Ábil Núsipbaevtyń Almaty oblystyq DOSAAF klýbynyń muraǵatynda saqtaýly 1940 jylǵy 18 qyrkúıekte ózi jazyp qaldyrǵan ómirbaıanynda 1914 jyly Qordaı aýdanyna qarasty Qarakemer degen jerde kedeı sharýanyń otbasynda týǵany jazylǵan. Ol osynda eskishe saýatyn ashady. On alty jasynda murap, on jeti jasynda brıgadır ári artel komsomol uıymynyń hatshysy bolypty. Otyzynshy jyldardyń basynda aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy Sydyq Álipbaev Ábildi Almatyǵa oqýǵa jiberedi. Munda ol qalanyń Lenın aýdanyndaǵy №77 mektebinde oryssha oqı júrip jumysqa aralasady. 1936 jyly áskerı qyzmetke shaqyrylyp, atty ásker polkiniń vzvod komandıri retinde Qıyr Shyǵysta shekara tynyshtyǵyn qorǵaýshylar sapynda qyzmet atqarady. 1939 jyldyń mamyr aıynda japon samýraılarymen áskerı qaqtyǵystardy basýda erekshe tapsyrmany oryndaǵany úshin Ábil «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattalady.
1940 jyly Á.Núsipbaev OSOAVIAHIM-niń (DOSAAF) Qyzyl Armııaǵa mergender jáne pýlemetshiler daıyndaıtyn Almatydaǵy atqyshtar klýbynda nusqaýshy bolyp istepti. Al 1941 jyly qysqa merzimdi mılısııa mektebine túsedi. Ony bitirip úlgermeı soǵys órti burq ete túsedi.
316-shy atqyshtar dıvızııasy soǵystyń bastapqy aılarynda jasaqtaldy. Ony general-maıor I.V.Panfılov basqardy. Dıvızııanyń kórshiles eki respýblıkadaǵy san ulttyń ókilderinen quralǵan áskerı bólimderi sol jyly kúzde Máskeýdi qorǵaýshylar sapynda bolǵany tarıhtan málim. Kúshi bes ese basym jaýmen arpalysyp, búgin-erteń astanany basyp alamyz dep órshelengen fashısterdiń tumsyǵyn tasqa tirep, betin qaıtarýǵa qatysty. Bul dıvızııa quramynan júzdegen erler shyqty. Ataqty jıyrma segiz batyrynyń erligi búkil maıdanǵa tarasa, aty ańyzǵa aınalǵan gvardııa polkovnıgi Baýyrjan Momyshuly, Keńes Odaǵynyń Batyrlary Málik Ǵabdýllın, Tólegen Toqtarov, sondaı-aq kompozıtor Ramazan Elebaev ta osy dıvızııanyń qaharman jaýyngerleri edi. Al, quralaıdy kózge atqan mergender qatarynda Ábil Núsipbaevtyń da esimi jıi atalatyn.
* * *
Mine, «Komsomolskaıa pravda» gazetiniń 1942 jylǵy 9 qazandaǵy nómiri. Birinshi bettiń oń jaqtaǵy joǵary buryshynda optıkalyq kózdeý prıbory bar vıntovka ustaǵan jaýyngerdiń sýreti basylǵan. Omyraýynda «Qyzyl Juldyz» ordeni, óńinen óz-ózine degen senim men jigeri ańǵarylady. Sýrettiń ústinde «Ol 52 nemistiń kózin joıdy!» degen taqyrypsha, al astyndaǵy mátin:
«Panfılov dıvızııasy ózin óshpes dańqqa bóledi. Onyń jaýynger-gvardııashylary – atqyshtar men artıllerıster, mergender men mınometchıkter fashısterge aıaýsyz soqqylar berýde. Osy dıvızııanyń ordendi mergeni aǵa serjant Ábil Núsipbaev 52 nemistiń kózin joıdy. Onyń 25 shákirti de ondaǵan fashısti jaıpap saldy. Olar shetinen ózderiniń úıretýshi tálimgeri sııaqty kózdegeni múlt ketpes mergender.
Sýretti túsirgen V. Grevnev».
