Ult úshin úlken olja

Oqýynan toqýy kóp Qaırat­tyń jetik meńgergeni – dala medısınasy. Olaı deıtinimiz, biz keshegi tabıǵatpen tutasyp, bite qaınasyp ketken kóshpendilerdiń urpaǵymyz. Dala tósinde erkin jaılap kóshken olardan artyq tabıǵat pen tórt túlik maldyń jaıyn eshkim bilgen emes, baılyq keni de, aýyrsa emi de sol tórt túlik maly bolǵan. О́zimiz sol halyq eminiń shet jaǵasyn bala kúnimizde kórip, estip óssek te, dál osy Qaırattaı jetik bildik dep aıta almaımyz. Oǵan qolymdaǵy kitaptary dálel. Qaırat – el biletin emshi ǵana emes, bar bilgen-jıǵanyn qaǵazǵa túsirip kóptiń keregine jaratqan qalamger. 

Qazaq emi – tarıhy tereń, qatpary qalyń, qasıetti ǵylym. Búgingi tańda qazaq emshiligi álem ǵylymynyń eń baǵaly jetis­tikteriniń biri retinde óz baǵasyn alyp otyr. Oǵan dálel qazaq emshiliginiń bıik shyńy sana­latyn XV ǵasyrda ómir súr­gen, qazaqtyń áıgili shıpager ǵalymy, emshi О́teıboıdaq Tileý­qabylulynyń «Shıpagerlik baıan» kitaby.

Qazaq emshiliginde paıdalanylatyn dári-dármekteriniń kóbi tórt túlik mal men jándikterden jáne mıneraldardan alynǵan. Qaırat óz kitaptarynda osy jaǵyna keńinen toqtalady. 

Búginde dinı nemese ǵuryptyq emshilikti de qazaqy dástúrli emdeýmen jıi shatastyryp alamyz. Dástúrli emdeý, ıaǵnı qazaqsha emdeý – atadan balaǵa jetip, ýaqyt synynan ótken ǵylymı tujyrymdamanyń, tájirıbeniń jıyntyǵy negizinde qalyptasqan, birtutas úlken ǵylym. Ony dinı nemese ǵuryptyq emdeý tásil­derimen shatastyrý qoǵamda qazaq dástúrli emine kereǵar kóz­qarasty qalyptastyryp otyr.

Qaırat bala kúninen nebir qıynshylyqty kórip ósse de ómir boıy ózin-ózi damytyp iz­­denispen keledi. Onyń osy ta­bandy, eńbekqorlyǵy meni qy­­zyqtyrady. Eńbeginiń arqa­synda tolaǵaı tabystarǵa da jetti. Búginde medısına ǵylym­darynyń kandıdaty, dosent. Qazaqtyń halyqtyq emi men Batys emderin bir arnaǵa toǵystyra bildi. Adam ómirine arasha túsip, qansha naýqasqa jolyqsa, sonsha suraqtarǵa jaýap izdedi. Qytaı, tıbet, mońǵol, qazaq emshilikterin jete oqyp, óz bilimin barynsha damyta tústi. Alǵan bilimin kókeıine ǵana saqtamaı kóptiń talqysyna salyp, ár kezeńderde ǵylymı sarap­tamalyq maqa­lalary jaryq kórip otyrdy. Mine, bul naǵyz ózine sengen, bilimine sengen adamnyń isi. Qaırattyń maqalalary bir sebepten óziniń ósý jolynyń da aıqyn dáleli dese bolady. Sol eńbeginiń arqasynda 1997 jyly esimi medısına salasyndaǵy «Áıgili adamdar» sózdigine kirdi, 1999 jyly Densaýlyq saqtaý mınıstrligi tarapynan «joǵary dárejeli maman» ataǵyn aldy.

