Naqty ǵylymı izdenisterge jol silteıdi

Aǵylshyn-saksondyqtardyń arǵy tegi de saqtardan taraǵan degen tujyrym bizdiń zamanymyzdan buryn qalyptasqany jóninde dáıek­ti dálelder barshylyq. Má­selen, kezinde saqtar Kaspıı bo­ıy­nan shyǵysqa qaraı jyljyp, Baktrııaǵa ǵana emes, sonymen qatar batysta jatqan Armenııa jeriniń óte shuraıly aımaǵynda qonys­tanǵany týraly bizdiń dáýi­rimizge deıingi 63-jyl men biz­diń dáýirimizdiń 24-jyldary ara­lyǵynda ómir súrgen grek­tiń ataqty tarıhshysy ári geografy Strabon jazyp ketken. Ǵalym keltirgen derek boıynsha, kezinde álgi aımaq Sakasına (Sakasina) dep atalǵan. Al bizdiń dáýirimizdiń 23-79-jyldary ómir súrgen Rımniń asa kórnekti jazýshysy ári ǵulama tarıhshysy Plınııdiń paıymdaýynsha, joǵaryda sóz bolǵan álgi aımaqqa qonystanǵan saqtar Sakassanı (Sakassani) dep atalǵan. Álgi ataý Saka-sýný (Saka-sunu), ıaǵnı saqtyń uly (urpaǵy) degen uǵym­dy bildirgen. Bul etımologııany alǵash usynǵan 1519-1572 jyl­da­ry ómir súrgen flamandyq fı­l­osof ári fılolog Goropıýs Bekanýs (Goropius Becanus) bolatyn. Bul tujyrymdy ataqty nemis teology ári gýmanıst ǵalym Me­lan­ch­tonmen (Melanchthon) qatar, alǵash ret latyn tilin­de ja­ryq kórgen «Brıtanııa» at­ty kitap­tyń avtory V.Kamden (William Camden – 1777-1855) de tolyq qýattaıdy.

Atalǵan derek kózderin negizge ala otyryp, brıtandyq ǵalym Sharon Týrner de, aǵylshyndar men saksondyqtardyń arǵy tegi­niń saqtardan taraıtynyna esh kúmán keltirmeıdi. 1827 jyly jarııalaǵan «Saq pa, par­sy ma?» degen ǵylymı maqa­la­synda Sharon Týrner óz paıy­my­nyń negizsiz emes ekeniniń bult­art­paıtyn dáleli retinde saqtardan tamyr alatyn, aǵylshyn-sakson jáne parsy tilderine ortaq 262 sózdi kóldeneń tartady. Álgi maqalany qazaq tiline aýdaryp, onyń birneshe aqparat kózinde («Egemen Qazaqstan», «Ana tili» gazetterinde, «Aqıqat» jýrnalynda) jarııalaǵan edim. Zer salǵan oqyrman olarmen kezinde tanysyp ta úlgergen bolar degen oıdamyn. Deı turǵanmen, sol materıalǵa osy maqalada da silteme jasaýdyń reti kelip tur. 

Joǵaryda keltirilgen derek kózderin eskere otyryp, osy arada jáne bir paıymǵa nazar aýdarǵan jón. Ol mynaý: aǵylshyndar men saksondyqtardyń arǵy tegi saq­tardan bastaý alady degen tujy­rymdy tek aǵylshyndarmen neme­se saksondyqtarmen ǵana shek­teýge bolmaıdy. Bul paıym­nyń Eýropa qurlyǵyndaǵy tilderi german tobyna kiretin ózge ha­lyq­tarǵa da, dálirek aıtqanda, orta­lyq Eýropadaǵy nemisterge de, soltústik Eýropadaǵy skan­dınavııa­lyqtarǵa da tikeleı qa­ty­sy bar. Sebebi nemister de, skan­­dı­na­vııa­lyq norvegter de, shved­­ter de, danııalyqtar da o bas­­tan-aq, aǵylshyn-sakson­dyq­tar­men genetıkalyq jáne lıng­vıs­tıkalyq turǵydan týystas ári tamyrlas ekeni eshbir dáleldi kerek etpeıdi.

