Tártip táltirektemeýi tıis

Tek mal urlyǵy ǵana emes, Qazaq­stan­da qylmystyń qaı túriniń de beleń alyp turǵany búginde barsha jurt­qa málim jaıt. Eger málimetterge kóz júgirter bolsaq, ótken 2018 jyly elimizde 292286 qylmystyq zań buzý­shylyqtardyń oryn alǵanyn kóre­miz. Sotqa deıingi tergeýlerdiń bire­geı reestrinde qylmystyq zań buzý­shylyqtardyń aldyndaǵy jylmen salystyrǵanda 7,6 paıyzǵa tómendegeni keltirilgen. Buǵan táýbe deýge bolar edi, biraq... Keltirilgen kezeńde jalpy qylmystar sany azaıǵanymen, onyń esesine kisi óltirý qylmysy 0,1 paıyzǵa, adam ómirine qastandyq jasaý qylmysy 14,3 paıyzǵa, kúsh kórsetý qylmystary 2,8 paıyzǵa, alaıaqtyq 6,6 paıyzǵa artqan. Sonymen birge ózimiz mysal retinde alyp otyrǵan jyly kámeletke tolmaǵandar tarapynan jasalǵan qylmystardyń 2949-ǵa jetkenin, tek 9 aıdyń ishinde ǵana 914 áıel men 84 bóbektiń zorlanǵanyn da aı­ta ketý qajet. Ol az deseńiz, 138 jas óskindi azǵyrý faktisi de tir­kel­gen. Shynyn aıtýymyz kerek, bular kópshi­likke belgili bolǵan, resmı tir­kel­­gen qylmystar ǵana. Eger belgili bir sebeptermen tirkelmeı qalǵan zań buzýshylyqtardy eskeretin bolsaq, bul kórsetkishtiń eselep arta túsýi de ábden múmkin. Biraq osy keltirilgen tolyq emes málimetterdiń ózinen-aq jaǵdaıdyń maqtanarlyq emes ekenin túsinýge bolady.

Sońǵy jyldary elimizde quqyq buzý­shylyqtardyń tym kóbeıip ketýi­ne baılanysty «Qazannan qaqpaq ketse, urydan uıat ketedi» degen naqyl jıi aıtylatyn bolyp júr. Bul sóz­diń aqıqattan alys emes ekenine kúmán keltirýge bolmaıdy. О́kinishke qaraı, eli­mizdegi zańdar álsiz, sol álsiz zań­dardyń ózi barlyq ýaqytta bir­deı saqtala bermeıdi. Ár jyldary qabyl­danǵan zańdarǵa qatysty túrli buqa­ra­lyq aqparat quraldarynda óz oılaryn ortaǵa salyp júrgen kóptegen zańgerler de dál osy pikirdi ustanady. Bul, ıaǵnı zańdardyń dármensizdigi ar-uıattan bezgen, obal-saýapty bilmeıtin qylmyskerlerdiń alshańdaı basyp, oılaryna ne kelse sony emin-erkin isteı berýlerine barynsha múmkindik berip tur.

Osydan on bes shaqty jyl buryn elimizde ólim jazasyna moratorıı jarııalandy. Ondaı qadamǵa izgilik nıetten baryp otyrmyz dedik. О́te tamasha. Biraq bizdiń sol izgiligimizdi jazyqsyz jandardy qan qaqsatyp jatqan qylmyskerler túsiner me eken? Áı, qaıdam...

Osyndaı jaıttardy elep-esker­gen­­dik­ten biz sol ýaqytta «Jaq­ta­ryń­­nyń jaı-japsaryn bilip baryp jaqta, ólim jazasy tóńiregindegi pikir­saı­ystarǵa kózqaras» degen maqala da jazdyq. Onda elimizde ólim jazasyna moratorıı jarııalaýǵa áli erterek ekenin, basqany bylaı qoıǵanda Qytaı, AQSh, Iran, Saýd Arabııasy sııaqty damyǵan memleket­terdiń ózinde ólim jazasy saqtalyp otyrǵanyn, jaza­nyń osyndaı túrin joıǵan tórt memlekettiń keıin oǵan qaıtyp ora­lý­ǵa májbúr bolǵanyn táptishteı baıan­daǵan bolatynbyz. Joǵaryda atal­ǵan elder búginde tártibi óte kúsh­ti memleketterdiń qataryna sana­lady. Olardyń ondaı tártipke zań­darynyń qatańdyǵy arqyly qol jet­kizip otyrǵany esh kúmán týdyrma­ýy tıis.

О́kinishke qaraı, sol kezderi ózderin demokratııanyń jaqtaýshylary retin­de kórsetkenderdiń aıtqandary bolyp, ólim jazasyna moratorıı jarııa­laý týraly zań qabyldanyp ketti. Shy­nyn aıtsaq, ondaı «demokrattardy» Qazaqstan atty eldiń de, sol elde turatyn halyqtyń da taǵdyry esh alańdatqan emes. El taǵdyryna degen nemketti kózqarastyń zardabyn halyq búginde tartýyndaı-aq tartyp otyr. Áńgimeniń ádiline kóshsek, ózin ózi qadirleıtin, órkenıetke baǵyt us­tan­­ǵan el qylmyskerlerdi qur­met­teýge tıis emes. Olar jasaǵan qyl­mys­taryna laıyq jazasyn alýy tıis. Bul eń birinshiden, elde ádildik ornaýy úshin qajet. Halyq qylmyskerlerdiń jaza­lanatynyna, adal eńbektiń baǵa­la­natynyna, zań talaptarynyń bul­jyt­paı oryndalatynyna senetin bol­ýy tıis. Onyń syrtynda kez kelgen memleket óz azamattaryn quqyq buzý­shylyqtyń qandaı bolsyn túrinen qor­ǵaýǵa mindetti ekenin de nazarda ustaý qajet. Osy talaptardyń bári oryndalǵanda ǵana halyqtyń óz memleketine degen senimi men qurmeti artady. Ekinshi jaǵynan bul sol memlekettiń ózi shyǵarǵan zańdardy buljytpaı saqtaıtynynyń da aıǵaǵy bolyp tabylady.

