ly­ǵyn jaqsartý jolyn­da­ǵy ortalyqtardyń salynýyn Prezıdenttiń eren eńbegi, tipti er­ligi dep bilemin. Ken­je­lep qal­ǵan salaǵa keń kó­lem­­­de mán berip, neırohırýrgııa orta­ly­ǵynyń ǵımaratyn qys­qa merzim­­de salý barysynda Memleket basshysynyń qam­qor­­­lyǵy erekshe boldy. Ǵımarat salynyp bit­ti, al endi jumys­ta­ryń­dy bas­­tań­­dar degende abdyrap qal­­maý úshin biz ázirlikti erte qolǵa aldyq. 35 mamandy she­­telge bilim jetildirýge jiber­dik. 2008 jyly Almatydan 35 dá­riger birge keldik. Qazir 50 neırohırýrg jumys isteıdi. 90 paıyz dárigerler alǵashqy kúnnen qyzmet ja­­sap keledi. Alǵashqy jyly 500 adamǵa hırýrgııa­­lyq kó­mek kór­set­sek, qazir 3,5 myńnan asyp otyr. Álemniń birde-bir elinde azamattaryn tegin emdeıtin mundaı neırohırýrgııalyq ortalyq joq. 10 jylda 70-ke jýyq jańa tehnologııany alyp, iske qostyq. Ortalyq Azııada birinshi ret ota jasaýǵa bolmaıdy degen te­reń­de jatqan isikterdi emdeı basta­dyq. Mı isigine ota jasaý óte qıyn. О́zge aǵzalardyń kóbin almas­ty­ratyn dárejege jettik. Mı týraly bulaı deı almaımyz. О́zge otany lýpa kıip jasaýǵa bolady. Al mıǵa ota jasaý tek mıkroskop­pen ǵana júzege asyrylady. 

– Bir zamandary mıdy da almastyrýǵa bolatyn shyǵar?

– Ony tap basyp aıta almaımyn. Mı álemi – bólek álem ǵoı. Qudirettiń kúshimen jaratylǵan bolý kerek. Degenmen, qazir sol álemniń ishine kirip, ota jasaý isi kúnde jalǵasyp otyr. Bizdiń ortalyqta 6 bólimshe bar. Bir zamandary úlken-kishi demeı, bas­tan bastap, omyrtqa julynyna deıin bir dáriger ǵana ota jasaıtyn. Qazir neırohırýrgııa san-salaǵa bólinip ketti. Julyn, qan tamyrlary, mı isigi, balalar neırohırýrgııasy, jalpy neırohırýrgııa boıynsha jastar jaqsy mamandandy. Keıde aǵaıyndar otany ózińiz jasańyzshy degen ótinish aıtady. Olarǵa otany menen jaqsy jasaıtyn jastar bar deımin. Bul aqıqat sózim. Shákirtterim menen myqty. Abaı aıtqandaı, qazirgi neırohırýrgııada ustazdan shákirt ozyp tur. Mekeme bedeliniń asýyna sol jas­tar jumylyp, jumys isteý arqyly qol jetkizýde. Árıne basshylyq jasaımyn. Mol tájirıbeme súıenip, baǵyt-baǵdar beremin. Sóıte turyp, olardan jaqsy bilemin dep aıta almaımyn. Biz ota jasaý arqyly aýrýdy anyqtasaq, jas­tar ozyq tehnologııa kómegimen anyqtalǵan aýrýdy emdeýdi, onyń aldyn alýdy júzege asyryp otyr. Olar bárin kózben de, kóńilmen de kóredi. Qolmen ustap ta anyqtaıdy. Dáýirdiń qalaı damyp bara jatqanyn osy­­dan ańǵarýǵa bolatyn sh­yǵar. Eń bastysy, buryn aýyr syr­qat­qa shaldyqqandar shetelge bet túzep jatatyn. Qazir ol óz Otanymyzda tegin iske asýda. Tipti medısınalyq týrızm aıasynda ondaǵan shetelden kelgen azamattarǵa da ota jasap júrmiz. 

– Serik Qýandyquly, siz basqaryp otyrǵan ortalyqta nebir alqa­­ly jıyndar, ha­lyq­ara­­­lyq forýmdar ótip jatady. Bul ortalyq jumysyn óz­ge­­ler­ge tanytýmen qatar, bi­lim-ǵy­lym tájirıbe salasy bo­­ıyn­­sha pikir alysýǵa da múmkin­­dik berip otyrǵan shy­ǵar. 

