Álemdik munaı naryǵy sońǵy aptalarda qaıtadan qubyldy. Buǵan Taıaý Shyǵystaǵy geosaıası shıelenis, OPEC+ uıymynyń óndiris saıasaty, munaı jetkizý tizbegindegi táýekelder sebep bolyp otyr. Bul ózgerister elimizdegi baǵa saıasatyna qalaı yqpal etedi? Osy saýal tóńireginde sala sarapshysymen áńgimelesken edik.
BAÁ OPEC+ uıymynan shyqqannan keıin, 3 mamyrda alǵash ret onlaın formatta jıyn uıymdastyrdy. Jıynǵa qatysýshy elder naryqtaǵy jaǵdaıǵa baılanysty óndiris kólemin qaıta qarastyrýǵa daıyn ekenin atap ótip, óndiris kólemin arttyrýǵa ýaǵdalasty. Iаǵnı, munaı naryǵyndaǵy baǵa men suranysqa qaraı ıkemdi saıasat saqtalady. Kelisimge sáıkes, Qazaqstan úshin belgilengen kvota – táýligine 1,599 mln barrel munaıdy quraıdy. Energy Monitor qorynyń dırektory Nurlan Jumaǵulovtyń sózinshe, Qazaqstan bul talapty áli de tolyq saqtaı almaı keledi.
«OPEC+ kelisimi boıynsha Qazaqstan munaı óndirisin belgili bir deńgeıde ustap turý jóninde mindetteme alǵan bolatyn. Alaıda sońǵy úsh jylda elimiz bul talaptardy tolyq saqtaı almaı keledi. Buǵan negizgi sebep – Teńiz jáne Qashaǵan sekildi iri jobalarda munaı óndirisiniń artýy. Mysaly, shekteý táýligine 1,5 mıllıon barrel kóleminde bolsa, Qazaqstan is júzinde shamamen 1,8 mıllıon barrel munaı óndiredi. Jalpy alǵanda, bul kelisimniń elimiz úshin ekonomıkalyqtan góri ımıdjdik mańyzy basym deýge bolady. Iаǵnı, Qazaqstan iri munaı óndirýshi memlekettermen bir deńgeıde bolyp, halyqaralyq energetıkalyq dıalogqa qatysý múmkindigin saqtaıdy», deıdi Nurlan Jumaǵulov.
Sarapshynyń aıtýynsha, bul jaǵdaı elderi janarmaı baǵasyna aıtarlyqtaı áser etip otyrǵan joq. Sebebi ishki naryq tikeleı memlekettiń aralasýy arqyly rettelip otyr.
«Negizinde, Qazaqstannyń ishki janarmaı naryǵy geosaıası jaǵdaılarǵa tikeleı táýeldi emes. Sebebi elimizdegi shamamen 60 shaqty shaǵyn jáne orta munaı óndirýshi kompanııa óndirgen munaıynyń 70%-yna deıin ishki naryqqa tómen baǵamen ótkizedi. Olar munaıdy shamamen tonnasyna 100 myń teńge kóleminde elimizdegi úsh munaı óńdeý zaýytyna satady. Bul eksporttyq baǵamen salystyrǵanda 2,5-3 ese arzan. Sonymen qatar memleket ishki naryqtaǵy munaı ónimderiniń baǵasyn turaqty baqylaýda ustap otyr. Benzın men dızel otynynyń kóterme jáne bólshek baǵalary da memlekettik retteý aıasynda qadaǵalanady. Sondyqtan elimizdegi janarmaı baǵasynyń ózgerýine geosaıası faktorlardan góri ishki naryqtaǵy memlekettik saıasat pen retteý tetikteri kóbirek yqpal etedi», deıdi ol.
Buǵan deıin Halyqaralyq energetıkalyq agenttik (IEA) 2026 jyly álemdik munaı usynysy suranystan tómen bolýy múmkin ekenin eskertken edi. Uıymnyń málimetinshe, Iran mańyndaǵy shıelenis saldarynan táýligine mıllıondaǵan barrel munaı naryqqa jetpeı qalýy Brent markaly munaı baǵasynyń kún saıyn qymbattaýyna sebep bolyp otyr.
«Jalpy alǵanda, munaı baǵasy neǵurlym joǵary bolsa, Qazaqstan ekonomıkasy úshin soǵurlym tıimdi. Sebebi bıýdjetke kóbirek salyq túsedi, Ulttyq qorǵa túsetin kiris artady. Memleket basshysy 2029 jylǵa deıin Ulttyq qor aktıvterin 100 mıllıard dollarǵa jetkizý jóninde tapsyrma bergeni belgili. Sondyqtan munaı baǵasynyń joǵary bolýy osy maqsatqa jetýdiń negizgi faktorlarynyń biri. Qazirgi tańda álemdik naryqta munaı baǵasy joǵary deńgeıde saqtalyp otyr. Qazaqstannyń munaıy – KEBCO markaly munaı – keı kezderi Brent baǵasynan shamamen 15 dollarǵa deıin joǵary satylyp jatyr. Buǵan Eýropa tarapynan qazaqstandyq munaıǵa degen suranystyń artýy áser etip otyr. Sondyqtan qazirgi jaǵdaı Qazaqstan ekonomıkasy úshin tıimdi deýge bolady», deıdi N.Jumaǵulov.
Álem elderinde, ásirese, Eýropada sońǵy saıası ahýaldarǵa baılanysty janarmaı baǵasy aıtarlyqtaı ósken. Alaıda munaı-gaz salasynyń sarapshy el turǵyndaryna janarmaı baǵasyna qatysty alańdaýǵa esh negiz joq ekendigin aıtty.
«Tutynýshylar turǵysynan qarasaq, álem boıynsha janarmaı baǵasy aıtarlyqtaı ósti. Benzın, dızel otyny jáne avıasııalyq kerosın baǵasy qymbattady. Mysaly, Eýropada avıaotyn baǵasy eki esege deıin ósken jaǵdaılar boldy. Qazaqstanda jaǵdaı sál ózgeshe. Máselen, avıaotyn baǵasy kerisinshe tómendep otyr. Buryn tonnasy shamamen 1200 dollar bolsa, qazirgi tańda 900 dollardan tómen deńgeıge tústi. Sonymen qatar benzın baǵasy da naryqtyq jaǵdaıǵa saı qatty ósýi múmkin edi. Alaıda, buǵan deıin atap ótkenimizdeı, memleket áleýmettik turaqtylyqty saqtaý maqsatynda baǵany rettep otyr. Qazirgi tańda benzın baǵasyn aıyna nebári 1 teńgege ǵana ósirýge ruqsat berilgen, deıdi ol.
Sondaı-aq Nurlan Jumaǵulov qazirgi jahandyq ahýal munaı eksportyn arttyrýǵa oń yqpal etkendigin, osynyń áserinen Qazaqstan munaıyna qyzyqqan elder qatarynyń artqanyn atap ótti.
Eske sala keteıik, buǵan deıin Ońtústik Koreıa Qazaqstannan 18 mıllıon barrel munaı satyp alatyndyǵyn jazǵan bolatynbyz. Budan bólek, Qazaqstan Germanııaǵa eksporttalatyn 260 myń tonna munaı baǵyttaryn qaıta qarap, Chehııamen de munaı-gaz baǵytynda kelisimder jasasqan edi.