Eń jamany sol, zańnyń bosań­dy­ǵy qylmystyq ahýaldy ǵana kúsheı­tip turǵan joq, sonymen birge sharýa­shy­lyq júrgizý isine de orasan zor kedergi keltirip, el ekonomıkasynyń órkendeýine eleýli túrde tosqaýyl qoıyp otyr. Máselen, zańnyń álsiz­diginen kóptegen kásipkerler ákim­shi­lik qysymǵa tap bolyp jatsa, endi bireýleri básekelestikke tótep beretin sapaly ónim shyǵarýdyń ornyna kózboıaýshylyqpen aınalysqandy durys kóredi. Ony elimizdegi «Halal» óndirisiniń qazirgi jaǵdaıynan da aıqyn ańǵarýǵa bolady. Sol sııaqty mal baǵyp, sapaly sút ónimderin óndirgennen góri daıyn untaqty sýǵa ezip, jasandy sút satý da bıznesmender úshin tıimdi jol bolyp otyr. Qajet bolsa mundaı mysaldardy kóptep keltire berýge bolady. Al endi el qazynasyna mıllıardtaǵan teńge salyqtardyń túspeı jatqany óz aldyna bólek áńgime.

Aıta bersek, jol qozǵalysy ereje­­le­riniń saqtalmaýynan jyl saı­yn júzdegen oqıǵalardyń oryn alyp, adamdardyń ajal qushyp jatýy da zańdardyń saqtalmaýynyń saldary. Eger naqty sandarǵa júginer bolsaq, Qazaqstanda jylyna shamamen 18 myńdaı jol-kólik oqıǵasy tirkelip, sonyń saldarynan 2500 adam qaza tapsa, 23 myńdaı adam túrli dene jaraqattaryn alady eken. Bul degenińiz jyl saıyn shaǵyn bir aýyldyń halqy jol-kólik apatynan joq bolyp ketip ja­­tyr degen sóz. Osyndaıda aıt­pas­qa laj joq, burynǵy zamandarda ne qalada, ne dalada birde-bir mılı­sııa­ny kóre almaı­tynsyń. Soǵan qara­mastan ol ýa­qyttarda qylmys ta, jol-kólik oqıǵasy da qazirgige qara­ǵan­da júz­degen ese az boldy. Bireý­ler jol apat­tarynyń jıi oryn alýyn eli­miz­de avtokólikter sanynyń kóbeıip ketýimen dáleldeýge tyrysady. Bul endi, sypaıylap aıtqanda, qyp-qyzyl ótirik! Shetelge bara qal­sańyz, qala kóshelerinde júrgen avto­ma­shınalardyń bizdegiden júz ese artyq ekenin kóresiz. Naǵyz keptelis te solarda. Ondaǵan shaqyrymǵa sozylatyn uzyn kóshelerdiń ana sheti men myna shetine deıingi aralyqtyń túgel avtokólikke syqasyp turatyny sondaı, keıde mashınalar oryndarynan jyljı da almaı qalady. Qasym aqyn aıtqandaı, bizdiń «qoltyǵymyzǵa sy­ıyp ketetin» bir ǵana Ulybrıtanııada 37 mıllıon avtomashına bar eken. Soǵan qaramastan onda bizdegideı qap­ta­ǵan jol-kólik oqıǵalary múlde joq. О́ıt­ke­ni tártip bar.

Ashyǵyn aıtý kerek, halyqtyń nara­zylyǵyn jıi týdyratyn jaǵdaı da kóbine zańdardyń oryndalmaýynan, tártiptiń joqtyǵynan paıda bolady. О́ıtkeni tártiptiń bolmaýy joq jerden problema týyndatyp, adamdardyń ómir súrýin qıyndatady. Sondyqtan da zańdy buljytpaı saqtaý arqyly kez kelgen memleket óziniń tártipti súıetin, azamattarynyń quqyqtaryn qurmetteıtin el ekenin kórsetedi.

«Qylmystylardy aıaǵan adam adal adam­­darǵa zııan keltiredi» degen eken ejelgi Rım fılosofy Se­ne­­ka. Eger adal adamdardy ádilet­siz­dikterden qorǵap, elimizdi álem­ge qu­qyqtyq mem­leket retinde tany­ta bileıik desek, eń aldymen zań­dar­dyń múltiksiz saqtalýyna qol jetkizý qajet. Olaı bolmaǵan jerde tyndyrdyq degen iste­ri­miz ben jurt aldynda qolymyzdy ońdy-soldy sermep turyp aıtqan «jalyndy» sózderimiz eshqandaı salmaǵy joq, bos áýreshilik bolyp qala bermek. Qalyń kópshilik osylaı oılaıdy.