Eýrazııalyq ıntegrasııa ınstıtýty (EII) «Ashyq saıasat» saraptamalyq klýbynyń «Jańa konstıtýsııalyq modeldegi saıası partııalardyń ınstıtýsıonaldyq róli» taqyrybynda kezekti otyrysyn ótkizdi, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Pikirtalas jańa Konstıtýsııa jobasynyń negizgi erejelerin, sondaı-aq proporsıonaldy júıeni engizý jáne bir palataly parlament túrinde Quryltaı qurý jaǵdaıyndaǵy saıası birlestikter qyzmetiniń ózekti máselelerin talqylaýǵa arnaldy. Is-sharaǵa Amanat jáne JSDP partııalarynyń ókilderi, máslıhat depýtattary, sondaı-aq Qoldanbaly etnosaıası zertteýler ınstıtýtynyń, Qoǵamdyq saıasat ınstıtýtynyń, Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń, Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń, Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń sarapshylary qatysty.
Is-sharaǵa qatysýshylar jańa Konstıtýsııanyń ýaqtyly qabyldanǵanyn atap ótti. Elordalyq máslıhat depýtaty Talǵat Dúısekovtyń aıtýynsha, búgin qozǵalys pen qarqyndy ózgerister jaǵdaıynda tez beıimdeletin memleketter ǵana damıdy.
«Qazaqstan olardyń qataryna qosylýǵa tyrysyp jatyr – jasandy ıntellekt dáýirinde biz birinshi bolyp arnaıy mınıstrlikti qurdyq jáne jappaı sıfrlandyrý baǵdarlamasyn iske asyryp jatyrmyz. Jańa Konstıtýsııanyń qabyldanýy da osyndaı sheshimderdiń biri. Negizgi zań jobasynda kóptegen sapaly normalar pysyqtalyp, tolyqtyrylǵanyn moıyndaý kerek. Bul Konstıtýsııalyq komıssııa basqaratyn túrli taldamalyq ınstıtýttardyń, salalyq uıymdardyń jáne kásibı qoǵamdastyqtyń basqa da sýbektileriniń birlesken qajyrly jumysynyń nátıjesi», dedi ol.
EII Ǵylymı-teorııalyq taldaý jáne ádisnamalyq qamtamasyz etý departamentiniń basshysy Arman Eshmuratovtyń aıtýynsha, jobaǵa Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev usynǵan negizgi ulttyq qundylyqtar men ıdeologemalar engen. Olar memlekettilik pen strategııalyq damýdy nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan saıası baǵyttyń sabaqtastyǵyn bildiredi.
«Qazaqstan ári qaraıǵy damý jolyn aıqyndaıtyn tarıhı oqıǵa qarsańynda tur, bul ásirese álemdik turaqsyzdyq kezeńinde ózekti másele. Qazir bul aıqyn bola tústi. Prezıdent turaqtylyq pen údemeli jańǵyrtýdyń uzaq merzimdi kepildikterin negizge ala otyryp, aýqymdy reformany ótken jyly bastady. Bul kepildikter halyqty Egemendiktiń, «Zań jáne tártip» qaǵıdatynyń, «Ádiletti Qazaqstan» ıdeıasynyń, eńbeksúıgishtik, mádenıet, bilim, ǵylym jáne ınnovasııa qundylyqtarynyń ıesi retinde Konstıtýsııalyq belgileýde kórinis tabady», dedi ol.
Sarapshylardyń pikirinshe, proporsıonaldy júıeni engizý partııalyq damýǵa oń áser etedi jáne Qazaqstandaǵy parlamentarızmniń ońtaıly úlgisi bolady.
JSDP partııasy elordalyq fılıalynyń tóraǵasy Talǵat Omarov atap ótkendeı, majorıtarlyq júıe tıimdiliktiń tómendigin kórsetti.
«О́zin-ózi usynýshylar 2023 jyldan beri qansha zańnamalyq bastama jasady? Is júzinde birde-bir bastama bolmady. Bir adam zań jobasyn daıyndap, ony tarata almaıdy nemese kúrdeli áleýmettik máseleni jalǵyz ózi sheshe almaıdy. Sebebi shtab, keńse, adamı resýrstar qajet, ár máselege muqııat saraptama jasalýy tıis. Mundaı jumysty uıymdastyrý úshin ondaǵan mıllıon teńge qajet bolýy múmkin. Tipti resýrstary bar partııanyń ózine bir máseleni sheshý úshin 1,5-2 jyl qajet bolady», dedi partııa múshesi.