Sózimiz dáıekti bolý úshin bir­neshe naqty dálelder kelti­reıik. Máselen, 2010 jyly Nor­ve­gııa astanasy Osloda ótken Eýro­padaǵy qaýipsizdik jáne ynty­myqtastyq uıymy Parla­ment­tik Assambleıasynyń jazǵy sessııa­syna qatysyp, sol sessııa aıasynda arnaıy uıymdastyrylǵan mádenı shara sheńberinde tarıh jáne álem órkenıetinde ózindik orny bar, jıhanger ári jaýynger vıkıng­terdiń bastapqy qalpyna kel­tiril­gen baıyrǵy kemeleriniń mý­zeıi­men jan-jaqty tanysýdyń sáti túsip, ekskýrsııa sońynda vı­kıng kemeleri týraly tolyq­qandy málimet beretin Arne Emıl Krıstıensenniń «Vıkıng kemeleri mýzeıine jolnusqa» («Guide to Viking Ship Museum») atty kitapshasyn satyp alǵan edim. Mine, sol kitapshamen tanysý barysynda Norvegııanyń Bergen qalasyna jaqyn jerde ornalasqan Oseberg eldi mekeniniń mańaıyndaǵy qorǵanda 1904 jyly júrgizilgen arheologııalyq qazba jumystardyń nátıjeleri týraly aqparattan tereń áser alǵanymdy jasyrmaımyn. 

Birinshiden, eń tańǵalarlyǵy, Oseberg qorǵanynan norveg arheologtary vıkıng kemesin jáne sol kemege jerlengen eki áıeldiń mýmııalary men on tórt jylqynyń qańqa súıekterin, emen aǵashynan jasalǵan tórt dońǵalaqty arba men tórt shana, bederli oıýlarmen áshekeılengen abdyra, úsh taǵandy temir mosy men soǵan ilip as pisiretin shoıyn qazan, aǵash sapty temir pyshaq, emennen oıylǵan astaýlar men ojaýlar, sondaı-aq qol dıirmen, jumsaq bylǵarydan tigilgen qysqa qonyshty eki mási jáne buǵy múıizderinen jasalǵan taraqtardy qazyp alǵan.

Ekinshiden, álgi kitapshaǵa 1880 jyly Norvegııanyń Sandar deıtin eldi mekeni mańaıyndaǵy «Gokstad» fermasyna jaqyn ornalasqan, sondaı-aq «Korol qorǵany» dep atalyp ketken úlken qorǵandy qazǵan norveg arheologtarynyń jazba derekteri de qosa tirkelipti. Álgi derekter boıynsha, bul qorǵannan da vıkıng kemesi men sol kemede jerlengen jas shamasy 50 men 70-tiń arasyndaǵy er adamnyń mýmııa­sy jáne Oseberg qorǵanynan tabylǵan artefaktarǵa uqsas buıym­darmen qatar, 12 jyl­qynyń qańqa súıekteri tabylǵan. Qazir álgi keme de bastapqy qal­pyna keltirilip, Oslodaǵy vıkıngterdiń kemeler mýzeıinde saqtaýly tur.

Norvegııadan elge oralǵan soń, vıkıng mýzeıinen alǵan álgi kitapshany qaıta saraptaý nátıjesinde Soltústik Eýropada da saq qorǵandarynyń bar ekenine tıtteı de kúmán qalmady. Sebebi Norvegııanyń joǵaryda atalǵan qorǵandarynan tabylǵan artefaktar men Altaıdaǵy Berel qor­ǵandarynan tabylǵan arte­faktardyń ǵajap uqsastyǵy skan­dınavııalyq vıkıngter men saqtardyń túpki tegi bir ekenin tolyq dáleldep turǵandaı. Bul − úshinshiden.

Tórtinshiden, Norvegııadaǵy vıkıng qorǵandary men elimiz­degi saq qorǵandarynyń ara­syn­daǵy kózge uryp turǵan álgin­deı uqsastyqtardy jaı ǵana kezdeı­soqtyq deýge múlde bol­maıdy. О́ıtkeni bulaısha paıym­daýǵa sebep bolyp otyrǵan bul­tart­pas dáıektiń jáne biri tómendegideı.

2000-2001 jyldary Qazaq­stannyń Ulybrıtanııa, Irlandııa jáne Norvegııa memleketterindegi elshisi qyzmetinde júrgen kezimde sońǵy eldiń munaı astanasy Stavanger qalasynda issapar­men bolyp, sol qala ornalas­qan munaıly aımaqtyń tarıhı-mádenı muralaryna baǵyshtalǵan «From Runes to Rigs» («Rýnıka jazýynan munaı munarasyna deıin») atty kitappen, sol sııaqty 2006 jyly jaryq kórgen Iаn Ove Ekebergtiń «Norvegııa: ótkeni, búgini, keleshegi» (Jan Ove Ekeberg: past // present // future») atty týyn­dysymen tanysýdyń sáti tús­ken edi. Mine, sol kitaptarda ba­ıy­rǵy vıkıngterdiń tarıhy, us­tan­ǵan dinı nanym-senimderi jáne olardyń joǵaryda atal­ǵan qorǵandarymen qatar, kıeli sanalatyn ózge de qorǵandary, atap aıtqanda, osydan 3000 jyl bu­ryn turǵyzylǵan Regehaugen jáne Tangarhaug (Táńirqorǵan bolýy yqtımal – Á.A.) sekildi iri qorǵandar toby jóninde de naqty maǵlumattar kezdesedi. Codan soń atalǵan qorǵandardyń qos sózderden turatyn qurama ataýlaryndaǵy -haugen, -haug degen sózderdiń óz tilimizdegi qor­ǵan degen sózben aıtylýy jaǵy­nan da, maǵyna jaǵynan da óte jaqyn ekeni kózge uryp tur. 

Besinshiden, ashyq aqparat kózderinen baıqalyp otyrǵandaı, vıkıngterdiń kemeleri kómilgen qorǵandar tek Norvegııa aýmaǵyn­da ǵana emes, sonymen qatar Brı­tanııa aýmaǵynda da, Danııa men Shvesııada da, tipti Reseıde de kezdesedi.

Olaı bolsa, kúlli Eýropa keńis­tiginde myńdap sanalatyn qorǵandardyń (olardyń ishinde Skandınavııa qorǵandary da bar) álgi geografııalyq aımaq­tan múlde shalǵaıda, tipti ıt arqasy qııanda jatqan skıf-saq qorǵandarymen, atap aıtqanda, alyp Azııanyń kindigi sanalatyn Tyva, Hakasııa nemese Altaı qoınaýyndaǵy Berel, Pazyryk, Basadar, Tuıyqty nemese Jetisý ólkesindegi Besshatyr, Alataý etegindegi Esik qorǵandarymen saba­q­tastyǵy jáne Azııa men Eýropa qorǵandarynyń ara­syn­daǵy ǵajap uqsastyq joǵaryda sóz bolǵan, aǵylshyn-saksondardyń arǵy tegin saqtardan taratatyn ǵylymı boljamdar men tujyrymdardyń shyndyqtan tipti de alys emestigin dáleldep tur deýge tolyq negiz bar.

Altynshydan, qorǵandardyń tarıhy jáne olardy turǵyzǵan baıyrǵy halyqtardyń mádenıeti men olar somdaǵan órkenıet­ter Eýrazııa aýmaǵymen ǵana shek­tel­meıdi. О́ıtkeni bul quby­lys Tynyq muhıttyń arǵy jaǵyn­daǵy, AQSh keńistiginde ornalas­qan qorǵan mádenıetimen de sabaq­tas ekenin nazardan tys qal­dyrýǵa bolmaıdy.

