Serik Turǵynbekuly: Meniń aqyndyq tusaýymdy Muqaǵalı kesken

– Ýaǵaleıkýmsalam, rahmet qara­ǵym. Táýirlenip qaldym. 

– Endeshe, áńgime órbite otyraıyq aǵasy, qazaqtyń jaqsy aqyndarynyń birisiz. Bul óner boıyńyzǵa qaıdan daryp júr? 

– Men týǵan Torǵaı óńiri ult rýhanııa­tyna óte baı ólke. Oń-solymdy tanyp, es bilip, óleń-jyrǵa degen ińkárlik sezim oıanǵan sátten bastap, aınalamdaǵy adam­dardyń shyn máninde, aqyn, jyrshy, kere­met ónerli halyq ekenin anǵardym. Bala kezimde kózim kórgen kez kelgen qarııa óleńdetip sóıleıtin, tili sheshen, oıy kósem, sózderi júıeli, keremet edi. Sóıtsem munyń túp-tamyry tereńde ja­typty. Sonaý Shaqshaq Jánibek batyrdan bastap, ber jaǵyndaǵy Dosbol bı, ataqty Birimjanovtar, alashtyń aqtańger tulǵalary Ahmet men Mirjaqyp, dala batyrlary Amankeldi men Keıki... dep kete beredi. Bul adamdarǵa qatysty men estigen ańyz-áńgimelerdiń ózi bir-bir dastan. Sonyń bárin jastaıymyzdan qulaǵymyzǵa quıyp, sanamyzǵa sińirip óstik. Meniń aqyn bolýyma, sóz ónerinen nesibe izdeýime, joǵarydaǵy saf altyndaı qazaqy qaınary sýalmaǵan ortanyń áseri bolǵany anyq.

Odan keıin mektepke baryp, hat tanyǵannan keıin ańǵarsam, biz týǵan ólkede nebir dúldúl halyq aqyndary men jyrshylary bar ekenine kózim jet­ti. Osylardyń ushar basynda Nurhan Ah­met­bekov degen alapat dastanshyl úlken aqyn turdy. Onyń «Ury Qarǵa», «Esim seri», «Jasaýyl qyrǵyny», «Jupar hanym» sekildi dastandary oıpyrym-aı, birinen-biri ótedi. Kez kelgen ánshi, jyrshy qolyna dombyrasyn alyp, otyra qalyp osy dastandardy jatqa jyrlaıtyn. Osy jyrlardy tyńdap, tamsanyp óstik. Bir sózben aıtqanda, biz Nurhan rýhymen aýyzdandyq. 

Eseıe kele budan da bólek, taǵy bir keremet kórkemdik baryn ańǵardyq. Ol Syrbaı men Ǵafýdyń jyrlary. Shirkin-aı, birinen-biri ótedi. Naǵyz kásibı zama­naýı óleń úlgileri. Aýyldyń búkil bala-shaǵasy eki aqynnyń qolymyzǵa tı­gen óleń-jyryn jatqa aıtamyz. Keıin ol kisilerdi elge kelgende kózimiz kórdi. 

– Syraǵań men Ǵafekeńdi tuńǵysh kórgendegi áserińiz qazir esińizde me?