Ata qonysy Altaıda týyp ósken ol táýelsizdik alǵannan keıin óz Otanyna, qazaq topy­raǵyna aıaq basty. Týǵan topy­raqqa, ósken ólkege degen qı­mastyq keýdesine tolsa da, máń­gilik saǵynyshyn arqalap kók týyn jelbiretken óz Ota­ny­na oraldy. Bul da onyń otan­shyl­dyǵyn, azamattyǵyn kór­setedi. Aýrýlardy kóbinese shóp dárilermen jáne qytaı, tıbet, qazaq emshilik dástúrlerimen ushtastyra emdep, bar oqyp-to­qyǵanyn iske asyryp, qanshama naýqastardy aıaqqa turǵyzdy. El ishine aty keń jaıyla bastady. Búginde elordamyzda «Shıpaly» emdeý ortalyǵyn ashyp, halyqqa qyzmet etip keledi. 

Qaırat dárigerligimen ǵana emes, adamgershilik, adaldyq, ta­zalyq sııaqty qasıetterimen de daralanady. Qazaǵym dep soqqan júregi, deni saý urpaq qalyp­tas­tyrýǵa sińirip jatqan eńbegi eriksiz ózine tánti etedi. 

Qaırattyń «Qazaq emshiligi», «Arqa tórinde», «Syr men Saýyr arasy», «Altaı alyptary» atty kitaptary kópshilikke tanys. Bul kitaptarda tek qana medısına emes, el men jerdiń tarıhy, ony mekendegen adamdar taǵdyry jatyr. Eline, jerine qyzmet etsem degen úlken júrekti azamattyń ar­many jatyr. Kitap sonysymen qundy. 

Máselen, taıaýda shyqqqan «Qazaq emshiligi – tórt túlik mal ónimderi» kitabyna Qaırat Aıdarhanulynyń uzaq jyldarǵy eńbekteri men zertteýleri engen. Qazaq emshiliginde udaıy qoldanylatyn dáriler, tabıǵı emdeý joldary qarastyrylǵan. Qazaqtyń halyq emshiligi atty ǵylymı zerttep, saraptaýdy qa­jet etetin tyń taqyrypqa ba­tyl qadam jasaǵan. Tarıhı, etno­grafııalyq jaqtan da tereń sóz qozǵaıdy. Bul kitap osy taqyryptaǵy kóp saýaldarǵa jaýap beretin qundy dúnıe. Ǵalym qytaı tilindegi materıaldardy da kóp paıdalanǵan. Qytaı, orys, qazaq ǵalymdarynyń zert­teýlerin saraptaı otyryp, ózin­dik jańasha oı qorytyp, qazaqı emshiliktiń tereń tamyrlaryna boılaǵan. Qazaqtyń «jaman bolady» deıtin yrymdarynyń astaryna ǵylymı túrde úńilip, olardyń ábden súzgiden ótken dúnıeler ekendigine kóz jetkizedi. Ǵylymdaǵy densaýlyqqa teris áseri bar keıbir taǵamdardyń zııandyǵyn ata-babalarymyz erte kezden bilgendigin dáleldegen. Jylqy mádenıetin dáriptep, onyń densaýlyqqa oń áseri týraly da keńinen toqtalady. 

Álbette, halyq emshiliginiń túpki bastaýy – qazaq dalasy. Baıtaq eldiń shıpagerlik mura­syna ár zııaly adam qyzmet etýge mindetti. Osy arqyly qazaqtyń ata-babasynan jalǵasyp, jınaq­talǵan ǵylymı qundylyǵy óz hal­qyna jumys isteýge tıisti. Muny Qaırattyń keń dúnıege erkin kóz jibergennen beri oıyna túıgen uly maqsaty ekendigi kitaptyń ár bóliminen anyq baı­qalady.

Osyny óz júreginen erte ót­kizgen Qaırat baýyrymyz uzaq jylǵy eńbekteri men izdenis­te­rin tolyqtyra kele, ony bú­gin­­gi kúnniń ozyq tehnologııa­sy­men úılestirip, tartymdy eń­bek tyndyrǵan. Kitaptyń qun­dy­lyǵy – múlde umytylyp ket­ken qazaq emshiligin qaıta jań­ǵyrtyp, ǵylymı aınalymǵa túsirgendiginde. Atalǵan eńbek ult úshin úlken olja. Bolashaq urpaq qazaq emshiliginiń bilgiri Qaırattyń bul qazynasyna kóz maıyn taýsyp úńilip, dástúrli qazaq emshiligin el ıgiligine aınaldyratyny sózsiz. Biz osyǵan qýandyq. 

Nesipbek AITULY,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty