– 1959 jyldyń 1 sáýirinde Abaı aýdandyq komsomol komıtetiniń ekinshi sekretary bolyp saılandym. Soǵan baılanysty otbasymmen Qaraýylǵa kóship keldim, – dep bastady áńgimesin Arǵynbek aǵa. – Elge sol kezderi jıi kele bastaǵan Ahat aǵamen alǵash kórisip, tanysqanym áli jadymda. Sol sátte aǵamyzben kezdesip, Shákárim týraly ne biletinimdi aldyna jaıyp salyp, aqtaryla áńgimelestik. Sondaǵy Ahat aǵamnyń maǵan «...Jap-jas bolyp, osynshama oıly óleńderge qalaı qumar bolyp júrsiń...?» dep jyly lebizin bildirgeni esimnen ketpeıdi. Ári meniń ánderdi notaǵa túsire alatyn qabiletimdi baıqap qalyp, tipti jaqyn tartyp ketti. Ahat aǵamnyń ákesi Shákárimniń aqtalyp shyǵýdaǵy jankeshti eńbeginiń nátıjesin kóre almaǵany ókinishti-aq.
Arǵynbek aǵa osy jerge kelgen kezde toqtap, parlap ketken kóziniń jasyn súrtti.
– Eger kenje uly Ahat aǵam bolmasa, keıingi urpaqqa Shákárim shyǵarmalary qaz-qalpynda jetpes te edi, – dedi sosyn Arǵynbek aǵa oıly júzben sózin jalǵap, Shákárimdi aqtaý jolynda ol ákesiniń 6 ulynan qalǵan jalǵyz tuıaǵy retinde búkil ǵumyryn arnady.
Ahat aǵa óz basynyń alǵash 5 jylǵa aıdalý, sottalý merzimi bitken 1935 jyldan bastap ákesin aqtap, murasyn jınaýmen shuǵyldanypty. 1937 jyly ekinshi ret sottalyp, 1939 jyly aqtalyp shyqqannan keıin de bul isin talmaı júrgizgen. Keńes Odaǵynyń kósemderine birneshe ret ákesi Shákárimniń jazyqsyz ekenin dáleldep, ótinish-aryz jazady. Sonyń nátıjesi 1958 jyldyń 29 qazanynda KSRO Bas prokýratýrasynyń «V svıazı s nedokazannostıý obvınenıı reabılıtırovat Shakarıma Kýdaıberdıeva» degen sheshimi bolyp tabylady. Bul sheshim Ahat aǵanyń Almatydaǵy «Áýezov kóshesi, 77» meken-jaıyna joldanǵan.
Aldymen joǵaryda aıtylǵan, Arǵynbek aǵa ómir baqı saqtap júretin «Qazaq ádebıetine» Shákárimniń sýretimen segiz óleńin bastyrtyp, Shákárimdi tanytýdy bastaıdy. Odan keıin 1961 jyldyń shilde aıynyń aıaǵynda Abaı aýdanyna kelip, Shyńǵystaýdyń syrtyndaǵy qurqudyqta jatqan ákesiniń súıegin, 30 jyldan keıin qazyp alyp, Jıdebaıdaǵy Abaı zıratynyń janyna jerlep, janazasyn shyǵartady. Kóptiń aldynda arýlap qoıý maqsatyn júzege asyrýy – perzenttiń asqan erligi edi, – deıdi kúrsingen Arǵynbek aǵa.
– Shákárim 1958 jyldyń sońynda aqtaldy, desek te oǵan qarsy bolǵandardyń ol kezde kózi tiri emes pe edi?! Olar qalaı tynysh otyrdy? – degen suraq qoıdyq Arǵynbek aǵaǵa.
– Ol ras, Máskeýden jetken aqtalǵany týraly arnaıy sheshimge qarsy bolyp dúrlige kóterilgen Abzal Qarasartov bastatqan qastandyqqa qatysýshylar aıyldaryn jımady. Biraq, olardyń óz qylmystaryn jasyrý úshin oılap tapqan aıqaılaryn halyq kerek qylmady. 1960 jyldary Ahat aǵa ustazdyq eńbek demalysyna shyqqan soń, Jıdebaıdyń basyna kóship kelip, Abaı murajaıynyń shyraqshysy bolyp qyzmet etken edi. Taǵy da saqtyqpen, eshkimdi qasyna almaı, ákesiniń zıratyna sılıkat kirpishten sandyqsha turǵyzdy, eskertkish taqta ornatty. 1976 jyly jasynyń ulǵaıǵanyna baılanysty, Semeı qalasyna Bátish sheshemiz ekeýi kóship keldi. Úkimet basshylary qamqor bolyp, ortalyqtan eki bólmeli páter berdi. Jıdebaıdaǵy qyzmetin endi ol Semeıdegi Abaı murajaıynda jalǵastyrdy.
– Arǵynbek aǵa, búginde Shákárimdi «men aqtadym» dep talasýshylar kóp, osyǵan jalǵyz tiri kýáger retinde ne ýáj aıtasyz?
– Shákárimdi aqtaýdyń Ahat aǵadan keıingi áreketteri men amaldary Abaı aýdanynda tolassyz júre bastady. Sheshim kelgen soń, Abzal Qarasartov bastatqan qarsylyqtan soń biraz únsizdik oryn aldy. Biraq ol uzaqqa barmady. El tynysh jatpady. 1962 jyldyń sáýir aıynda Abaı aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi basshysy bolyp Kárim Nurbaev aǵamyz kelgen. Sol jyldyń qınýar (qańtar degeni) aıynan men Semeı oblystyq komsomol komıtetiniń nusqaýshysy qyzmetinde boldym. Kárim aǵamyz Semeıge kelisimen Abaı aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp qyzmetimdi jalǵastyrýymdy usyndy. Oǵan kelistim, sóıtip 25 mamyr kúni plenýmda birinshi hatshy bolyp saılandym. Aýdannyń jańa basshysy Kárim Nurbaev Shákárimge qatysty isti oblys, respýblıka basshylarynyń aldyna qoıyp, aýdan jurtshylyǵynyń tilek-talaptaryn oryndaýǵa kiristi. El azamattarymen aqyldasa otyryp, arnaıy komıssııa quryp, onyń josparly túrde jumys isteýin uıǵardy. Komıssııa 1962 jyldyń tamyz aıynda qurylyp, jumys isteýin bastady.
– Komıssııada sizben birge bolǵan basqa alty adam kimder, osylardy naqty aıtyp berińizshi.
– Shákárimdi aqtaýǵa qatysqan jıyny 7 adamnan turatyn komıssııanyń quramynda myna adamdar boldy. Saqtaı Bıǵozın – mamandyǵy qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi. Sol jyly Abaı aýdandyq partııa komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysy bolatyn. Minezge baıypty Saqtaı aǵamyzdyń sol jyldarda jasy otyzdyń ishinde edi. Komıssııanyń tóraǵasy bolyp Sákeń taǵaıyndaldy. Báttash Sydyqov – aýdan ortalyǵy Qaraýyldyń irgesindegi Abaı kolhozy tóraǵasynyń saıası-tárbıe jónindegi orynbasary. Úshinshi adam Kámen Orazalın – birneshe kitaby jaryq kórgen, Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Uly Otan soǵysyna qatysyp, maıdandastary týraly jazǵan «Jeksen» povesi bar. Kámen aǵamyzdyń da jas mólsheri 40 jasty erkin orap alǵan kez. Baltaqaı Tolǵanbaev – eldiń, jerdiń jaıyn jetik biletin, shejireli qart. Muhtar Áýezovtiń qadirmendi dosy. Sol jyldary jasy da 60-tyń jýan ishinde deýge bolady. Ásemhan Slıamhanov Abaı aýdandyq partııa komıteti partııa kabınetiniń meńgerýshisi bolyp qyzmet isteıtin. Minezi asa bııazy, ashyq óńdi, asa uqypty adam edi. Dinsilám Januzaqov – Abaı aýdandyq partııa komıtetiniń nusqaýshy qyzmetin atqardy. Asa bilimdi, mádenıetti, jibek minezdi, isker azamat edi. Jetinshi adam men ózim bastaýysh mekteptiń jáne án-kúı pániniń muǵalimimin, Semeı pedagogıka ınstıtýtynyń orys tili jáne orys ádebıeti fakýltetiniń úshinshi kýrsynda syrttaı oqımyn. Bul 1962-1963 jyldardaǵy oqıǵa.
– Mamandyqtary men qyzmetterine qarasaq, bulardyń basym kópshiligi, ıaǵnı beseýi ádebıetshiler men qazaq tili pániniń muǵalimderi eken.