– Esimde. Oqıǵa bylaı boldy. 1963 jyly ataqty Nurhan aqyn alpysqa tolyp, Torǵaıda tolaǵaı teńiz toı ótetin boldy. Bul habardy estigen marqum jan dosym Keńshilik Myrzabekov ekeýmiz týǵan aýylymyz Aqshyǵanaqtan aýdanǵa jaıaý tarttyq. Eki orta 80-90 shaqyrym. Maqsatymyz – Almatydan keletin Syr­baı men Ǵafýdy tirideı kórý. Sóıt­sek, Nurhan til-aýzy baılanǵan syr­qat, kúrmelip sóıleı almaıdy eken. Aqyn­dy halyq tik kóterip ákelip, sahna­ǵa shy­ǵardy. Jas balapan sekildi eki kózi jáýdirep otyrdy. Qulaǵy estıdi, kóki­regi saırap tur, tek til joq. О́z qolymen ja­zyp bergen óleńin balasy Málikzada ha­lyqqa oqydy.  Sendermen bir májilis qura almadym, Ornymnan aıaq basyp tura almadym, Densaýlyq basqa qaıta oralmasa, Ishimde ketkeni ǵoı muń-armanym.   Qaıratym kemigen joq qaı tusta da, Júlde aldym talaı-talaı  aıtystarda, Jalǵyz-aq bar armanym  myna saýsaq, Jan bitip dombyrany  qaıta ustar ma.   Ortańda únsiz búgin otyramyn, Syrymdy osy hattan oqy báriń, Súıemin ózderińdi aıalaǵan, Jas Torǵaı, kári Torǵaı topyraǵyn.   Alpys jas bolǵanmenen asý bıik, Álde de, ákete almas basy bıik, Aıtamyn taǵy da alǵys ózderińe,

Alpysta qyraý shalǵan basymdy ıip.

Osy óleń sol jerde, aıtqan boıda esime jattaldy da qaldy. Kúni búginge deıin bir sózin umytqan emespin. Osylaı toı bastaldy.

Sodan... Bir kezde kúndeı kúrkirep, bulttaı býyrqanyp, jóńkip shapqan dalanyń taǵy tarpań jylqysy sekildi, shash degen adam balasyna uqsamaıdy, ormandaǵy jabaıy arystannyń jaly sııaq­ty, ájimi de taram-taram Torǵaıdyń tarǵyl dalasynan aýmaıdy, aýzynan jalyn shashyp, naızaǵaı jarqyldap sahnaǵa Syrbaı shyqty. Qudaı saqtasyn, siltideı tynyp biz turmyz. Sodan bastady: «Bul Nurhan, alpysqa alqynyp kelgen joq, sharq uryp keldi. Bul Nurhan, alpysqa eńbektep kelgen joq, eńbekpen keldi. Nureke, saǵan ne syılasa da artyq emes. Biraq kóńiliń kóktemdeı bolsyn dep kók shapan jabýǵa ruqsat etińizder!» dep zorǵa irkildi. 

Ekinshi bolyp oıpyrmaı, ómiri jú­­­­gen-quryq tımegen besti asaý sekildi aýyz­­dyǵymen alysqan, topqa tússe eti qy­zyp, elirip ketetin qanqyzyl tulpar sııaq­ty, aýzynan aq kóbigi burqyrap, tum­syǵymen jer súzip, tuıaǵymen qara tasty qaq aıyryp jiberetindeı, aýyz­dyǵyn qarsh-qarsh shaınap sahnaǵa Ǵafý kóterildi. «Jazýǵa jaman óleń, ja­­syq jyrdy, Nurhannyń arýaǵynan áli qorqam» dep bastap, kúrkiretip, kúr­sin­tip, sharyqtatyp, shamyrqantyp óleń oqydy. 

Ne degen sumdyq aqyndar! Ekeýinen kóz almaımyz. Kún ystyq edi... Syr­aǵań qaltasyna qolyn saldy da, sala­qulash oramalyn sýyryp, betin súrt­ti. Oramalynyń bir jartysymen be­tin súr­tip jatsa, qalǵan jartysy qalta­synan shyqqan da joq. Ýmajdap qaıta sa­­lyp qoıdy. Bul da bir erekshe qasıeti bolar dedik...

Aıtpaqshy, bir aı buryn Nazarbek Bektemisov degen aqynjandy aǵamyz aýdan­dyq gazetke «On bes jasar aqyn» degen maqala jazyp, meniń tusaýymdy kesip, basylym betine óleńimdi shyǵar­ǵan-tyn. Osy aǵaı: «Serik, seniń gazetke óleńderiń shyqty emes pe. Sen tura tur, myna Keńshilik sahnaǵa shy­ǵyp óleń oqysyn!» dedi. Ekeýmiz de Nur­hanǵa óleń arnap kelgenbiz. О́zimizshe aýyz­­dyǵymyzdy qarsh-qarsh shaınap ju­tynyp turmyz. 

