Turǵyndardy tolǵandyrǵan túıtkil nege sheshilmeıdi?

Elbasynyń Jarlyǵyna sáı­kes aýyldyq jáne aýdandyq ákim­derdiń bir jyl ishinde atqar­ǵan jumystary jaıly tur­ǵyndar aldynda jasaǵan esepterin jınaqtap, qorytyp, ne túıdik degen tóńirekte áńgime ór­bit­kendi jón kórip otyrmyz. О́ıtkeni ózara uqsas baıanda­ma­lardyń qaı-qaısysyn ashyp qal­sań da syqıǵan sıfrlardan, alaýlatqan-jalaýlatqan raporttyq tabystardan, kóte­rińki, lepti sózderden kóz súri­netini belgili. Árıne atqa­rylǵan sharýa jaıly habardar etý qajettigin joqqa shy­ǵar­maımyz. Biraq derekterdi ońdy-soldy, jónsiz tyqpalaı berý tyńdaýshyny mezi eteri anyq. О́kinishke qaraı, jyl saıyn bas almastan oqylatyn taptaý­ryn, jattandy baıandamalar qordalanǵan shetin problemalardy sheshpeı otyr. О́ıtkeni, osyndaı alqaly basqosýlarda jaýyr bolǵan máseleler jyl saıyn nege qaıtalana beredi degen saýa­l aldymyzdy kes-kesteı berdi. Tipti málimetter ǵana jańar­ty­lyp, jurtshylyq nazaryna usynylǵan eski baıandamalardy da keziktirgenbiz.

О́zimiz de osy másele boıyn­sha qalam tartýǵa oqtalyp júr edik. Tezdetýge Arhan aýy­lyn­­da turatyn gazetimizdiń tu­raqty oqyrmany Álim Tóle­baev aqsaqaldyń telefon so­ǵýy túrtki boldy. «Meniń piki­rimshe, jer­gilikti jerlerde ákimderdiń esep­ti kezdesýlerin uıym­das­tyrýdaǵy maqsat – kópshilikti tolǵantqan áleýmettik-ekonomı­kalyq damýdyń kenjelep qalǵan tustaryn talqylaý, uǵynyqty usynystar men syn-pikirlerdiń sheshimin tabýyna járdemdesý, yqpal jasaý, baqylaýǵa alý, jo­ǵary atqarýshy organdarǵa jetkizý, másele etip qoıý», degen Álekeń jıyndy aýyl ákiminiń jaýapkershiligi men esep berý mindettiligine yqpal jasaıtyn qural retinde sezine almaǵanyn, ashyq suhbattan góri sandy qýalap ketý, jaǵdaıdy jalpy­lama baıandaý kóleńkesinen asa almaǵanyn aıtady. – Okrýgte jumys isteıtin sharýa qo­jalyqtary, seriktestikter ıeli­gindegi qoǵamdyq maldan brýsellez aýrýy shyǵyp onyń ýshyqqany sonshalyq, adam­darǵa juqqan ondaǵan fakt tirkeldi. Onyń zardabyn áli kúnge deıin tartyp kelemiz. Osyn­daı soqtaly máselelerdiń oryn alýyna baǵa berilip, bu­dan bylaı boldyrmaýdyń joldary atap kórsetilýi kerek edi. Jeke adamdardyń maly sharýa­shylyqtarmen aralasyp baǵy­latyndyqtan, juqpaly kesel taral­maǵanda qaıtedi? Alda bel­­gi­lengen mindetter qoǵamdyq ómir­degi saıası-ekonomıkalyq jaǵdaımen, Elbasynyń talap-mindetterimen sabaqtastyryla qamtylsa áldeqaıda nanymdy ári naqty bolar edi degen úmitimiz ázirge aqtalmaı tur, – dedi ol.