– Komıssııadaǵylardyń eń kishisi men, jasym 26-27-ge kelgen, qolymdaǵy ózimshe tyrbanyp jınaǵan Shákárim murasynyń kóshirmeleri de ájeptáýir edi. Komıssııa tórt aı ishinde Shákárim týraly úsh júzdeı adammen áńgimelesip, kóziqaraqty otyzdan artyq adamnan túsinik jınap, qaǵazǵa túsirip, aýdandyq partııa komıtetiniń kabınet meńgerýshisi Ásemhan aǵamyzǵa tapsyryp otyrdyq. Ol kisi Abaı aýdandyq soveti atqarý komıteti men aýdandyq partııa komıtetiniń tórt-bes mashınkasyna bizdiń ákep tapsyrǵan qaǵazdarymyzdy redaksııalap, bastyryp otyrdy.
Arǵynbek aǵanyń aıtýynsha, Abaı aýdanyndaǵy Qundyzdy aýylynyń turǵyny Aıǵansha Bazarbaeva Shákárimniń úlgisimen tymaq tigýdi, syrmaq oıý men kıim tigýdi meńgerip alady. Mysaly, Shákárim úlgisi boıynsha tymaqty tórt ózekti, qulaqtary yqsham, jaǵaǵa tımeıtindeı etip tigetin bolypty. Bul ónerpaz apamyz 40 jyldan astam ýaqyt boıy osy ónerin jalǵastyrǵan eken. Sol jyldary jasy 72-degi Rahym Jandybaev esimdi zerdeli aqsaqaldyń qyzyqty áńgimelerin qaǵazǵa túsirip jazyp alǵan edim, – deıdi Arǵynbek aǵa.
– Bul arada Ahat aǵa aıtyp otyratyn taǵy bir áńgime oıyma oralyp turǵany, – dedi Arǵynbek aǵa alysqa kóz tigip, sol 1960 jyldardyń basynda elge kelgen Ahat aǵany qurby-dosy, Qasqabulaqtyń turǵyny Úbiǵalı Aqynaev úıine qonaqqa shaqyryp, syı-sııapat kórsetedi. Úbiǵalıdyń 1937 jyldary otasqan jubaıy Saǵıla negizinde Ahat aǵanyń alǵashqy mahabbatpen qosylǵan tuńǵysh jubaıy edi. Ekeýi kezdeskende Úbiǵalı: «...Myna sandyqtyń ishindegi asylyn men alyp, ózi bos qaldy. Alamyn deseń ózińe qaıtaraıyn», depti qaljyńdap. «Sandyq» dep Saǵılany aıtqany. Úbiǵalı aǵamyzdyń úıindegi Saǵıla sheshemizdiń qolynan san jyldar dám tatyp, áńgimesine tánti bolǵan jastardyń biri men edim. Saǵıla sheshemiz, Shákárimdeı atasyna san ret óziniń kórsetken úlgisimen taqııa tigip bergen. Shákárimniń bizge jetken sýretindegi taqııany osy Saǵıla kelini tikken. Shákárim oıý oıýda, taqııa, tymaq, syrmaq tigý, arba jasaý, taǵy basqa qolónerge sheber adam bolǵan ǵoı. Saǵıla biraq, 1937 jyly Ahat aǵa ustalyp ketken soń, Úbiǵalıǵa turmysqa shyǵyp, aman qalady. Sóıtip júrip, atasy Shákárim murasyna, ónerine qatysty kóp dúnıeni sary altyndaı saqtap, keıingi urpaqqa jetkizip ketedi. Al Ahat aǵam Bátish shesheıge úılengen.
– Arǵynbek aǵa, zamanynda sol komıssııanyń eń jas múshesi retinde qandaı isterdiń basyn qaıyrdym, búgingi urpaqqa qandaı dúnıelerdi jetkizdim dep esepteısiz?
– О́mirdegi, ónerdegi ustazym Shákárimuly Ahat Qudaıberdıevtiń baǵyt-baǵdary, siltegen joly maǵan shamshyraq boldy. Meniń jastaıymnan mýzyka álemine degen áýestigim, Abaı, Shákárim ánderiniń halyqqa taralýyna yqpal etti. Sol 1960 jyldyń qysynda alǵash ret Ahat aǵamen tanysqanǵa deıin, 1954 jyly Abaı óleńine jazǵan «Toty qus tústi kóbelek» jáne «Shyńǵystaý» atty ánderim 1957 jyly «Nashı pesnı» dep atalatyn Semeı oblysy kompozıtorlarynyń jınaǵyna endi. El ishinde bul ánderim keńinen taralyp, sazgerlik ónerimmen áıgili boldym. Ahat aǵa nota biletin saýatymdy baıqap, sony ári qaraı damytýdy qalady.