Keńshilik sahnaǵa shyǵyp óleń oqydy. Sol joly Syrbaı men Ǵafý «myna balalar jaqsy eken!» dep arqamyzdan qaqty. 

– Aǵalaryńyzdy alǵash kórgendegi áserińiz keremet eken. Osylardaı bol­saq dep sizder de eliktedińizder ǵoı. So­laı ma?

– Alǵashynda elikteý boldy. Biz túgil Ǵafý da Syrbaıǵa eliktegen. О́zi aıtatyn: «Birde Syrbaısha daýyldatyp óleń oqyp edim. Syrbaı tyńdap turdy da: «О́z qalpyńa tús bala, úırenseń de uq­sama!», dedi. Sodan keıin óz jolyma túsip kettim» deıtin.

Sol sekildi biz de óz jolymyzdy­ tap­tyq. Ǵafý – dastanshyl aqyn. «Dastan­shyl bolýym Nurhannan alǵan áserim», deıtin. О́zi Nurhannyń epıkalyq das­tandaryn jatqa aıtatyn. 

– Ádettegideı arman qýyp Alma­ty­ǵa keldińiz, alǵashqy kitabyńyz qa­­­laı jaryq kórdi?

– Almatyda qanshama jyl pátersiz júrdik. Aldymyzdaǵy aǵa býyn ókilde­riniń báriniń basynan ótken jaǵdaı eken. Munda 10 jyl qańǵyrmaı páter al­­maısyń. Qalaǵa turaqty tirkelýdiń ózi qııamet. Biz de qınalyp júrip, páter al­dyq. Keıin turmysymyz da el qatarly jaq­sardy. Balaly-shaǵaly boldyq.

О́leń­derim gazet-jýrnaldarda bur­­qyrap jaryq kóre bastady. Abyz aqyn Ábdilda Tájibaevtan bastap jyr­­la­ryma jaqsy lebizderin bildirdi. Mu­qaǵa­lı aǵam bir kúni: «Áı bala, sen Al­matyǵa kelgeli biraz ýaqyt bol­­dy. Kita­byń shyqty ma?», dedi. «Kita­­bym shyq­qan joq». «Ol qaıda?». «Baspa­ǵa tap­­syrǵanyma 4-5 jyl boldy». «Kita­­­byń­nyń aty ne?».  Kitabymnyń atyn Qadyr Myrzalıev «Qobyz» dep qoıyp josparǵa kirgizip qoı­ǵan bolatyn. Jospardan bir-eki ret túsip te qalǵanyn bilemin. Muqaǵalı me­­niń bas-aıaǵyma sholyp bir qarap alyp: «Qadyr seniń kitabyńnyń atyn «Qobyz» dep qalaı qoıǵan. Ol ózi alǵashqy kita­­byn «Dombyra» dep shyǵaryp edi, soǵan qosaq­tap qoıa salǵan ǵoı. Qobyz bolsa, qobyz bolsyn» dedi.  Muqaǵalı erteńinde Qadyrǵa barypty. Qoljazbany alypty. «Seriktiń kitabyna men pikir jazam. Odan keıin shyǵarmaı kór, Myrzalıev» depti. Ekeýi qurdas. Bir-birimen qatty oınaıtyn. Muqań óleńderimdi oqypty. Keıbir túrtken jerleri de bar. Keıin kitapqa jazǵan pikirin kórdim. «Serik aqyndyq tusaýyn kesýge turatyn jigit. Munyń jyr­­lary alyp-julyp turmaıdy, toqy­rap ta jatqan joq, boıynda qany bar, babymen jazylǵan baısaldy dúnıeler» degen eken. Muqań basqa eshkimge bulaı iltıpat bildirgen emes. Jaryqtyq menen úlken úmit kútti. «Áı, qyztalaq, sen túbinde bárin basasyń!», deıtin.  Osylaı alǵashqy kitabym jaryq kórdi. Qadyr aǵam «Muqaǵalı saǵan jaq­sy pikir jazyp berdi», dep quttyqtap, qolymdy aldy. Biraq kitaptyń ishindegi qobyz týraly óleńim alynyp qaldy.  «Qulaqqa estiledi seniń úniń, Qańqyldap bara jatqan  qaz daýsyndaı» 

degen joldar bar edi. Osydan eskiliktiń saryny kórinipti.

– Siz «ádebıet alyptary» atanǵan aǵalardyń kózin kórdińiz. Olardyń bitim-bolmysy, adamgershilik qasıet­­­­­teri týraly sóz qozǵasańyz?

– Biz ádebıetke kelgende Jazýshylar odaǵyn Ádı Sháripov basqardy. Biraq Ǵabıt pen Sábıtti syrttaı da, ishteı de kórip júrdik. Ǵabeńdi alǵash ret Se­lıno­­gradta kórdim. Onda tyń ólkelik jas aqyn, jazýshylar keńesi ótti. Seıit Kenjeahmetov, Tańatqan Sátbaev úsheýi­miz Torǵaıdan keldik. Ǵabeń «Esil» qo­naq úıinde jatyr eken. Baryp sálem ber­dik. Ǵabıt aǵa bolmysynda Sáken Seı­­­fýllınge eliktegen adam. Taza kıinedi, shashyn maılap qoıady. Betin árlendirip, ıissýdy kóp sebedi. Bıpaz, bııazy, sal-serilikti, tektilikti boıyna sińirgen jan.

Al Sábeń qarapaıym adam edi. Sura­ǵymyz­dy erkin qoıyp, jatyrqamaı áńgi­­melesip júrdik. Ǵabeńniń qasynda antalap, entelep ketý qıyn. Pań turady. Sóılese bilseń – qazyna. 

– Kezinde siz Sábeń jaıly jap-jaq­­­­sy radıo-habar daıyndaǵan joq­­­­syz ba?

– Daıyndadym. Ol kezde Qazaq radıosynda jumys isteımin. Radıonyń ádebıet redaksııasyn belgili balalar aqyny Ánýarbek Dúısenbıev basqardy. Ánekeń bir kúni maǵan «Sábıttiń hattary» degen baǵdarlama jasa», dep tapsyrma berdi. Jazýshynyń úıine habarlastym. Arǵy jaqtan qarlyǵyńqy daýys shyqty. Aty-jónimdi aıttym. Ýaqytyn belgilep, kelistik. Úlken «ZIM» mashınasymen stýdııaǵa keldi. Jarty saǵattyq habarda kóp áńgimeler shertildi. Halyqtan hat óte kóp alatyn adam eken. Ǵabıttiń 40-tan astam haty, Ábdijámil Nurpeıisovtiń maıdan dalasynan jazǵan hattary týraly aıtty. Ishki muńdaryn tanystyrdy. Osy taspaǵa jazylǵan habar qazir Sábeń murajaıynda áli saqtaýly tur. 

Sábeń dúnıeden ótkende basy-qasyn­da boldym. Bir kisideı atsalystym. Beıit basynda Ǵabıt tebirenip sóıledi. «Bir ózi, bir bıblıoteka kitap jazǵan adam. Sábıt Muqanovtyń sóılemderin sha­shyratyp, tirkestirip jazyp jiberse búkil álemdi orap alar edi», dep aıtqany áli esimde. Ekeýi bala jastan birge ósken qudandaly adamdar, pendelik tir­likte keıde tabysyp, keıde taqasyp ta júr­gen. Biraq óner men ádebıetke kelgende múddeleri bir bolǵan.

– Basqa kimderdiń aldyn kórip, ónegesin úırendińiz?

– Baýyrjan Momyshulynyń úıin­­­­de boldym. Áńgimesin tyńdadym. Ol úıge batyrdyń inisi, aqyn Jaq­­sy­lyq­ Sátibekov ertip apardy. Ǵajap ba­tyl adam edi. Sahnaǵa shyǵyp ádilet­sizdik­terdi aıtyp-aıtyp salady. Baýkeń sóı­legende bir jasap qalasyń. Serke Qojam­qulov, Ǵarıfolla Qurmanǵalıev, Júsipbek Elebekovterdi kórdim. «Ser­aǵań týraly syr» degen estelik jaz­­dym. Seraǵań bir jarym jyldaı Tor­ǵaı qalasynda turǵan eken. Tipti, Álibı Jangeldınniń otrıadyna múshe bolypty... 

