Jaýyngerlerdi ajaldan arashalaǵan

Búginge deıin áskerı dáriger Roza Momynova týraly bizdiń dá­ıekti málimetimiz bolma­dy. Desek te, maıdanger qazaq qyz­dary jónindegi tynym­syz iz­de­nis­tiń nátıjesinde, jer­gili­k­ti «Prıý­rale» gazetiniń 1965 jylǵy 8 mamyr kúngi sanyn­da jarııa­lanǵan «Devýshkı v sol­datskıh shınelıah» atty maqa­ladan Roza Momynovanyń Batys Qazaqstan oblysy Oral qalasy­nyń turǵyny bolǵanyn anyqta­dyq. Buǵan qosa Batys Qazaqstan oblystyq arhıv qorynan onyń áskerı kıimmen túsken sýretin de taptyq. (Sýrette medısınalyq qyzmettiń gvardııa kapıtany – R.Momynova).

Joǵaryda aıtylǵan derekke keletin bolsaq, avtor Bolat Qa­lıev bul maqalany Rozanyń sol kezde Oral qalasynda turǵan anasy Ulmekenmen júrgizgen suhbat negizinde jazǵandyǵyn aıtqan.

Roza Ǵalıqyzy Momynova 1919 jyly Oral oblysy Jym­pıty aýylynda dúnıege kelgen. Januıada jalǵyz ósken. Ke­ıin ata-anasy Oral qalasyna qo­nys aýdarady. Qalanyń Etkom­bı­naty aýdanyndaǵy orta mek­tep­tiń 7-klasyn bitirgen soń, Roza 1934 jyly Oraldaǵy feld­sherlik tehnıkýmǵa qabyl­da­nady. 1938 jyly oqý bitir­gen tis dárigeri Fedorovka aýylyna kelip, jumysqa ornala­sady. Júrek qalaýymen tańdaǵan ma­man­­dyǵynyń qyr-syryn jetik meńgerýge tyrysqan jas qyz kóp ýaqyt ótpeı-aq aýyl tur­ǵyn­darynyń súıikti dári­gerine aınalady. Degenmen bıik maq­sat jolyndaǵy arman jet­egin­de júrgen Roza aýylda bir jyl jumys istegennen keıin, medı­sına­lyq ınstıtýtqa qujat tapsyrý úshin Almaty qalasyna barady. Emtıhan tapsyrý merziminen keshigip kelgendikten onyń joly bolmaı, Almaty qalalyq №1 emhanaǵa jumysqa ornalasady.

1941 jyly soǵys bastalǵan kezde Almaty qalalyq Stalın aýdan­dyq áskerı komıssarıattan shaqyrý alyp, 27 qyrkúıekte áske­rı medısınalyq bólimshe qu­ramyn­da Kalının maıdanyna attanady.

Dáriger Roza Momynova gospı­taldaǵy jaraly jaýynger­lerdi emdep qana qoıǵan joq, sonymen qatar, ol jaý snarıadynyń oǵy kú­­sheıgen kezde atys alańynan tran­sheıada, okopta jat­qan jaraly jaýyngerler­ge kómek­ke um­tylyp, olardy sú­ıemel­dep bo­raǵan on ortasynan alyp shyq­ty. Máselen, dáriger qazaq qyzy týraly «Otan úshin» at­ty maı­dan gazetinde «Áskerı aǵa feld­sher Roza Momynova eli­miz­diń jaýyngerlerimen birge nemis oký­panttaryna qarsy kú­res­ke qatysyp júr. Ol jaraly jaýyngerlerdi qamqorlyqpen kútedi. Olardy qatarǵa qosý úshin barlyq kúsh-qýatyn, bilimin aıamaıdy. Olardyń úıine hat jazyp beredi. Kúni-túni jaraly jaýyngerlerdiń qasynda bolady. Kóńildi áńgimeler aıtady, gazet oqyp beredi. Jaýyngerler men komandırler ony óziniń týǵan qaryndasyndaı jaqsy kóredi. «Qaraǵym Roza» dep onyń atyn qur­metpen ataıdy. Mereıiń ústem bolsyn, Roza! V.Chepel, 27 naýryz, 1943 jyl», dep jazdy.