– Bizdiń Ult­tyq or­ta­­lyq Astana kúniniń qa­r­­sa­ńynda 2008 jy­ly ash­yl­­­ǵany belgili. Sodan beri 10 jyl ishinde talaı eldiń dá­­ri­­­ger­­leri men ǵalymdary at basyn buryp, ortalyqty da, aı­­­­byn­dy As­­ta­­­na­myzdy da kórip, súı­si­nip júr. Qazaqstan neıro­­hırýr­gııa qaýymdastyǵy Dúnıe­júzilik neırohırýrgter qaýym­­dastyǵyna, Azııa jáne Eýropa neıhorýrgteriniń qoǵamdastyǵy quramyna kiredi. Bul álem dá­ri­gerlerimen keń kólemde aralasýǵa mol múmkindik berýde. Býrdenko atyndaǵy neırohırýrgııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń burynǵy dırektory A.Konovalov pen búgingi basshysy A.Potapov Dúnıe­júzilik neırohırýrgter qo­ǵam­­das­tyǵynyń vıse-prezıdenti retinde Qazaq eline jete kóńil aýdaryp, meni komıtet múshe­li­gi­ne tartqan edi. Bul órkenıetti eldermen birge jumys is­teý­ge jol ashty. Aıta­lyq, Azııa neırohırýrgteri qa­ýym­das­tyǵy­nyń X kongresi bizdiń elordamyzda ótip, úlken aby­roı­ǵa kenel­dik. Ony óz elinde ót­kiz­ýge umtylǵandar az bolmaıdy. Degenmen, Qazaq eliniń bedeli kongresti bizde ótkizýge buıyrtty. Dúnıe júziniń 56 elinen dárigerler, ǵalymdar qa­tysty. Astana kúnine oraı ótip jatqan is-sharalar qa­ta­rynda jumysyn bastaǵan kongres­tiń shymyldyǵy «Astana Operada» ashyldy. Elbasynyń qut­tyqtaýy oqyldy. Buǵan Den­saýlyq saqtaý mınıstrligi men Astana qalasynyń ákimdigi erek­she septigin tıgizgenin atap aıtýǵa tıistimin. Elordanyń kel­betin, Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵyn kórgen qonaqtar qatty tańǵaldy. Osyndaı mol múm­­kindik bergen Memleket basshysynyń kóregendigi dep ashyq aıtyp jatty. Kóp memlekette neırohırýrgııaǵa emhanalardan 30-40 tósek bólýmen shekteledi. Al bizde neırohırýrgııa, kardıologııa – ózge de keremet jaraqtalǵan jeke-jeke medısına mekemelerin kórgende, uıymdastyrýdaǵy uıytqylyq jumysqa kózderi jetkende − ósken el órkenıetti jolǵa osyndaı qarqynmen tússe kerek desti. 

Osy jerde mynandaı bir óz baılamymdy aıta ketsem deımin. Bir kezderi mundaı eldik is armandaı elesteıtin. Almatynyń taý jaǵyndaǵy Shymbulaqqa shyqqanda odan da bıik turǵan shyńǵa qol jetkizý qıyn sekildi kórinetin. Búgingi qazaq medısınasy álgindeı shyńǵa qol artqandaı áser qaldyrady. Qadap aıtatyn nárse, neırohırýrgııa salasy boıynsha em alamyn dep shetelge barýdyń esh jóni joq. О́z Otanymyzda barlyq em tegin jasalady. Bul halyq densaýlyǵyn ońaltý jolyndaǵy nátıjeli is ekeni belgili. Eger osyndaı ıgilikti jumysty arnaıy baǵdarlamalar ashyp, ásirese BAQ salasynda, onyń ishinde teledıdarda dárigerlerdi sóıletip, biz jasaǵan rolıkterdi kórsetip jatsa, quba-qup. Muny ult densaýlyǵyn jaqsartýdaǵy umtylys dep bilsek, ol aýrýdyń aldyn alýǵa múmkindik berer edi. Aýrý azaısa, qarjyny únemdeýge qol jetkizemiz. Bul keń-baıtaq jerimizge kúni erteń ıe bolar urpaq úshin, ıaǵnı ulttyq demografııanyń qarqynyna da óz úlesin tıgizer edi. 

– Tekti ortada ósipsiz. О́z ot­ba­syńyz týraly ne aıta ala­syz? 

