Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jaqynda jaryq kórgen «Uly dalanyń jeti qyry» atty tanymdy maqalasy kıeli tarıhyn qasterlep, uly murattardy bıik qoıyp, ultyn súıetin ár azamat úshin zor jańalyq boldy.
Atalǵan eńbekte tarıhı sanamyzdy qalyptastyrýda batyl kózqarastar bildirilip, mańyzdy baǵyttar kórsetilgen.
Sanańa silkinis ornatyp, kókiregińde Uly dalanyń ulymyn, qaısar saqtyń urpaǵymyn degen maqtanysh sezimin oıatyp júregińdi atsha týlatatyn maqalany oqyǵanda túp tarıhymyzdyń tereń túkpirlerine keremet saıahat jasaǵandaı bolamyz.
Iá, biz – batyl babalardyń, danyshpan danalardyń, arýaqty atalardyń, ór namysty ákelerdiń urpaǵymyz. Tulparlarynyń tuıaǵy kóldeneń jatqan kók tasty saz balshyqtaı ılep, aldaspany jasyndaı jarqyldap, kóbe buzar saıgez oǵyn dushpanyna jańbyrdaı jaýdyrǵan jaýynger atalarymyzdyń qarqynyna shydaǵandar az bolǵanyn ótken kún jylnamasyn paryqpen paraqtaǵandar jaqsy biledi.
Elbasy «Jylqyny eń alǵash qazaq dalasynda qolǵa úıretken babalarymyz óz dáýirinde orasan ústemdikke ıe boldy, sharýashylyq pen áskerı saladaǵy teńdessiz revolıýsııaǵa jol ashty» dedi. Boıyna bes qarýyn asynǵan salt atty sarbazy bar aıbarly kóshpendiler dáýirdiń sımvolyna aınaldy. Tý ustaǵan salt atty jaýyngerdiń beınesi – batyrlar zamanynyń eń tanymal emblemasy.
«Tarıhty halyq jasaıdy» degenmen, tarıh tulǵasyz – tul. Elimiz ben jerimizdi qorǵaýda erlik kórsetken batyrlarymyzdy, halqyna súıeý bolǵan aqylman abyzdarymyzdy, rýh jyrshysy aqyn-jyraýlarymyzdy, qaıratker handarymyzdy, týǵan halqyn damýdyń bıigine súıregen birtýar tulǵalarymyzdy ulyqtaý, olardyń qyzmetin nasıhattaý, bolashaq urpaq jadynda jańǵyrtýdyń tıimdi joly men keremet úlgisin osy eńbekten kóremiz.
Prezıdentimiz maqalasy arqyly tarıhshylarǵa Qazaq eliniń kóneden búginge deıingi tarıhynyń kóptomdyǵyn shyǵarýdy mindetteıdi. Jan-jaqty saraptalyp jazylǵan eńbekti túsindirý men nasıhattaýdyń júıeli jolyn iske asyrý da bizge zor mindet.
Dúnıe júzi tarıhyna kóz júgirtsek, birneshe júz jylǵa sozylǵan keskilesken aıqas, qandy qyrǵyn, surapyl soǵys júrgizgen sanaýly ǵana el bar. Sonyń biri oırat – qazaq arasyndaǵy eki júz jyldyq qyrǵynnyń eń sońǵy jańǵyryǵy – Alash jurtynyń sanasynda «Shańdy joryq» degen atpen qaldy. Segiz-toǵyz ataǵa sozylǵan soǵystyń jurtshylyqqa qanshama aýyrtpalyq ákelgeni óz aldyna, jeńis sherýine aınalǵan «Shańdy joryqtyń» ózi ólsheýsiz shyǵynǵa tústi. At jalynda myńdaǵan sarbaz qaza tapty.
Shúrshitke qarsy shaıqastarda beti qaıtpaı soǵysqan Janataı batyrdyń qazasyn estigen Abylaı han «Qaıraý bermegen qara-qanjarym-aı!», dep eńirep jylapty deıdi. Qashqan qalmaqtyń juqanasyn Jońǵarǵa asyryp qaıtar jolda kóldeneń indetten batyr Baıan qaıtys bolady. «Baıan esimi Shoqan jazbalarynan jáne Maǵjan dastanynan belgili. Al Janataı batyrdyń erlik tulǵasyn Alash jurty áli tolyq tanyǵan joq», deıdi Muhtar Maǵaýın aǵamyz.
Qazaq ordasyn qaıta kótergen eń ataqty qolbasylar − Jalańtós Bahadúr, Qarakereı Qabanbaı, Ábilpeıiz sultan, Múıizdi О́tegen, Nuraly han, Qanjyǵaly Bógenbaı, Eraly sultan, Ádil sultan, Orys sultan, Janataı, Baıan, Shapyrashty Naýryzbaı, Malaısary, Oljabaı, Kereı Jánibek, Saǵymbaı, Qulke, Jaýǵash, Dat, Kókjarly Baraq, Qulashbek, Tursynbaı, Narbota, Qojabergen. Sondaı-aq Jabaı, Syrymbet, Baıǵozy, Elshibek, Sary, Derpisáli, Raıymbek, Shyńǵoja, Aıbas, Janazar, taǵy da basqa kóptegen batyrlardyń esimin ataýǵa bolady.
Elbasymyzdyń arhıvterdiń shań tozańdarynyń astynda kómilip qalǵan kóp tarıh, umyt qalǵan ulylar esimderi týraly aıtqanda uzaq jyldar boıy tarıh sahnasynan óz ornyn ala almaı kelgen Qojabergen jyraýdy aıtpasaq bolmas. Ol qazaqtyń qos birdeı hany − Táýke men Abylaıdyń tusynda batyrlyǵymen kózge túsip, «sardar», «elshi», «qolbasshy», «ordabasy» tipti han keńesshisi atanǵan. Áıgili Buqar jyraýǵa, Qarakereı Qabanbaı men Qanjyǵaly Bógenbaıǵa ustaz bolǵan, olarǵa baǵyt-baǵdar berip otyrǵan. Oǵan Buqar jyraýdyń «Ǵadilet er», «Ustazyma» atty óleńderi aıǵaq.
Daýylpaz babamyzdyń 350 jyldyǵyna oraı arnaıy ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizip, sonyń nátıjesinde kóptegen belgili ǵalymdardyń eńbegin jınaqtap kitap shyǵardyq. Muny ata tarıh aldyndaǵy paryzymyzdy az-maz bolsa da atqarǵanymyz dep túsinemin.
Dalanyń qos bórisi arasyndaǵy soǵystyń sońy jer betinen jońǵar ulysynyń joǵalyp, qazaq halqynyń álsireýine ákelip soqty. Budan soń basymyzǵa bodandyq buǵaýy kıgizildi. Erkin eldiń egemendik ańsaǵan kóptegen bulqynystary, bas kóterýleri, aıaýsyz janyshtalýy aqyry temir qursaýly keńestik júıeniń kúıreýine jol ashqan «Jeltoqsan» kóterilisi, Odaqtyń ydyraýy Táýelsiz tarıhymyzben ushtasty.
Nursultan Ábishuly bir sózinde «bizdiń uıalatyn tarıhymyz joq» deıdi. Iá. Túp tarıhymyzda biz maqtanatyn, maqtan tutatyn jeńister men jetistikter jeterlik. Birneshe júzdiktermen-aq san myńdaǵan jaýdyń qutyn qashyrǵan jaýyngerlik erlikter qanshama.
Kóneden búginge deıingi tarıhymyzdy zerdelegende tarıhshylarymyz Uly dalada qolbasshylarynyń erekshe soǵys taktıkalaryna da tereń zertteýler júrgizip, nasıhattaý mindetin de umytpaǵandary jón.
Sondaı-aq «Uly dala» oıyndaryn ár aımaq, ár óńirlerde ótýin jandandyryp, ulttyq sporttyq jáne jaýyngerlik oıyndardy keń kólemde nasıhattasaq, jas urpaqtyń júreginde otansúıgishtik sezimdi damytady degen oıdamyn.
Uly daladaǵy úlken tarıhı oqıǵalar men qazaq batyrlarynyń erlik pen batyrlyq jolyn nasıhattaý jolynda Elbasy tapsyrmasyn iske asyrýda «Qazaq barystaryn» bir-bir batyrdyń obrazyn ashatyndaı etip kıindirip, jasandyryp, derekti jáne kınofılmder túsirilgeni úlken nátıje beredi. Rýhy kúshti eldi ishki de, syrtqy da jaý ala almaıdy. Júreginde jiger, kózinde ot, kókireginde namys, basynda aqyl bar elge qandaı basqynshynyń da batyly jetpeıdi. Biz Elbasy maqalasynan týyndaǵan mindetterdi júıeli júrgizý arqyly úlken ıdeologııalyq sharalardy iske asyratyn bolamyz.
Elbasy maqalasyn oqyp otyryp, kópshilik qaýym sonshalyqty mán bere bermeıtin tarıh betteriniń de aıtarlyqtaı qundylyqtary baryna kóz jetkizesiz. Tól tarıhymyz tek qandy urystar men keskilesken shaıqastardan ǵana turmaıdy, aqyl-parasatynyń bıiktigimen, jalpy órkenıettiń qaryshtap damýyna yqpal etken jańalyqtarymen, sharýashylyq salty, turmys sapasymen de dańqty ekenin túsinesiz.
Bizdiń babalarymyz sonaý baǵzy zamandardyń ózinde metall óńdeýdiń de qyr-syryn tereń meńgeripti. Qyzǵaldaq pen almanyń da otany − bizdiń Qazaqstan. Osy oraıda álem jurtyn tańdaı qaqtyratyn órkenıetter ortalyǵyn jasaqtap, «Uly dalanyń ejelgi óner jáne tehnologııalar» murajaıyn ashý týraly bastamanyń da mańyzy zor.
Elbasymyz «Biz táýelsizdikke ańsap, zaryǵyp jettik. Endi sol táýelsizdiktiń qasıetti belgilerin de erekshe qadirleýimiz, qasterleýimiz kerek. Árbir azamat Qazaqstannyń týyn, eltańbasyn, ánuranyn tumardaı qasıet tutýy qajet. Eldigimizdiń synalatyn bir tusy osy», degen bolatyn. Ańsap jetken azattyǵymyzdyń baıandy bolýyn qamtamasyz etý, Prezıdentimizdiń alǵa qoıǵan maqsattary men mindetterin iske asyrý jolynda bar kúsh-jigerimizdi jumyldyrý kerek. Bul − Elbasy aldyndaǵy da, el aldyndaǵy da basty paryzymyz.
Abaı TASBOLATOV,
general-leıtenant,
Parlament Májilisiniń depýtaty