Joǵaryda aıtylǵan komıssııanyń da tapsyrmasy osy talabyma saı órbidi. Ol ýaqyttarda ánshilerdiń aıtqandaryn jazyp alatyn magnıtafon qolymyzda joq. Tek ánderdiń sózderin ǵana jazyp alýǵa múmkindigimiz boldy. Al bizge aıtyp bergen ánshiniń daýysynan ánderdi notaǵa túsirý qıynnyń qıyny ǵoı. Nebári 3-4 aıdyń ishinde onyń bárine qalaı úlgere alasyń? Komıssııanyń tapsyrmasy boıynsha halyq aqyny Shákir Ábenov, Qabysh Kárimqulov jáne taǵy basqalar Shákárim ánderin jınaqtap, qaǵaz betine túsirýime múmkindik jasady. О́zim aýyl qarııalarynan soǵys jyldary, jas kezimnen úırenip alǵan Shákárimniń «Bul án burynǵy ánnen ózgerek», «Ketermin, artymda sóz, ánim qalar» degen ánin tolyqtaı tapsyrdym. Bul arada 15 jasynan Shákárim ánderin aıtatyn Qabysh Kárimqulovtyń da eńbegi zor boldy. Sol jyldary Almatyda turatyn Ahat aǵanyń tapsyrýymen, Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty memlekettik konservatorııasynyń folklorlyq laboratorııasynyń Asqan Serikbaeva bastatqan qyzmetkerleri 1965 jyly Abaı aýdany «Birlik» sovhozynda turatyn Qabyshty izdep taýyp, magnıt taspasyna ol biletin Shákárim ánderin jazyp aldy. Mine, osy jınaqta Qabysh Kárimqulov oryndaǵan: «Bul án burynǵy ánnen ózgerek», «Jańa oıdan shyǵarǵan bir bólek bul án», «Qorqyttyń saryny», «Qorqyt, Qoja Hafız túsime endi de», «Anadan alǵash týǵanymda», «Suraǵan janǵa sálem aıt», «Oıladym bir sóz jazaıyn da», «Mutylǵannyń ómiri» sııaqty onnan astam án bar. Bizdiń komıssııa múshelerine Qabysh aıtyp bergen ánder de osylar bolatyn. Shákárim dúnıeden ozǵanda qurqudyqta qalǵan denesine shyraqshy bolyp, tastan belgi qoıyp, Ahat aǵaǵa da kórsetip bergen osy – Qabysh. Ákesi Kárimquldy jáne sheshesin qaıtys bolǵanda osy qurqudyqtyń mańyna jerlep, zıratyn kótergen de – osy Qabysh. El ishinde «halyq jaýynyń» ánderin bar daýysymen eshkimnen qoryqpaı, neshe jyl boıy shyrqaǵan da – osy Qabysh. Ahat aǵa zeınetkerlik demalysyna shyqqannan keıin, Almatydan Jıdebaıǵa kóship kelgen soń, Qabyshty óz janyna kóshirip alady.
Komıssııa músheleriniń tórt aı ishinde istegen jumystarynyń eń bastysy – izdep taýyp, áńgimelesken adamdardyń sózderin qaǵazǵa túsirip, qoldaryn qoıdyrý nemese ózderi jazyp bergen estelikterdi jınaqtap bastyrý bolatyn. Al ár sóılesken adamnyń qoldaryndaǵy Shákárim kitaptaryn nemese qıssa-dastan, óleń kóshirmelerin jınap alý mindetimizde bolǵan joq, biz eń bastysy Shákárimdi tolyq aqtaýǵa jantalastyq.Onyń kinásiz ekendigin dáleldeýge tyrystyq. Komıssııa músheleriniń bul jınaqtaǵan dúnıeleri óz qorlarynda da qaldy.
Sol 1960 jyldan bergi, odan burynǵy Qasqabulaqtaǵy úlkenderdiń amanaty meniń búkil ómirimdi bılep aldy. Mine, meniń komıssııada jas bolsam da atqarǵan sharýalarym.
Raýshan NUǴMANBEK,
«Egemen Qazaqstan»
SEMEI