Jylyna bir márte ótetin dástúrli sharanyń mańyzyn, aýqy­myn eskermeýdiń taǵy bir my­salyna toqtala ketken ar­­tyq etpes. Oblys orta­lyǵymen irgeles qonǵan Qyzyl­jar aýda­nynda 50 myńǵa jýyq adam turady. Qaı jaǵynan alsaq ta, aýdannyń áleýeti zor bol­ǵa­nymen, áleýmettik-ekono­mı­kalyq máselelerdi sheshý­degi múm­kindikteri utymdy paıda­lanylmaı keledi. Prıbrej­noe aýyldyq okrýginde uıym­dastyrylǵan kezdesýge 3 myń­ǵa jýyq turǵynnan 50-deıi ǵana qatyssa, jartysynan astamy aýdan ákimine ere kelgen laýa­­zym ıeleri bolyp shyqty. Osynyń ózinen adamdar durys qulaqtandyrylmaǵanyn nemese jergilikti bılikke senimsizdigin kórýge bolar degen qorytyndy jasaýǵa ıtermeleıtin tárizdi. Sebebi Petropavl qalasynan 15 shaqyrym ǵana jerdegi sha­qaýlyqtardyń shurq-shurq te­sik joldyń azabyn kórip ke­le jatqanyna birneshe jyl. Ár kezdesýde oryndalmaıtyn ýáde úıip-tógip berilse de «baıa­ǵy jartas – bir jartastyń» ke­bin kıgen. Aýylishilik joldar da quraq kórpe ispettes. Baıandamadaǵy «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy jas mamandardyń eldi mekenderge kelip, turaqtanýyn qamtamasyz etip jatyr degen sóz qulaqqa jyly estilgenimen, kóńilge kúdik uıalatatyn tustar joq emes. Jas maman Nartaı Moldahmetov 10 jyldan beri osy baǵdarlamanyń ıgiligin kóre almaı, saly sýǵa ketken. Jeńildetilgen nesıege bas­pana turǵyzyp alaıyn degen úmittiń oty óshken. Bul joly da shy­ǵarypsalma jaýapty qanaǵat tutty.  «Arman» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Amanbaı Sádýov ekin­shi toptaǵy múgedektigine qara­mastan tórt túlik ósirýmen aınalysady. Jaıylymǵa qoly endi jete bergende basqa okrýg turǵyny qaǵyp áketken. Sonyń saldarynan 4 mıllıon teńgege satyp alǵan tehnıkasy, aýyldas­taryn jemshóppen qamtamasyz etemin degen ýádesi jaıyna qalǵan. Osyndaı bassyzdyqqa qatty kúıinip, amalsyz sotqa qaıyrylǵan. Bir sózben aıtqanda, ony alda áli talaı shyrǵalań, árli-berli sendelis kútip turǵan tárizdi.

1500-deı turǵyny bar Prı­brejnoe aýylynyń da ashy ishekteı sozylyp kele jatqan problemalary jetip artylady. Máselen, jastar jaǵy klýb úıin salyp berý jóninde aýyl, aýdan ákimdigine birneshe ret barypty. Bıyl da bul ótinish qanaǵattandyrylady degenge sený qıyn. О́ıtkeni, jaýap eki­ushty. Sonda deımiz-aý, El­ba­synyń bastamasymen bıyl Jastar jyly jarııalanǵanyn bilmegenderi me? Kúni buryn qam jasap, «mine, ıesiz nysan taptyq, kúrdeli jóndeý jasap beremiz dese, jastar máz bolyp qalmaýshy ma edi? Atqaminerler áli kúnge deıin bos ǵımarat satyp alý jaıyn «qarastyrýmen» júr. 

Kóktemge salym eldi meken qar qursaýynda qalyp, onyń sońy qarǵyn sýǵa ulasyp jatady. Jylda osylaı. Byltyr birqatar úıdi qyzyl sý shaıyp, úlken shyǵyn keltirgen. Bıylǵy jaıymyz ne bolady, eski damba jaramsyz. Jańasy qashan turǵyzylady? Bul suraqqa da mardymdy jaýap alynbady. 

Qyzyljar aýdanynyń orta­lyǵy Beskól ken­tinde de sheshimin kútken máse­leler az emes. Onyń birsy­pyrasy qaıtadan qozǵaldy. Ásirese jol, qoǵamdyq kólik qatynasy, abattandyrý, jaryq­tandyrý, turǵyn úı jaıy ótkir tur. Tatıana Torgasheva balalar úıinde tár­bıe­lenipti. Ata-ananyń qamqor­lyǵynsyz ósken boıjetken qazir aýdan ortalyǵyndaǵy mektep­ter­diń birinde muǵalim bolyp isteıdi. Áli kúnge deıin ba­sybaı­ly páteri joq. Baspananyń keze­ginde turǵanyna on jyldan as­ty. Birer aı buryn halyqtyń áljýaz sanaty úshin 30 páterlik úı qoldanysqa berilgenimen, ilik­peı qaldy. Ol ózi qatarly qur­­bylarynyń qonys toıyn toılaǵanyn aıtady, al óziniń kezegi qashan jete­tinine kúmándi. Aýdan ákimi Janat Sádýaqasov        5 qa­batty eki turǵyn úıdiń jobasyn ázirlep jatqanyn, úılerdiń jeke ınvestısııa boıynsha jáne jaldamaly baspana retinde memleket qarajatyna salynady degen jalpylama jaýappen ǵana shekteldi. 

Zeınetker Ermek Muqanov otbasymen kenttiń ońtústik-shyǵys shaǵyn aýdanynda turady. Balalary men nemereleri oblys ortalyǵynan atasy men ájesine qonaqqa kelý úshin №101 avtobýspen qatynaıdy eken. Eki aralyqty jalǵastyratyn jal­ǵyz qoǵamdyq kólik bul shaǵyn aýdanǵa barmaıtyn kó­rinedi. Qarııanyń tarapynan «Mar­shrýtty uzartyp berseńizder, bul ­jaqta oqýshylar kóp, mektep bolsa alys. Balalarǵa jaıaý qatynaý óte qıyn» degen usynys aıtylǵanymen, aıaqsyz qalǵan. Osy máseleni sheshý jóninde buǵan deıin naqty tapsyrma be­rilse de, esepti kezdesýge deıin oryndalmaı kelgeni sal­ǵyrt­tyqtyń saldary degen tu­jyrym jasaýǵa tolyq negiz bar. 

Volodar aýyldyq okrýginiń turǵyndary aýyz sýdyń sanıtar­lyq-gıgıenalyq talaptarǵa sáı­kes kelmeıtinin aıtyp, nalıdy. Bes jyl buryn aýylda jer­gilikti sý uńǵymasy qazylyp, sapa­sy jaqsarǵanymen, sý súzgisi isten shyqqandyqtan sý laılanyp, dámi kermek tartqan. Eki jylǵy sergeldeń jabdyqty jańalaýǵa tirelip turǵan jaıy bar. Qandaı qarajat kózi tartylary belgisiz. Aqan-Burlyq eldi mekeniniń turǵyndary medısına qyzmetkeriniń joqtyǵynan kórshi Quspek aýylyna 3 myń teńgege kólik jaldap barýǵa májbúr. 800-ge jýyq adam tura­tyn Voskresenovka aýyly aýyz sýǵa muqtaj. Mamlıýt aýdany ákiminiń mindetin atqarýshy Rýs­tam Ǵabbasovtyń «Sý máse­lesin qarastyryp jatyrmyz. Naqty sheshim áli joq» degen ja­ýaby esepti kezdesýge qatysý­shylardy qanaǵattandyra qoıǵan joq. Dárihana ashý sekildi qarapaıym másele kún tárti­binen túspeýine qaraǵanda áli biraz ýaqyt kútýge týra keletin sy­qyldy. 

Aqjar aýdanynda ót­ken esep­tik kezdesýlerde aı­­lyq ja­la­qynyń tómendigi, mem­­leket­tik baǵ­darlamalarǵa qatysý bel­­sen­dili­giniń tómendigi, mem­­lekettik-je­keshelik árip­tes­tiktiń báseńdigi belgili boldy. 

Aýyldyqtardy aýyz sýmen jabdyqtaý, keń jolaqty ınternetke, uıaly baılanysqa qosý, jańa jumys oryndaryn ashý, kásipkerlikti damytý, jeńildikti nesıe, jer telimin alý jaılary da qatty tolǵandyratyny esepti kezdesýler barysynda anyq baıqaldy. Olaı bolsa, ákim esebi jurtshylyq úshin jasalatynyn uǵynatyn mezgil jetti. Ýá­de bergen eken, údeden kóriný – bul­jymas mindet.

О́mir ESQALI,

«Egemen Qazaqstan»

Soltústik Qazaqstan oblysy