– Seke, sizdiń bala kezińizde aýylda úlken qarııalar boldy. Olar keshegi Amangeldi, Keıki, Ahań men Jaqańdar jaıynda ne aıtýshy edi? 

– Aýylymyzda Amangeldi batyrdyń sarbazy bolǵan Jaqııa jáne Nazar degen kósheli qarııalar bar edi. Sol kisilerdiń áńgimesin kóp estidim. Olar: «Shirkin, naǵyz batyr Keıki edi» dep tamsanatyn. Erkin­dik jeli esken tusta bala kezde estigen dúnıelerim ishimde býyrqanyp «Keıki batyr» degen dastan jazdym. Bul dastan joǵarydaǵy shaldardyń aıtýy boıynsha, halyq ańyzdaryna qurylǵan. Jyraýlyq úlgide jazyldy.

Al Ahań men Jaqań týraly áńgimeni az estidik. Biraq aqsaqaldar kúńkildep ońa­sha qalǵanda únemi aıtyp otyratyn. Aýylda Asqar degen aqsaqal boldy. Osy kisi kezinde Mirjaqyp basqarǵan 4-shi Alash polkynyń sarbazy bolǵan. Bul áreketine bola Keńes zamanynda 10 jyl jaza alyp, túrmege otyryp qaı­typty. Osy atamyz aıtatyn: «1918 jyldyń kúzinde Qyzbeldiń Kúzeýlik degen jerinde Alash áskeri 2-3 aı daıyn­dyq jasady. Aqyry basqa barar jeri bol­maı ásker osynda qystap qaldy. Ásker qatarynda, Asylbek Seıitov degen alashtyń dárigeri jáne jazýshy Beıim­bet Maılın boldy», dep. Bıaǵań ja­ryqtyq Keńes ókimetine bir aýyz artyq sóz aıtpaǵan adam. Biraq aldynan Alash áskeriniń marshyn jazǵany, ásker sapynda bolǵany shyǵa bergen. Aqyry atylyp tyndy. 

– Torǵaı topyraǵynda úrdisi úzil­meı kele jatqan úlken aqyndyq mek­tebi bolǵany týraly joǵaryda aıt­tyńyz. Osy mekteptiń beldi ókilderi kim­der? 

– Bul ólkede ýaq Jumabaı degen keremet aqyn bolǵan. Nurhannyń ózi sodan úlgi aldym degen. Kúderi, Ábiqaı deıtin tuıaǵyna shań tımes dúldúlder ótken. Ahań men Jaqań osy mekteptiń ókilderi. Ekeýi de óleń jazǵan. Mysaly Ahmet Baıtursynuly óziniń Abaı týraly jazbasynda: «Abaı óleńderi Jumabaı, Kúderi sekildi aqyndardyń jyrlary sııaqty bolar dep oılaǵanmyn. Qoljazbasyn qolyma alǵannan keıin qarasam, múlde bólek, ózi de, sózi de uqsamaıtyn aqyn eken», degeni bar. 

Ahmet ózi shyǵarǵan «Qazaq» gazetine Jumabaı men Ábiqaıdyń óleńderin basyp turǵan. Olardy úlgi tutqan. Sodan Nurhan, Syrbaı, Ǵafý, Qaınekeı, Shá­mil shyqty. Qaınekeı qazaq poe­zııa­syndaǵy balladanyń ozyq úlgi­sin jasaǵan, asa bilimdar adam. Kóp adam­darǵa shapaǵaty tıgen. Osy izben Qoı­shyǵara, Tólen, Qoǵabaı, Keńshilik, Seıit, Qonysbaı, Naǵashybaı, Ábjandar shyqty. Osynyń bári «Torǵaı aqyndyq mekte­biniń» úzilmeı kele jatqan sabaq­­tas­tyǵy. 

– Marqum Keńshilik Myrzabekov ekeýińiz taı-qulyndaı tebisip, birge ósken bir aýyldyń túlegi ekensizder. Aıaý­ly dosyńyz týraly ne aıtar edi­ńiz? 

– Keńshilik ekeýmiz bir aýylda óstik. Bir partada otyrdyq. Bir mektepti bitir­dik. Ýnıversıtette de birge oqydyq. О́le-ól­genshe jubymyz jazylmady. Bizdiń al­dymyzda myqty aqyndar boldy. Keıingi tolqynnan da myqty aqyndar shyǵyp keledi. О́z basym Keńshilikti bári­nen bıik qoıamyn. Jan dosymnyń ja­syndaı jarqyldaǵan jyrlary ólmes mura. Ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasatyn aqyn. О́leńderiniń tereń qupııa syrlary ýaqyt ótken saıyn ashyla beredi. Ol kórkemdiktiń kókjıegine jetken aqyn. Onyń tentektigi – tektiligi bolatyn. Keńshilik ekeýmiz talaı tóbelestik. Ashýymyz 5-10 mınýttan aspaıdy. Ar­tynan umytyp, qushaqtasyp kete baramyz. Keńshilik jas kezinde bir jyl bizdiń úıde turdy. Anam Keńshiliktiń jaqyn apasy edi. Egiz qozydaı bir shesheniń tálimin aldyq. Minezi qyzyq. Attap bas­q­an qadamy «narýshenıe». Sondaı bir qyzyq adam. Ol otyrǵan jerde tóbeles, daýsyz tarqamaıdy. Artynan bári durys bolady. Onyń bárin ádeıi jasamaıtyn.

Keńshilik úshin oqýdan shyǵa salý, jumysyn tastap ketý degen túk emes edi.­ Adamdarmen tez til tabysady. Kóńi­lin­de renish degen uǵym múlde bolmaıtyn, kúlip qana júretin keshirimshil jan edi. Barlyq janrda qalam tartty. Jýrnalıstıkada menmin dep júrgen­derden asyp túsetin. Aýdarma sala­syn­da da erek tulǵa. Orystyń Evtý­shenkosyn aýdardy. Qysqasy, ol qaı janrda, qaı salada qalam tartsa da zamandastarynan bıik turdy.

– Sońǵy jyldary siz jyrdy jınaı turyp, dramaǵa oıystyńyz. Bul janrdan da oıyp oryn alǵan jaıyńyz bar...

– Sonaý 90-jyldardyń basyn­da tanymal kósemsózshi Kamal Smaıylov meni Mádenıet mınıstrliginiń repertýar­lyq-redaksııalyq alqasyna jumysqa shaqyr­dy. Maǵan tapsyrylǵan dúnıe – teatrlarda qoıylatyn spektakl­der­di suryptap, qabyldaý. Osynda júrip qalaı dramatýrg bolǵanymdy da baıqamaı qaldym. Bul janrdyń ishine kirip ketken bolýym kerek, Abaıdyń 150 jyldyǵy kezinde Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» romany negizinde «Abaı-Birjan» dramasyn jazdym. Bul – dra­matýrgııa salasyndaǵy alǵashqy eńbegim. Odan keıin jas kúnimnen sóziniń quna­ryna qanyp ósken N.Ahmetbekovtiń ómir-tarıhyna qatysty «Nurhan» pesasyn jazdym. Ol Arqalyq qalalyq teatryn­da qoıyldy. 

Jańa ǵasyrdyń jıeginde Astanaǵa kóship keldim. Kelsem ataqty rejısser Ázirbaıjan Mámbetov elorda ónerin kóterýge kirisken eken. Ázaǵa meni shaqy­ryp alyp «Anaý-mynaýyńdy qoı, birge jumys isteıik», dep teatrdyń ádebıet bólimine basshy etip qoıyp, «Muqaǵalı týraly drama jaz», dep buıyrdy. Tez jazyp shyqtym. Biraz jyl boldy, bul qoıylym teatr repertýarynan túspeı keledi...

 

 Áńgimelesken Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»