Minez-qulqy qoǵamdaǵy áleýmettik, adamgershilik jáne quqyqtyq normalarǵa saı kele bermeıtin balalar men jasóspirimderdiń psıhologııalyq jáne psıhoáleýmettik máselelerin sheshý jekelegen balalardyń psıhıkalyq saýlyǵyn kúsheıtip qana qoımaı, búkil memlekettiń ál-aýqatyn arttyrýda mańyzdy ról oınaıdy. Osy jaıtty negizge ala otyryp, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi elimizde alǵash ret balalar men jasóspirimder arasyndaǵy devıantty minez-qulyqqa túrtki bolatyn túpki sebepter men faktorlardy anyqtaý jáne onyń aldyn alý maqsatynda respýblıkalyq deńgeıde sońǵy úsh aı kóleminde júrgizilgen ulttyq zertteýdi aıaqtady.
Prezıdent Nursultan Nazarbaev «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda mektep psıhologteriniń jumysyn kúsheıtý týraly Úkimetke tapsyrma bergenin eskersek, atalǵan zertteý jumysynyń nátıjeleri tıisti memlekettik organdarǵa osy baǵytta is-sharalar keshenin júrgizýde óz septigin tıgizeri anyq. Ulttyq zertteýdi memlekettik áleýmettik tapsyrys negizinde balalar men jasóspirimder arasyndaǵy sýısıd máselesin zertteýmen jáne onyń aldyn alý baǵytyndaǵy arnaıy jobany elimizdiń birneshe aımaǵynda júzege asyrýmen aınalysatyn Bilim Foundation qoǵamdyq qory júrgizdi. Zertteýdiń álemdik ǵylymı qaýymdastyq moıyndaǵan ádis-tásilderge saı uıymdastyrylýyn qamtamasyz etý maqsatynda ǵylymı jumystyń metodologııalyq negizin daıyndaýǵa elimizdegi devıantty minez-qulyqty zertteýshi beldi mamandar men psıhologter atsalysty. Zertteýshiler áleýmettik saýaldamadan bólek, aqparattyq-saraptamalyq jáne matematıkalyq-statıstıkalyq ádiske júgingen.
Roman PONAMAREV, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Respýblıkalyq psıhıkalyq densaýlyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń psıhologi:
– Zertteýge Qazaqstannyń barlyq aımaǵynan 12-17 jas aralyǵyndaǵy 3018 bala qatysty. Zertteý jumysynyń ereksheligi – saýaldamaǵa arnaıy bilim mekemelerinde oqıtyn minez-qulqynda aýytqýy bar balalardan (zertteý toby) bólek, óz otbasynda tárbıelenip jatqan orta mektep oqýshylarynyń (baqylaý toby) qatysýy. Iаǵnı, respondentterdi eki topqa bóle otyryp, devıantty minez-qulyqtyń sebepterine taldaý jasaýǵa tyrystyq. Anonımdi testileý jasóspirimderdiń qoǵamǵa qarsy minez-qulqyn anyqtaýǵa arnalǵan STAB saýaldamasyna, adam boıyndaǵy depressııany, qorqynysh pen stresti zertteýge arnalǵan DASS saýaldamasyna jáne jastardyń psıhıkalyq saýlyǵyna skrınıng jasaýǵa arnalǵan MSYSI-2 saýaldamasyna negizdeldi.
Psıhologterdiń aıtýynsha, zertteý nátıjeleriniń keıbiri ǵylymı ortada burynnan belgili tujyrymdardy rastasa, keıbiri qazaqstandyq ǵalymdar arasynda devıantty minez-qulyq boıynsha keń taraǵan pikirdi qaıta qaraýǵa ıtermelegen. Jalpy alǵanda eki toptyń arasynda devıantty minez-qulyqqa beıimdilik boıynsha úlken aıyrmashylyq baıqalmaǵan.
Aıjan IZAKOVA, psıhologııa ǵylymdarynyń doktory, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory:
– Zertteý nátıjesi kórsetkendeı, devıantty minez-qulyqqa túrtki bolatyn stress pen depressııa deńgeıi baqylaý jáne zertteý tobynda shamalas. Basqasha aıtqanda, arnaıy bilim berý ortalyǵynyń tárbıelenýshileri men ata-anasynyń qoldaýyn kúnde sezinýge múmkindigi bar orta mektep oqýshylarynyń minez-qulqynda aýytqýshylyqtarǵa ushyraý yqtımaldyǵy birdeı. Taǵy bir nazar aýdaratyn jaıt – baqylaý tobyndaǵy respondentterdiń 20 paıyzynyń jáne zertteý tobyndaǵy jasóspirimderdiń 25 paıyzynyń boıynda sýısıdaldy minez-qulyqtyń belgileri baıqalyp otyr. Sondyqtan árbir ata-ananyń devıantty minez-qulyq týraly negizgi ańyzdar men faktilerdi ajyratyp, balanyń psıhıkalyq saýlyǵy jaıly bilimin arttyrýy óte mańyzdy.
Zertteýshilerdiń aıtýynsha, ǵylymı jumystyń qorytyndylary negizinde balalar men jasóspirimder arasyndaǵy devıantty minez-qulyqtyń aldyn alý boıynsha tıisti oryndarǵa jyl sońyna deıin metodologııalyq usynystar daıyndalady.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»