Saraptamalyq kezdesýge qatysýshylar referendýmnan keıin ári qaraıǵy partııalyq transformasııa máseleleri birinshi orynǵa shyǵatynyna nazar aýdardy. Atap aıtqanda, saıası partııalar jańartylatyn konstıtýsııalyq arhıtektýraǵa qalaı beıimdeledi. Taldaýshylardyń pikirinshe, bul úshin partııaishilik irikteýdiń demokratııalyq tetikterin engizýdi qosa alǵanda, jańa, standartty emes uıymdastyrýshylyq sheshimder qajet bolady. Bul azamattardyń qarqyndy sıfrlanýy men saıası mádenıetiniń ósýi aıasynda túbegeıli mańyzǵa ıe. Saıası birlestikterdiń jańartylǵan sharttardaǵy qyzmeti qoldanystaǵy partııalyq júıeniń túrli áleýmettik toptardyń múddelerin bildirýde neǵurlym joǵary jaýapkershilikke daıyn ekendigin kórsetedi.
Bolashaq saılaý sıklinde saıası partııalar saılaýshylar qurylymyndaǵy ózgeristermen de, saıası kommýnıkasııanyń tásilderi men nysandaryn qaıta qaraýdyń mańyzdylyǵymen de tikeleı baılanysty jańa qıyndyqtarǵa tap bolady.
Talǵat Dúısekovtyń pikirinshe, azamattarmen jumys isteý kezinde resmı deklaratıvti tásilden bas tartqan jón.
«Respýblıkalyq jáne óńirlik shtabtardyń qurylýymen qatar, dástúrli túrde eńbek ujymdarymen kezdesýler ótkizilip, azamattarmen turaqty dıalog jasalýy tıis. Is júzinde, dıalog formatynda jergilikti turǵyndarǵa belgili bir sheshimderdiń mánin jetkizý qajet. О́zimniń depýtattyq qyzmetimniń sheńberinde men árqashan osy qaǵıdany ustanýǵa tyrysamyn», dedi ol.
Qoldanbaly etnosaıası zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Lýıza Ýzarova partııalardyń kúsheıýi men saılaýshylardy júıeli qoldaý básekelestiktiń naqty jáne damyǵan erejelerine baılanysty ekenin atap ótti.
«Biz kandıdattardy irikteýdiń túsinikti jáne qoljetimdi ólshemsharttary qamtamasyz etilgen kezde partııalyq júıeniń tabysty damýyn kóremiz. Olar saıası birlestikterdiń ashyqtyǵy jaǵdaıynda ǵana tabıǵı túrde qalyptasýy múmkin. Sondyqtan barlyq partııalardyń qoǵamdyq alańǵa shyǵyp, saılaýshylarmen turaqty baılanys ornatatyn ýaqyty keldi», dep atap ótti ol.
Partııaishilik básekelestikti damytý aıasynda EII Pánaralyq jáne komparatıvti zertteýler departamentiniń basshysy Serik Júsipov plıýralızm qaǵıdatynyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, álemdik tájirıbede túrli pozısııalardy ashyq talqylaýǵa, myqty kandıdattardy irikteýge jáne kadrlardy únemi jańartyp otyrýǵa jaǵdaı jasaǵan partııalar tabysqa jetedi.
«Japonııanyń Lıberal-demokratııalyq partııasynyń bir-birine qarsy turatyn eki bóligi bar – oń jáne sol. Bir-birin joqqa shyǵaratyn eki kúsh bir partııa quramynda. Alaıda saıası jáne ekonomıkalyq jaǵdaıǵa baılanysty belgili bir kúshtiń baǵdarlamasy ózekti bolyp, partııanyń sol bólimi bılikke keledi. Nátıjesinde, partııaishilik plıýralızmniń arqasynda bul partııa kóptegen jyldar boıy óte qatal básekelestik júıede jeńiske jetti. Sondyqtan Qazaqstanda óz ishinde osyndaı básekelestikti uıymdastyra alatyn partııalarǵa da nazar aýdarylady. Mysaly, olardyń óz pikirin qystyrmalamaı, túrli kózqarastaǵy kásipkerlerdi nemese aýyl turǵyndaryn qalaı biriktire alatyny synalady», dedi sarapshy.
Saraptamalyq kezdesýdiń qorytyndysy boıynsha qatysýshylar jańa Konstıtýsııa jobasy Qazaqstan úshin partııalardyń qoǵamdyq ókildiktiń ornyqty ınstıtýttary retindegi róli artyp kele jatqan neǵurlym jetilgen saıası damý kezeńin ashady degen tujyrymǵa keldi. О́tken pikirtalas barysynda ázirlengen praktıkalyq usynymdar múddeli memlekettik organdarǵa jiberiledi.