Bishkektegi (ol kezde Frýnze) panfılovshylardyń «Jaýyngerlik Dańq» murajaıynda dıvızııalyq «Za Rodıný» gazetiniń 1942 jylǵy 20 qarashadaǵy nómiriniń fotokóshirmesi qoıylypty. Onda birinshi bette iri áriptermen:
«Boevoı schet, kto pervyı ýbet 100-go nemsa!
11 snaıperov strebılı 864 frısa.
1. NÝSIPBAEV gv. st. serjant – 88 nemsa,
2. ERJANOV efreıtor – 85 nemsa»...
– dep óltirgen jaýynyń sanyna qaraı barlyq on bir mergenniń tizimi keltirilgen.
Naq osynda Ábildiń 159 fashısti atyp óltirgenin aıǵaqtaıtyn mergendik kitapshasy da saqtaýly tursa, vıntovkasy Almatydaǵy Ortalyq murajaıǵa qoıylǵan eken.
Dıvızııanyń polk komsorgi, batalon komıssary, polk komandıriniń orynbasary qyzmetterin atqarǵan jaýynger jazýshy Baltabek Jetpisbaevtyń estelikter kitabynan:
«Almatydaǵy atqyshtar klýbynda oqyp úırengen mergender Ábil Núsipbaev pen Tóleýǵalı Ábdibekov panfılovshylar qatarynda júrip, urysqa qatysty. Ábil dıvızııadaǵy mergender tobyn basqardy. Onyń komandasyndaǵy bes mergen 1943 jylǵy maıǵa deıin jaýdyń 678 soldaty men ofıseriniń kózin joıdy. Osy erligi úshin Á.Núsipbaev ekinshi ret «Qyzyl Juldyz» ordenimen nagradtaldy. Bizdiń polkte ol partııa qataryna alyndy. Qońyrqaı júzdi, keń jaýyryndy Ábil óziniń ójettigimen, erligimen, aqyldyǵymen jáne neden bolsa da saspaıtyn sabyrlyǵymen basqalarǵa úlgi-ónege kórsetip otyrdy...».
(B.Jetpisbaev,«Joryq joldary», 1968 j. 157-b.)
* * *
Mergenniń maıdandas serikteri bizge este qalarlyqtaı talaı áńgime aıtqan edi. Ásirese, úsh mergen – Tóleýǵalı Ábdibekov, Ábil Núsipbaev jáne Mamadaly Madamınov erekshe kózge túsken edi, desedi. Almatydaǵy atqyshtar klýbynan tanys Tóleýǵalı men Ábil soǵysta da jup jazbas dos boldy. Ekeýi de suńǵaq boıly, aqquba óńdi, bir-birine uqsas eken. Bir ózi 397 fashıstiń kózin joıǵan T.Ábdibekov Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵanymen, ákesi «halyq jaýy» bolǵan degen sebepten be, bul joǵary nagrada oǵan buıyrmaǵan.
Ábil Núsipbaev ta úsh júzge tarta nemisti jer jastandyrdy. Bul sandy qaıdan alyp otyrmyz? Hronologııalyq retpen qoldaǵy derekterdiń ózinen biraz jaıǵa qanyǵamyz. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, 1942 jylǵy 9 qazandaǵy «Komsomolskaıa pravda» gazetinde Ábildiń 52 nemistiń kózin joıǵany jazylsa, sol jyldyń qarasha aıynda jaryq kórgen dıvızııalyq «Za Rodıný» gazetinde bul san 88-ge ósken, Bishkektegi biz kórgen mergendik kitapshasynda 159 nemisti óltirgeni tirkelgen. Ekinshi gvardııalyq atqyshtar korpýsynyń (Panfılov dıvızııasy osy korpýstyń quramynda boldy) «Sovetskıı gvardees» gazetiniń fototilshisi I.Narsıssovtyń Uly Jeńistiń 30 jyldyǵyna oraı «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde jarııalaǵan esteliginde Ábildiń 252 jaý soldaty men ofıserin jáne bir samoletin atyp túsirgeni týraly aıtqanyn, sondaı-aq, polk komandıri men batalon komıssarynyń 1943 jyly jazda aýyldaǵy kolhoz bastyǵyna jazǵan hatyndaǵy Ábildiń 260 nemisti jer jastandyrǵany týraly málimetti eske alaıyq. Ábil odan soń da qaza tapqanǵa deıin birneshe aı alǵy shepte soǵysty ǵoı. Al, mergendik kitapshadaǵy jazýlardy olardy syrttan baqylap jatatyn erekshe bólimniń adamdary toltyratynyn eskersek, bular oıdan alyna salǵan sandar emestigin kóremiz.