Aıtsa aıtqandaı-aq, kezinde baıyrǵy amerıkalyqtardyń («úndis­terdiń») Mıssısıpı máde­nıetine tán Kahokııa sekildi 4000 jyldyq tarıhy bar alyp qor­ǵan­dardyń da Eýrazııa qorǵan­darymen tamyrlas ekenin oqyr­man­darǵa 2003 jyly jaryq kór­gen «Azııa – Berıngııa – Amerıka» atty eńbegimizde jetkizgen bolatynbyz. 

Jetinshiden, qorǵandar týraly, onyń ishinde skıf-saq qorǵandary jaıly júrgizil­gen arnaıy zertteý jumystary­­nyń nátıjeleri óte mándi. Máse­len, Tamara T.Raıstyń «Skıfy: stroı­telı stepnyh pıramıd» degen kitabyna qosymsha retinde berilgen derekterden Kýban, Taman, Qyrym, Dnepr, Don, Kıev, Poltava, Volga, Oral, Altaı, Soltústik Mońǵolııa, Germanııa, Majar­stan jáne Rýmynııa jer­lerindegi qorǵandar shoǵy­rynyń, ıaǵnı qorǵan mádenıetiniń bizdiń dáýirimizge deıingi VII ǵa­syr­dan bastap, bizdiń dáýirimizge deıin­gi II ǵa­syr­­ǵa de­ıin jalǵasqan qubylys eke­nin baıqaımyz. Sonymen qatar atalǵan týyndydaǵy qor­ǵan ataýlary da kóp nárseden habar beredi. Máselen, Kýban tobyndaǵy: Karagodenashh, Keler­mes, Kýrdjıp, Ýl, Ýrýp; Qy­rym tobyna kiretin: Ak-Mechet, Altyn-Oba, Dort-Oba, El-Tegen, Kara-Kııat, Kýl-Oba, Temır, Salgır; Dnepr tobyn­daǵy: Bashmak, Chertomlyk, Chmyr, Ogıýz; Poltava tobyndaǵy: Akıýt; Volga tobyndaǵy: Astrahan; Oral to­byn­daǵy: Bısh-Oba; Altaı to­byn­daǵy: Basadar, Katanda, Kýraı, Pazyryk, Shıbe, Týekt; Soltús­tik Mońǵolııadaǵy Noın-Ýla; Rýmy­nııadaǵy Kosıý­rýl-Mare, Satý-Mare Eýra­­zııa keńistigindegi baıyrǵy skıf­terdiń (bul grekter bergen ataý) saqtarmen tamyrlas ekenin aıǵaqtap tur.

Orys ǵalymy Iý.A.Shılov óziniń «Prarodına arıev» (Kıev, 1995) degen monografııasynda «qorǵan» degen uǵym ba­ıyr­ǵy shýmerlerdiń «kýr-an» nemese «kýr-gal» («aspan taý» nemese «alyp taý») degen sózde­ri­nen taraıdy jáne qorǵan tur­ǵyzý mádenıeti Qara teńizdiń sol­tús­tik óńirinde b.d.d. 4000-2000 jyl­dar aralyǵynda arattar men arı taıpalarynan bastalyp, damı bastaǵan deı kelip, ba­ıyr­ǵy qorǵandardyń o basta antro­pomorftyq jáne astraldyq belgi retinde dúnıege kelgeninen aqparat beredi.