Ǵalym Ǵazız Ábishevtiń 1969 jyly «Qazaqstan» baspasynan shyqqan «Kazahstan v zashıte sosıalıstıcheskogo otechestva» atty eńbegindegi myna derekte: «Qandaı jerde jaýdyń oǵy kúsheıedi, sol jerde Roza júredi. Jyly sózderimen janyńa kúsh berip, názik qoldarymen jaraqatyńnyń aýzyn tańyp, aýrýyńnyń azabyn jeńildetedi. Ol júzdegen jaýyn­gerlerdiń ómirin qorǵap qaldy. Olardyń kópshiligi qatar­ǵa qaıta qosyldy» degen jaraly jaýyngerlerdiń meıirimdi dári­ger Roza Momynovaǵa degen súıis­penshiligin kóremiz.

Osylaısha ómir men ólim arasynda júrse de, óziniń adamı asyl qasıetterin joǵaltpaǵan Roza Momynova týraly jaýyn­ger­lerdiń bul pikirin, sondaı-aq Reseı Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq arhıv qorynda saqtalǵan myna derek tolyqtyra túsedi.

Batalon komandıri medı­sı­nalyq qyzmettiń kapıta­ny Sa­l­a­­hıtdenovtiń dáriger Roza Mo­­­mynovany «Qyzyl Jul­dyz» ordenine usynǵan myna jaz­basynda: «I-nshi Ekpindi Ar­mııa­­nyń 391-atqyshtar dıvızııasy 473-medısınalyq bólimsheniń tis kabıneti bastyǵy medısınalyq qyzmettiń leıtenanty Roza Mo­mynova medısınalyq bólimshe qurylǵan kúnnen bastap qyzmet jasaıdy. Ol árdaıym ýaqytpen sanaspaı belsendi eńbek etedi. О́z erkimen ota jasaý bóliminiń jumysyna da qatysady. Áskerı iri operasııalar kezinde jaýdyń artıllerııalyq oǵynyń astynda júrip, árdaıym alǵy shep­tegi medısınalyq bólim qyz­meti­nen ta­bylady. Joldas Mo­mynova ko­man­dovanıeniń áskerı tapsyr­masyn oryndaý barysynda al­dyńǵy sheptegi qazaq jaýyn­ger­leriniń arasyna baryp, ana tilin­de birneshe ret úgit-nasıhat ju­­mys­­taryn júrgizdi. О́ziniń ne­giz­gi qyzmeti boıynsha, tek 1943 jyldyń jazynda ǵana 1508 jaraly jaýyn­gerge kásibı dárigerlik kómek kór­­setti. Roza Mo­my­nova bel­­­sen­diligi men as­qan jaýapkershiligi úshin mem­lekettik «Qy­zyl Juldyz» ordeni­ne usy­­ný­ǵa laıyq», dep jazylǵan.

Osylaısha qazaq­tyń er­júrek meıirim­di dáriger qyzy Roza Mo­mynova 1943 jyly naý­ryz aıynda «Jaýyn­gerlik erligi úshin» me­da­li­men, sol jyly qyrkúıek aıyn­da «Qyzyl Juldyz» or­denimen marapattalady.

Roza Momynova 1944 jyly 30 naýryz kúni Baltyq maıdanynda aýyr jaralanyp, Qazan qalasyndaǵy №5872 gospıtalge (qazir Být­lerov kóshesinde or­na­lasqan №7 mektep úıi) jet­­kiziledi. Ar­hıv derekterine qara­­­ǵanda aýyr jaraqattanyp, gos­­pıtalda jat­qan Roza Mo­mynova 1944 jyl­dyń 1 mamyr kúni «Moskvany qor­ǵaǵany úshin» medalimen marapat­tala­dy. Alaıda, ajalǵa ne shara, jaraqa­tynan aıyǵa almaǵan dári­ger qyz 1944 jyly 20 mamyrda Qazan qalasyndaǵy gospıtalda qaıtys bolyp, sol qaladaǵy Arsk zıratyna jerlenedi.

Baqtyly BORANBAEVA,

M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty