Jasóspirim shaqtyń ózine ǵana tán qyzýy men maksımalızmi bolatyny, sonyń áserinen kámeletke tolmaǵandar arasynda bir-birimen tóbelesý, álimjettik kórinisteri bolyp turatyny belgili. Áıtse de oqýshylardyń ózderimen birge sýyq qarý, jınalmaly pyshaq ala júrip, bir-birine ony jumsaıtyn bolsa oǵan enjar, selsoq qaraı almaısyz. Munyń ózi ata-analar men bilim berý oshaqtary jáne quqyq qorǵaý organdary ókilderi birlese atqarar tárbıe jumysynda «bir kem dúnıeniń» bar ekenin kórsetse kerek.
Sońǵy kezde óńirdegi orta mektepter men kolledj oqýshylary arasynda ártúrli túsinbestiktiń saldarynan tóbeleske shyqqan oqýshylardyń bir-birine pyshaq suǵyp alý derekteri jıi kezdese bastady. Aıtalyq, 2018 jyly óńirde osyndaı oqıǵalardyń birneshe ret qaıtalanǵany, sonyń birinde Aqtóbe qalasyndaǵy orta mektepterdiń biriniń túlegi, «Altyn belgi» ıegeri, ózimen qatar oqyǵan synyptasynyń keýdesine pyshaq suǵyp, ol aýyr jaraqattyń saldarynan qaıtys bolǵany belgili.
Árıne, adam ólimine sebepshi bolǵan jasóspirim Qylmystyq kodekstiń tıisti babyna sáıkes jazasyn alyp, 9 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy. Álbette basty másele, basty gáp munda emes. Kerisinshe tártibi de, sabaq úlgerimi de jaqsy baǵalanǵan jasóspirimniń boıynda mundaı agressıvti minez-qulyq qaıdan paıda bolǵanyna jaýap izdelýinde ári oǵan jaýap tabylýynda emes pe? Oqýshylardyń ózderimen birge sýyq qarý alyp júrýiniń derekteri men sebebiniń astarynda qandaı syr bar? Osy saýaldardyń astaryna kóz júgirtý úshin óńirdegi múddeli uıymdar tarapynan tıisti is-sharalar júrgizilgen de bolar. Áıtse de turǵyndar arasynda jalpy sıpat almaǵany, sóıtip kámeletke tolmaǵandardyń arasynda quqyq buzýshylyq pen qylmystyń aldyn alý algorıtmi ázirlenbegeni ámbege aıan.
«Murtqa ókpelep júrgende, saqal shyqty» degendeı bıylǵy jyldyń basynda qysqy kanıkýldan keıin mektepterine oralǵan aqtóbelik oqýshylardyń arasynda jappaı tóbeles taǵy oryn aldy. 2019 jyldyń 10 qańtary kúni saǵat 16.00-diń kezinde jergilikti turǵyndar «GMZ» atap ketken shaǵyn aýdan aýmaǵyndaǵy eski zırattyń tusynda jetkinshekterdiń taǵy da jappaı tóbelesý derekteri málim boldy. Osy oqıǵa barysynda 2002 jyly dúnıege kelgen Aqtóbe qalasyndaǵy №22 mekteptiń oqýshysy S.A. ótken jyly joǵary oqý ornynyń stýdenti atanǵan E.N. esimdi jigittiń oń jaq ıyǵyna pyshaq suǵyp alǵan.
Aqtóbe oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasy basshysynyń emdeý-profılaktıkalyq jumystar jónindegi orynbasary Gúlnár Mámbetjanovanyń aıtýyna qaraǵanda, E.N.-ge jumsalǵan pyshaq keýde men ókpe tusyn janaı ótipti.
oblystyq balalar aýrýhanasyna taksımen jetkizilgen oǵan shuǵyl ota jasalǵan. Emdeýshi dárigerler jaraqattyń saldarynan jábirlenýshiniń júıke júıesine ájeptáýir zaqym kelgenin aıtady. Sonyń saldarynan qazirgi kezde oń qolynyń qozǵalysy ıkemge kelmeı qalǵan eken.
Oqys oqıǵaǵa baılanysty oblystyq polısııa departamenti, jergilikti polısııa qyzmeti bastyǵynyń orynbasary J.Makarevıchke habarlasqanymyzda ol onyń anyq-qanyǵy men mán-jaıyn, oryn alý sebebin jáne túbegeıli sıpaty jóninde ázirge tolymdy eshteńe aıta almaıtynyn, buǵan baılanysty «Qylmystyq kodekstiń» 293-babynyń 3-tarmaǵyna sáıkes buzaqylyq jáne qadalǵysh ári keskish zattardy qoldanyp jasalǵan buzaqylyq boıynsha sotqa deıingi tergeý amaldary júrgizilip jatqanyn jetkizdi.
Quqyq qorǵaý organy ókiliniń málimdeýinshe, keskish zattardy qoldana otyryp oryn alǵan oqýshylardyń jappaı tóbelesine qatysty degen kúdikpen 20 jasóspirim arnaıy tergeý oryndaryna jetkizilgen. Olardyń arasynda Aqtóbe qalasyndaǵy №22, №15, №13 jáne №42 mekteptiń joǵary synyp oqýshylary men oblys ortalyǵyndaǵy keıbir tehnıkalyq kolledjderdiń tárbıelenýshileri bar.
Biz joǵaryda atalǵan mektepterdiń dırektorlarynyń tárbıe jumystary jónindegi orynbasarlaryna habarlasqanymyzda, bul máselede oqý ornynda túsindirý men tárbıe jumystary júıeli júrgiziletinin qaıtalap aıtýdan aspady. Sonymen birge olar oqýshylardyń jappaı tóbelesine óz mektepterinen qatysqan oqýshylardyń sanyn joqqa shyǵarýǵa ári olardyń kinásiz ekendikterin aıtýǵa tyrysty.
Oqıǵany jasyrýdyń ornyna mekteptegi jappaı tóbeleske qatysy bar oqýshylarǵa túsindirý jumystary júrgizilip, ata-analar men ózge de qoǵamdyq uıymdarmen tyǵyz baılanys ornatylsa aldaǵy ýaqytta oryn alýy múmkin oqıǵanyń aldyn alýǵa bolmas pa edi degen oı keledi.
Osy materıaldy ázirleý barysynda óńirdegi birqatar tárbıe berý salasyndaǵy belgili tulǵalarmen jáne psıholog-mamandarmen oı-pikir almasqan edik. Osy oraıda ortaq áńgimeniń arqaýyna aınalǵan keıbir usynys-tilekterdi oqyrman nazaryna usynǵannyń artyqshylyǵy joq dep bilemiz. Aıtalyq, psıholog Aıgúl Súndetovanyń aıtýynsha, balalardyń tyzetpe, ashýshań bolyp ósýiniń birneshe sebebi bar. Mundaı jaıt geneologııalyq sıpattar men sábı dúnıege kelgennen bastap otbasynda tárbıesine de baılanysty bolýy múmkin. Árıne balanyń kekshil bolmaı, kópshil bolyp qalyptasýyna mektep pen ata-analar arasyndaǵy baılanystyń oń yqpaly mol. Sondyqtan da osy turǵyda júrgiziletin tárbıe jumystarynyń túıinin tarqatýdyń áseri joǵary bolmaq.
Sondaı-aq bilim berý isiniń ardageri Danaǵalı Kenjebaevtyń aıtýynsha, ártúrli tóbeles pen atys-shabys, bir-birin atyp óltirip jatatyn detektıvti fılmderdiń de bala psıhologııasyna tıgizetin jaǵymsyz jaqtary az emes.
Al Aqtóbe qalasyndaǵy «Búrkit» patrıottyq tárbıe klýbynyń jetekshisi Serik Saǵıevtyń tujyrymdaýynsha, jasóspirimderdi qatygezdikten boıyn aýlaq salý isinde quqyq qorǵaý organdary tıisti sharalar atqarýy qajet. Máselen, sońǵy ýaqytta keıbir oqýshylar ózin-ózi qorǵaý ári ózine áldebireýler orynsyz tıisken kezde qorǵaný maqsatynda keskish jáne qadalǵysh zattar ustap júredi eken. Árıne jasóspirimniń bul nıeti basqa da ókinishti áreketterge ákelip soqtyrmasyna eshkim kepildik bere almaıdy. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta elimizde mundaı jaǵymsyz is-árekettiń aldyn alý úshin bilim berý oryndarynda alyp kirýge jáne qoldanýǵa bolmaıtyn zattar tizimin belgileý kerek, deıdi S.Saǵıev.
Aqtóbe qalasynda keskish zat qoldanǵan mektep oqýshylarynyń jappaı tóbelesinen keıin oblys ákiminiń orynbasary Marat Toqjanov arnaıy otyrys ótkizgen bolatyn. Otyrysta aıtylǵan máseleler men qoıylǵan mindetter kámeletke tolmaǵandardyń arasyndaǵy quqyq buzýshylyq pen qylmystyń aldyn alý sharalary jáne bilim berý uıymdarynda qamqorshylyq keńesteriniń jumystaryn jandandyrýǵa qanshalyqty yqpal etedi, ony ýaqyt kórsetedi.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
AQTО́BE