Álemdik turǵydan qaraǵan­da, qorǵandar Aýstralııa men Antark­tıdadan basqa kontınentterdiń bárinde de kezdesetin mádenı qubylys ekeni dáleldenip otyr. Ádette, qorǵandar qaıtys bolǵan adamdar jerlenetin beıitterdiń ústine turǵyzylǵan nemese ja­rat­qanǵa jalbarynatyn kıeli oryn retinda somdalǵan jáne olardyń formalary da ártúrli bolyp keledi. Sodan soń Eýrazııa keńistiginde Batys Eýropadan bastap, sonaý Qıyr Shyǵysta jatqan Japonııaǵa deıin ár zamanda turǵyzylǵan qorǵandar­dyń bári derlik kórinis tapqan. Alǵashqy dala qorǵandary b.d.d. 4000 jyl buryn enolıt dáýirinde bastalyp, orta ǵa­syr­larǵa deıin jalǵasqany baı­qalady. Máselen, arǵy tegi lıt­valyq amerıkalyq ǵalym Ma­rııa Gımbýtastyń «Qorǵan gıpo­tezasy» (Marija Gimbutas «Kurgan hypothesis») dep atalatyn zertteý jumysynda alǵashqy qorǵandardy úndieýropalyq ha­lyq­tarmen qatar, skıfter men skan­dınavııalyqtar da turǵyza bastaǵan degen derek bar.

Reseı jerinde de qorǵandar­dyń neshe túri kezdesedi. Olar­dyń asa kóp shoǵyrlanǵan jeri – Haka­sııa. Ondaǵy eń áıgilisi − Úlken Salbyq qorǵany. Ony 1739 jyly G.F.Mıller ashyp, S.V.Kı­selevtiń jetekshiligimen qaz­ba jumystaryn 1954-1956 jyl­dary Keńes Odaǵy Ǵylym aka­de­mııasynyń ekspedısııasy júrgizgen.

1971-1974 jyldary Tyvanyń so­l­tústigindegi Ýıýk (Oıyq) óze­ni­niń boıyndaǵy «Patshalar al­qaby» atanyp ketken Arjan, Tarlyq eldi mekenderinde or­na­lasqan skıf zamanynan qal­ǵan qorǵandarda júrgizilgen arheologııalyq jumystardyń nátıjesi de aıtýǵa turarlyq. Dıametri 120 metr, bıiktigi 3-4 metr bolatyn Arjan-1 qorǵanynan arheologtar bir bekzadanyń jáne 16 adamnyń mýmııasy men 160-qa jýyq jylqy qańqasyn, altyn men kúmisten jasalǵan óte baǵaly buıymdardy tabady. 2001 jyly arheologtar Arjan-2 qorǵanynan áleýmettik mártebesi joǵary erli-zaıypty eki adamnyń mýmııasyn jáne olardyń qasynan taza altynnan jasalǵan 20 kılogramǵa jýyq baǵaly buıymdar, temirden jasalǵan qarý-jaraqtar, áskerı saýyt-saımandar, kıim-keshek jáne ydys-aıaq, t.b. tabady.

Soltústik Amerıkanyń ba­ıyr­ǵy halyqtary somdaǵan alyp qorǵandardyń da álemdik qorǵan mádenıetinen alatyn or­ny erekshe. Olar eki topqa bóli­nedi. Birinshi topqa zoomorf­tyq, ıaǵnı totemdik qorǵandar, al ekin­shi topqa kádimgi tóbe is­pet­­tes qorǵandar jatady. Olar neǵurlym bıik ári kól­em­di bolsa, onda jerlengen adam­dar­dyń áleýmettik mártebesi da sol­ǵur­lym joǵary bolǵany baıqalady. Máselen, Amerıkanyń Mıssýrı shtatyndaǵy Sent-Lýıs qalasy­nyń mańyndaǵy Kakohııa qorǵan­darynyń máni erekshe. Olardyń jalpy sany 120 bolǵan. Qazir olardyń 80-i saqtalǵan.

Brıtan araldarynda da qor­ǵandar bar. Ásirese onda tóń­keril­­gen tabaq tárizdes qorǵandar jıi kezdesedi.

