Kóp balaly ana men kóp balaly otbasy: aıyrmashylyq nede?

Bul baǵyt­taǵy jumystardy jetildirý «Nur Otan» partııasynyń HVIII sezinde de kóte­rildi. Degenmen, áleýmettik kómekke muq­taj jandarǵa kórsetiletin qoldaýǵa qatys­ty alyp-qashpa pikir el ishinde jıi kezde­sip jatyr. Ásirese, «kóp balaly otba­sy» jáne «kóp balaly ana» sanattary­na baılanysty saýal kóp. Buqara bul eki uǵymdy birdeı sanat retinde qa­byldaıtyn sııaqty. Sodan bolsa kerek, áleý­mettik kómekke asa muqtaj jan­darǵa 1 sáýirden bastap qoldaý kórse­tilýi tıis ekendigin aıtqan Elbasy sózin durys túsinbeı júrgender jeterlik. Pre­zıdent áleýmettik saıasatty iske asyrý máseleleri jónindegi keńeste jár­demaqy asa muqtaj jáne kóp balaly ot­basylarǵa beriletindigin aıtqan bolatyn. Demek, bul járdemaqynyń da ózindik esep-qısaby bar. Sondyqtan máseleniń baıybyna bara bilgen abzal. Onyń ústine kóp balaly ana men kóp balaly otbasy uǵymdarynyń arasynda aıyr­mashylyq bar ekenin eskerý qajet. 

Bul uǵymdar bizdiń zańnamada eki túrli qujatta kórsetilgen. «Kóp bala­­ly ana» uǵymy Qazaqstan Respýb­lıka­sy­­nyń 2005 jylǵy 28 maýsymda qa­­byl­danǵan «Balaly otbasylarǵa mem­­leket­tik járdemaqylar týraly» №63 zań­­yn­da kórsetilgen. Zańnyń 1-ba­by 1-tar­­maǵynda «Altyn al­qa», «Kú­mis alqa» alqalarymen nagrad­tal­ǵan ne­mese buryn «Batyr ana» ataǵyn al­ǵan, I jáne II dárejeli «Ana dańqy» or­den­­derimen nag­radtalǵan kóp balaly analarǵa taǵaıyn-

dalatyn jáne tólenetin aı saıynǵy mem­lekettik járdemaqy» dep keletin uǵym bar. Iаǵnı, «kóp balaly ana» ataný úshin kemi «Kúmis alqa» bolýy kerek. Biraq bul uǵym 4 perzentti shańyraqtyń «kópbalaly otbasy» bolýyna kedergi jasamaıdy. 

Qazaqstan Respýblıkasynyń 2011 jyl­dyń 26 jeltoqsanynda qabyldanǵan №518-IV «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» kodeksinde kóp balaly otbasy uǵymy bar. Kodekstiń 1-baby, 17-2 tarmaqshasynda «kóp balaly otbasy – quramynda birge turatyn kámeletke tolmaǵan tórt jáne odan kóp balaly, onyń ishinde kámelettik jasqa tolǵannan keıin bilim berý uıymdaryn bitiretin ýaqytqa deıin (biraq jıyrma úsh jasqa tolǵanǵa deıin) orta, tehnıkalyq jáne kásiptik, orta bilimnen keıingi, joǵary jáne (nemese) joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymdarynda kúndizgi oqý nysany boıynsha bilim alatyn balalary bar otbasy», dep kórsetilgen. Demek, ekeýi eki túrli uǵym.

Eńbek jáne halyqty áleý­met­tik qorǵaý mınıstrliginiń Áleý­met­­tik kómek departamenti­niń bas­qar­ma basshysy Asqar Nııazov­tyń aıtýyna qaraǵanda, el ishinde bul uǵym­dardy shatas­tyryp ala­tyn­dar da kezdesedi eken. «Kóp bala­ly otbasy degen uǵym «Neke jáne otbasy týraly» Kodeks­te kórsetilgen. Atalǵan Kodeks­ke sáıkes kóp balaly otbasy retin­de 4 jáne odan kóp balasy bar ot­ba­sy­lar qarastyrylady. Al kóp bala­ly ana degen uǵym «Bala­ly ot­ba­sylarǵa beriletin memle­ket­tik járdemaqylar týraly» zańda kórsetilgen. 

Kóp balaly ana retinde biz «Altyn alqamen» jáne «Kúmis alqamen» marapattalǵan analardy esepteımiz. О́ıtkeni atalǵan alqalar analarǵa kórsetilgen qurmet pen arnaıy mártebeniń belgisi. «Kóp balaly áke» degen uǵym joq. Biraq kóp balaly ot­basyn­da keıde barlyq per­zent­ti asy­raý mindeti áke moı­nyna artylýy da múmkin. Iаǵnı, jalǵyzbasty ákeler de kóp balaly otbasy bola alady. Son­dyq­tan kóp balaly ana jáne ot­basy degen uǵymdardy jeke-jeke qarastyramyz», deıdi mınıstrlik mamany.

Járdemaqy kóp balaly otba­sylarǵa beriledi. Onyń ózinde asa muqtaj otbasylarǵa berilmek. Járdemaqy tóleýdiń ózindik esep-qısaby da bar. Al kóp balaly analar «Kúmis» jáne «Altyn» alqa ıegerlerine tólenetin aı saıynǵy járdem­aqy­laryn alýdy jalǵastyra beredi. Iаǵnı, osynaý alqalarǵa ıe bolǵan analarǵa aı saıyn 6,4 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde járdemaqy beriledi. Bul degenińiz – 16160 teńge. Aı­lyq eseptik kórset­kish­tiń jyl saıyn ózgerip otyraty­nyn eskersek, bul soma da jylda ózgeriske ushy­raýy múmkin ári El­basy mun­daı tólem­derdi otba­synyń taby­sy retinde esep­temeýdi tap­syr­ǵan. Al áleý­mettik kómekke asa muq­taj adamdardy qoldaýǵa ba­ǵ­yt­­­talǵan qar­jy bólek dúnıe. Son­­dyqtan 1 sáýirden bastap beri­­­letin jár­demaqyǵa qatysty túsi­­nis­­­peý­shilik týyndamaýy kerek. 

Alaıda, qoǵamda eki uǵymdy shatystyryp alatyndar kezdesip jatyr. Ári muny memlekettiń áleýmettik saıasatynyń álsiz tusy retinde alǵa tartatyndar bar. Is júzinde memleket buqara­nyń turmys deńgeıiniń jaqsy bolýyn basym baǵyttardyń biri retinde ustanyp keledi. Byltyr elimizde jańa formattaǵy ataýly áleýmettik kómek júıesi engizilgen bolatyn. Biraq jańa formattaǵy ataýly áleýmet­tik kómek arqyly beriletin qar­jy burynǵy járdem túrlerin qosqandaǵy qarjylaı tabys­tan kóp bolatyn. 4 perzent dúnıege ákelgen anany kóp balaly ana dep esepteý de sol buryn­ǵy, 2018 jyldyń 1 qańtary­na deıin qoldanylǵan norma­lar­ǵa qatysty qalyptasqan uǵym. О́ıtkeni burynǵy tártip boıynsha bul sanattaǵy analarǵa aı saıyn 9500 teńge shamasynda járdemaqy berilip keldi. Mundaı qarjy tólep otyrý jaıyn­daǵy norma jańa formattaǵy áleý­mettik járdemaqyny engizý kezin­de alynyp tastalǵan bolatyn. Alaıda, quqyqtyq turǵyda qaras­tyrǵan­da 4 perzent dúnıe­ge ákel­gen ana eshqashan kóp balaly ana bol­ǵan emes. Tek osynshama balasy bar shańyraq kóp balaly otbasy sanaldy. De­mek, zańdyq turǵy­da ózgeris joq. Degenmen, 1 sáýir­den bas­tap beri­letin áleýmet­tik kómek­tiń byl­tyrǵydan bó­lek tusy bar. Byl­tyr engizilgen jańa for­matt­aǵy ataýly áleý­met­tik kómek tártibinde keıbir járdemaqy túrleri, atap aıtqanda múgedek aza­matqa tólenetin jár­dem­aqy tabys retinde eseptelgen edi. Elbasy tapsyrmasyna sáı­kes 1 sáýirden bastap tólenetin jár­­dem­aqyny esepteý kezinde mun­daı kómekter, shákirtaqy, «Altyn alqa» men «Kúmis alqa» ıegerlerine beriletin jár­dem­aqy otbasy tabysy bolyp sanalmaıdy. Sondyqtan Memleket bas­shysynyń tikeleı tapsyrmasy arqyly júzege asyry­lyp jat­qan áleýmettik saıasat­tyń úlken betburys ekenin atap ótken jón. 

Memleket kómekti bere otyryp, otbasy músheleriniń jumys­pen qam­­tylýyna da múddeli. Bul óz keze­ginde áleýmettik kómek­ke zárý jáne turmysy tómen kóp bala­ly otbasylardy qoǵam­daǵy áleý­mettik álsiz toptar qatary­nan shy­ǵarýǵa septigin tıgizýi kerek.

Bul baǵytty áleýmettanýshy Dınara Esimova da qoldaıtynyn bildirdi. «Menińshe, Prezı­dent­tiń 1 sáýirden bastap áleýmet­tik kómekke asa muqtaj jáne kóp balaly otbasylarǵa qoldaý kórsetýdi tapsyrýy mańyzdy sharalardyń biri dep bilemin. Bul jerde biz «asa muqtaj» degen sózge aıryqsha nazar aýdarýy­myz kerek. О́ıtkeni kóp balaly otbasylardyń ishinde de áleýmettik jaǵdaıy jaqsy, el qatar­ly ómir súrip jatqandary bar. Al «asa muqtajdar» sanatyna kiretinderdiń jóni bólek. Olarǵa kómek kórsetý arqyly biz adam kapıtalynyń sapasyn túsirmeý jaǵyna nazar aýdaryp otyrmyz. Áleýmettik járdemaqy otbasylardyń kúnkórisin jaq­sartyp qana qoımaıdy. Bul shara bolashaqqa deni saý, bilim­di, básekege qabiletti urpaq qal­dyrýǵa septigin tıgizedi. Son­dyq­tan áleýmettik kómektiń naq­ty, jaǵdaıy shynymen de nashar ot­basylarǵa berilgenin qup kóre­min», dedi ǵalym. 

Qysqasy, 1 sáýirden bastap beri­­­letin ataýly áleýmettik kómek kóp balaly otbasylarǵa da, kóp balaly analarǵa da úlken qol­­­daý bolǵaly tur. Qarapaıym esep­­­ke júginsek, sáýirden bastap jan basyna shaqqandaǵy tabysy ke­deı­shilik sheginen az ot­ba­sy­lar úshin ár adamǵa 20789 teń­ge qaras­tyrylǵan. Biraq tabys qandaı bolsa da, 6 jáne odan da kóp per­zentti dúnıege ákelip, «Kú­mis alqa» nemese «Altyn alqa» ıe­len­gen anaǵa berile­tin 16160 teń­ge­ge eshkimniń talasy joq. 

Amangeldi QURMET,

«Egemen Qazaqstan»