Tarıh qoınaýyna bettegen 2018 jyl kópvektorly syrtqy saıasat ustanǵan elimiz úshin jemisti de jeńisti kezeń boldy. Elbasy N.Nazarbaev kóshbasshylyǵymen Qazaqstan óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdikti nyǵaıtý jónindegi halyqaralyq is-qımyldarǵa belsene qatysyp, barlyq taraptaǵy qarym-qatynasyn odan ári nyǵaıtty, osyǵan saı álemdik qoǵamdastyq aldyndaǵy bedeli bıikteı tústi.
Tórtkúl dúnıege tórelik aıtqan sát
О́ńirdegi róli men jaýapkershiligin sezine otyryp, elimiz Ortalyq Azııada saıası, ekonomıkalyq, mádenı baılanystardy nyǵaıtýda batyl qadamdar jasady. Túbi bir túrki elderiniń birligin bekemdeýdegi bastamalary óz aldyna bir tóbe. TMD, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesi, Ujymdyq qaýipsizdik jónindegi shart uıymy, Shanhaı yntymaqtastyǵy uıymy sheńberindegi is-qımyldarda da aldyńǵy qatardan tabyldy. Saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq asa iri áriptesi – Eýropalyq odaqpen yntymaqtastyqtyń aýqymy da keńeıe túskeni belgili. Bárinen buryn, ótken jyl Elbasynyń jahandyq dıplomatııasynyń jetistigi sanalǵan oqıǵa – Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik keńesine tóraǵalyq etýimen tarıhqa endi.
2018 jyldyń qańtaryn elimiz ǵana emes, Ortalyq Azııa óńiri úshin de tarıhı kezeń dep baǵalaýǵa bolady. Birinshi qańtardan bastap, bir aı boıy bizdiń elimiz BUU-nyń halyqaralyq beıbitshilik pen qaýipsizdikke jaýapty basty organynyń jumysyn basqardy. Qazaqstan – bul mártebeli qyzmettegi Ortalyq Azııanyń birinshi memleketi.
Elbasynyń qańtardaǵy Amerıka Qurama Shtattaryna resmı sapary BUU Qaýipsizdik Keńesindegi mańyzdy otyrysqa jalǵasqany málim. 18 qańtarda Nıý-Iorkte Birikken Ulttar Uıymynyń shtab-páterinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen Qaýipsizdik Keńesiniń «Jappaı qyryp-joıatyn qarýdy taratpaý: senim sharalary» taqyryby boıynsha joǵary deńgeıdegi pikirtalas ótti.
Otyrys qorytyndysy boıynsha tarıhı qujat ‒ BUU Qaýipsizdik Keńesi tóraǵasynyń óńirlik deńgeıde preventıvti dıplomatııa jáne shıelenisti boldyrmaý jónindegi málimdemesi qabyldandy.
Tutastaı alǵanda, tóraǵalyq barysynda konsýltasııalar, brıfıngter jáne pikirtalastar formatyndaǵy 30-ǵa jýyq otyrys ótkizildi, olardyń qorytyndylary boıynsha qararlar qabyldandy.
О́ńirlik áriptestiktiń jańa kezeńi bastaldy
Jyldyń taǵy bir tarıhı aýqymdaǵy oqıǵasy – Ortalyq Azııa memleketteri arasynda óńirlik áriptestik pen senimdi nyǵaıtýdaǵy jańa kezeńniń bastalǵany. Bul atalǵan óńir memleketteri basshylarynyń Astanada ótken alǵashqy Jumys (konsýltasııalyq) kezdesýinde aıqyn kórinis tapty.
Ortalyq Azııanyń saıası turaqty, ekonomıkalyq ornyqty jáne qaýipsiz damýyna qashanda múddeli Elbasynyń baýyrlas memleketter baılanysyn nyǵaıtý bastamalary osy jıynda jan-jaqty qoldaý tapty.
Memleketter basshylary Astanadaǵy alǵashqy kezdesý barysynda óńirlik yntymaqtastyqtyń negizgi basymdyqtaryn aıqyndap, bolashaqqa arnalǵan josparlardy belgiledi.
Buǵan qosa, memleketter basshylary Birlesken málimdeme jasaı otyryp, alǵash ret Ortalyq Azııa halyqtaryn Naýryz merekesimen birlesip quttyqtady. Mundaı kezdesýlerdi jyl saıyn, Naýryz merekesi qarsańynda besjaqty formatta ótkizip turý týraly sheshim qabyldandy.
Kóp jylǵy kelissózder túıini
Bul jyldyń elimiz úshin qutty-berekeli bolǵanyn aıǵaqtaıtyn taǵy bir iri oqıǵa 12 tamyzda ótti. Jıyrma jyldan astam ýaqyt boıy talqylanyp kele jatqan qart Kaspııdiń quqyqtyq mártebesin anyqtaý jónindegi máseleniń túıini Aqtaý sammıti dep aıshyqtalǵan alqaly jıynda tarqatyldy.
Qazaqstan, Ázerbaıjan, Iran, Reseı, Túrikmenstan prezıdentteri qatysqan Besinshi Kaspıı sammıtiniń plenarlyq otyrysynda teńizdiń quqyqtyq mártebesin retteý jónindegi kóp jylǵy jumystar qorytyndylanyp, arnaıy Konvensııa qabyldandy. Nursultan Nazarbaev «Kaspıı teńiziniń konstıtýsııasy» dep ataǵan osynaý qujat jaǵalaý memleketteri yntymaqtastyǵynyń barlyq salasynda qatynas ornatýyna negiz qalaıdy.
Sonymen qatar memlekettik shekarany aýmaqtyń tegis perımetri sheginde aıqyndap alý, Qazaqstan úshin asa mańyzdy qadam boldy, ıaǵnı buǵan deıin Qazaqstannyń qurlyqtyq shekaralary zańdy túrde resimdelgen bolsa, endi Konvensııa elimizge óz egemendiginiń shegin teńizde anyqtaýǵa múmkindik beredi.
Túgel túrkiniń múddesi jolynda
Qazaqstannyń kúlli túrki halyqtarynyń qasıetti qarashańyraǵy ekenin udaıy aıtyp kele jatqan Elbasynyń túbi bir túrki elderiniń erteńin baıandy etýge baǵyttalǵan bastamalary bıylǵy jyly 3 qyrkúıekte ótken Túrkitildes memleketter yntymaqtastyq keńesiniń VI sammıtinde jalǵasyn tapty. Baýyrlas halyqtardyń basyn qosqan sammıtke Keńeske múshe memleketterdiń basshylary – Əzerbaıjan Prezıdenti Ilham Əlıev, Qyrǵyzstan Prezıdenti Sooronbaı Jeenbekov, Túrkııa Prezıdenti Rejep Erdoǵan jáne baqylaýshy mərtebesine ıe О́zbekstan Prezıdenti Shafkat Mırzııoev pen arnaıy meıman Vengrııa Premer-mınıstri Vıktor Orban keldi. Osy jıynda Qazaqstan Túrki keńesindegi tóraǵalyǵyn aıaqtap, bul mindetti Qyrǵyz eline tabystady.
VI sammıtte Nursultan Nazarbaev qazirgi jahandaný zamanynda ulttyq salt-dástúrimiz ben mádenıetimizdi jas urpaqqa qaldyrý erekshe mańyzdy ekenin aıtty. Osyǵan baılanysty júıeli túrde Túrki keńesi jastary kóshbasshylarynyń forýmyn, ǵylymı konferensııalar men semınarlar ótkizýdi, túrki áleminiń biregeı tarıhı jerlerine ólketaný ekspedısııalaryn uıymdastyrýdy usyndy. «Bul sharalar jastarymyzdy jaqyndastyryp, elderimizdiń mádenı ereksheligi týraly bilimderin tereńdetýge septigin tıgizedi dep senemin», dedi Elbasy. Sonymen qatar Túrki keńesiniń janynan «Túrki álemindegi 100 jańa esim», «Túrki áleminiń kıeli jerleri» arnaıy jobalaryn ázirleýdi usyndy.
Memleketter basshylary sammıttiń qorytyndysy boıynsha Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi VI sammıtiniń deklarasııasy, Vengrııaǵa Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesindegi baqylaýshy mártebesin berý týraly sheshim, Túrki-tildes memleketter ıntegrasııasynyń tujyrymdamasy sııaqty mańyzdy qujattar qabyldandy.
Rýhanı kelisimniń boıtumary
Qazaqstannyń Shyǵys pen Batystyń, Ońtústik pen Soltústiktiń arasyndaǵy órkenıetaralyq, mádenıetaralyq jáne dinaralyq dıalogty odan ári damytýǵa baǵyttalǵan is-qımyly 2018 jyly jańa deńgeıge kóterildi.
Qazan aıynda Astanada Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen dinaralyq únqatysýdyń halyqaralyq deńgeıdegi biregeı alańyna aınalǵan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń VI sezi ótti. «Dinı lıderler qaýipsiz álem úshin» taqyrybymen uıymdastyrylǵan sezge 42 elden 82 delegasııa qatysty. Olardyń arasynda dinı kóshbasshylar, saıası qaıratkerler men halyqaralyq uıymdar ókilderi boldy.
Dinder kóshbasshylarynyń alǵashqy tarıhı sezinen beri 15 jyl ótkeni belgili. Osy ýaqyt aralyǵynda qazaqstandyq biregeı tájirıbe jahandyq deńgeıde qoldaý tapty. Astana álemdik qoǵamdastyq din kóshbasshylarynyń kezdesetin ornyna jáne únqatysý alańyna aınaldy.
Qoryta aıtqanda, 2018 jyly júzege asqan osynaý irgeli sharalar elimizdiń halyqaralyq róli men yqpalynyń joǵarylaǵanyn, óńirlik salmaǵynyń ulǵaıǵanyn aıǵaqtady.
Qambar AHMET,
«Egemen Qazaqstan»