Marııa Gımbýtas «Qorǵan gıpotezasyn» 1956 jyly usynǵan bolatyn. Onyń negizgi nysanasy arheologııalyq derek kóz­derin lıngvıstıkalyq derektermen ushtastyra otyryp, úndieýropa tilderinde sóıleıtin halyqtardyń baıyrǵy otanyn anyqtaý bolǵan. Bul gıpotezany qoldaýshylar qorǵan mádenıetin Qara teńizdiń teriskeı jaǵy men Ońtústik-Shyǵys Eýropany b.d.d. besinshi myńjyldyqtan úshinshi myńjyldyqqa deıin mekendegen protoúndieýropalyq halyqtardan bastaý alady degen kózqarasqa ıek artady. Al genetıka turǵysynan qorǵan mádenıeti, negizinen, hromosomasy Ú R1a1 gaplotobyna jatatyn Ortalyq Azııa, Batys Azııa, Úndistan jáne Shyǵys Eýropa halyqtaryna tán, al Batys Eýropa halyqtarynda bul genetıkalyq marker óte sırek kezdesedi. Kerisinshe, jańa­ǵy genetıkalyq marker norveg­terdiń 23,6 paıyzyna tán bolsa, olarmen týystas shvedterdiń 18,4 paıyzyna jáne aldyńǵy ekeýi­ne etene jaqyn bolyp kele­tin danııalyqtardyń da 16,5 pa­ıy­zyna tán eken. Demek, aǵyl­shyn-saksondar men skan­dına­vııa­­­lyqtardyń arǵy teginiń saq­tar­dan bastaý alatynyn atal­ǵan genetıkalyq faktorlar da naqty dáleldep tur.

Aǵylshyn-saksondyq Brıta­nııa jáne Norvegııa men Danııa halyqtarynyń tilderinde baı­qa­latyn lıngvıstıkalyq uqsas­tyqtar da kózge uryp tur. Máse­len, túrki tilderindegi tis, til, bel, beldik, elik, ógiz, sor (ashy), jer, sor (muń), dala, abad degen sózder men týra sol uǵym­dar­dy bildiretin, aǵylshyn jáne skandınavııa tilderindegi dálme-dál nemese aýyspaly meto­nı­mııalyq balamalardyń uqsas ekenin baıqamaý múmkin emes. Beıjaı qaldyrmaıtyn jáne bir lıngvıstıkalyq faktor mynaý: norveg tilinde qazaq tiliniń kóptik jalǵaýlaryna uqsas: – r, – er sekildi kóptik jal­­ǵaýlar bar. Demek, joǵaryda atap ótkenimizdeı, saqtar men skıf­terdiń aǵylshyn-saksondar men skandınavııalyqtarǵa gene­tıkalyq turǵydan bir taban jaqyn turǵandyǵy lıngvıs­tı­ka­lyq turǵydan da aıqyn baı­qalady. Endeshe, saqtar men skıf­­terdi tilderi úndieýropa toby­­na jatatyn parsylarmen ǵana týystastyrý shyndyqtan alys jatyr. О́ıtkeni joǵaryda kel­ti­ril­gen genetıkalyq jáne lıng­­vıs­tıkalyq dáıekter bizdiń piki­­ri­mizdi tolyqtaı dáleldep tur. 

Dál osy turǵydan, ıaǵnı gene­tı­kalyq jáne lıngvıstı­kalyq turǵydan zer salsaq, osydan 40 myń jyl buryn Azııadan Amerı­kaǵa qonystanǵan baıyrǵy amerı­kalyq «úndisterdiń» de arǵy tegi túrki órkenıetimen sabaqtas ekenin bul kúnde ǵylym tolyq dáleldep otyr. Demek, Soltústik Amerıkadaǵy qorǵandardyń da bastaý kózi Eýrazııadaǵy skıf, saq, ǵun qorǵan mádenıetimen tikeleı sabaqtas ári tamyrlas deýge tolyq negiz bar. 

Ádil AHMETOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq joǵary mektep Ǵylym akademııasynyń akademıgi