– Dáriger úshin otbasynyń jóni bólek. О́ıtkeni qýanyshty sátter de, kúni keshe ómirden ozǵan Sheraǵań, Sherhan Murtaza sózimen aıtsaq, «Bir kem dúnıe» degizetin tustar da bolyp jatady. Sondaı kezde kóńilge medeý – janǵa súıeý meıirim shapaǵaty mol toqsannan asqan anam, jarym, urpaǵym. Otanamyz – zııaly ortadan shyqqan Baıan da dáriger. Shańyraq kótergeli qasymda. Ul ósirip, nemere súıip otyrmyz.

– Aldaǵy jospar-joba, mindet-maqsat­tar, osy kezge deıin qan­sha ota jasa­ǵan­­­yńyz týraly, bul isti atqara berý jaǵy, ózge de ózińizdi tolǵan­dy­ryp júrgen máseleler jaıynda aıta ketseńiz. 

– Maqsat ta, mindet te kóp. Biz kóbine jetistigimizdi aıtamyz. Joǵymyzdy da túgendep otyrýǵa tıistimiz. Bilim, ǵylym, tájirıbe – osy úsheýi ushtasqan kezde jospar da, joba da iske asady. Ony ıntegrasııalaý jaqsy jolǵa bastaıdy. Úsh sala qatar damyǵan jerde qandaı aýrýdyń bolsa da aldyn alýǵa bolady. Qazir radıohırýrgııa salasyn qolǵa ala bastadyq. Bul otasyz, gamma sáýlesimen emdeý degen sóz. Muny medısınada «gamma-pyshaq» ne «kıber pyshaq» deıdi. Ota bar bolǵany 40 mınýtqa sozylady. Mıdaǵy isikti sáýle terapııasymen emdeıdi. Mı talshyqtaryna zaqym kelmeıdi, pyshaq tımeıdi, qan shyqpaıdy, daq qalmaıdy. Bul tásil damyǵan elderde jumys istep jatyr. Biz de osyǵan jol asha bastadyq. Ulttyq ortalyqtyń qasynda Nazarbaev Ýnıversıtettiń, Bıologııalyq ortalyqtyń zamanaýı laboratorııasy bar. Syrttan tehnologııa almaı-aq sony tıimdi paıdalanyp, ǵylymdy kótersek deımin. Álemdik ǵylym men bilimniń órkendeýi aýrýdy emdeýdiń nebir tıimdi joldaryn tájirıbege engizip keledi. 

Bir ǵana mysal, ótken ǵa­syr­dyń 80-jyldary neıro­hırýrgııaǵa qatysy bar keselge shaldyqqan adam bolsa, kózińe ólim elesteıtin. Qazir olaı emes. Qatarǵa qosylyp jatqandardyń qarasy óte kóp. Bir ǵana aıtarym, ár azamat, ásirese eldegi qandastar syrqattyń sheti biline salyp, der kezinde dárigerge qaralsa, asqyndyrmaı anyqtasa, oǵan tosqaýyl qoıýǵa jaǵdaıymyz bar. Táni aýyryp, jany kúızelgen adamǵa sharapatymdy tıgizýdi men ózime qaryz da paryz dep bilemin. Osyndaı meıirim jolyn salǵan ózim kózin kórgen qazaqtyń jaqsylary, ata-ájem, áke-sheshem, uly ustaz­darym Aleksandr Konovalov pen Sergeı Fedorov dep bilemin. 

Qansha ota jasaǵanymdy sanamappyn. Bir kúnde bir emes, birneshe ota jasaǵan kezderim boldy. Qaıtalap aıtam, taǵ­dy­ryn qolyńa tapsyrǵan qandaı adamǵa bolsa da ota jasaý ońaı sharýa emes. О́z taǵdyryńdy umytyp, naýqastyń taǵdyryna janyńdy salasyń. Sen de, ol da adam. Eki úmit ota ústelinde toǵysyp jatatyn kezder de bolady. Jalpy, jasaǵan ota sany 5000-nan asyp ketken shyǵar. Alla qýat berse ota jasaýdan qazir shetteı qoımaspyn. Ustazym Aleksandr Konovalov 85 jasqa kelse de ota jasap keledi. Áıgili hırýrg Borıs Petrovskıı 90 jasqa deıin, AQSh eliniń professory Maıkl Debeıkı 91 jasqa deıin ota jasaǵanyn bilemin. Bári de ýaqyt enshisindegi dúnıe ǵoı. 

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Súleımen MÁMET, 

«Egemen Qazaqstan»