– Aldymen Ábil opat boldy. Ol kezde men jaralanyp gospıtalda jatyr edim, – degen edi Ahmetov. – Qaıran mergen mınaǵa urynyp oń qol, oń aıaǵynan aýyr jaralanypty. Komandıriniń vıntovkasyn Ábdibekov qabyldap alady. Al Ábdibekovtiń qazasyna ózim kýá boldym. Nemis mergeni temir dýlyǵasyz sátinde dál kózdep mańdaıynan tıgizgen. Vıntovka budan soń qatarǵa qosylǵan Osmonalıevke tapsyrylady. Soǵystan keıin Almatydaǵy Ortalyq murajaıǵa saqtaýǵa qoıylǵan TV-2916 nómirli sol qasıetti qarýdy toqsanynshy jyldardyń basynda arnaıy baryp kórdim.
О́zimmen talaı jyl birge qyzmettes bolǵan ardager aǵamyz, jaýynger-jýrnalıst Japar Kópbaev Ábilmen maıdanda, tipti, jaqyn júripti. Sodan da mergen týraly aıtary kóp bolatyn. Panfılov dıvızııasynyń burynǵy polk komsorgi, gvardııa kapıtany Japar Kópbaev keıinnen ataqty mergen jerlesi týraly gazet betterinde az jazǵan joq. «Bizdiń erlik jolymyz» atty estelikter kitabynda oǵan tutas bir taraý arnaǵan. Sondaı-aq soǵys órtiniń qalyń ortasynan oralǵan jaýynger-jazýshylar Baltabek Jetpisbaevtyń «Joryq joldary», Qasym Sháripovtyń «Qarýlastar», I.Pegostaevtyń «Vo ımıa jıznı», N.P.Nıshýktyń «Velıkıe ne ýmıraet», t.b. avtorlardyń kitaptarynda Ábil Núsipbaevtyń erlikteri eske alynatyn better az emes.
* * *
Qujattar, estelikter... Biraq, olar áli de tolyq jınalyp bolǵan joq tárizdi. Anyqtap, naqtylaı túser jaılar da bar. Olaı deıtinim, mergenniń týǵan inisi Baqtybaı aǵanyń kózi tirisinde aıtqan myna bir jaılar udaıy oıǵa qaldyrady: – 1943 jyly jazda elge kelgeninde aǵam eki-úsh kúndeı aýylda bolyp edi. Sonda aýlada ákemmen áńgimelesip turyp: «Meni Lenın ordenine usyndy, osy barǵannan, buıyrsa, alamyn ǵoı» – degenin óz qulaǵymmen estip edim. Al, alpysynshy jyldary qyrǵyzstandyq bir gazetten Ábil Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵandardyń qatarynda boldy degen bireýdiń esteligin oqyǵanym bar. Sol gazetti talaı jyldar sary maıdaı saqtap júrdim. О́zimshe iz kesip, suraý salýǵa jas kezde órem jetpedi. Keıinnen aýyldas bir jýrnalıstiń sózine senip, aǵamnyń talaı hattaryn sýretterimen qosa soǵan berip jiberip, keıinnen bárinen taza aıyrylyp qalǵanyma endi ishim ýdaı ashıdy, – degen edi.
1943 jyly jazda elge kelip qaıtqannan keıin maıdandaǵy Ábilden kóp uzamaı «Jaralymyn, biraq qorqynyshty emes» jáne «Moskvaǵa gospıtalǵa aýystyryldym» degen biriniń artynan biri eki haty, odan soń kóp uzamaı qaza tapqany týraly «qara qaǵaz» kelgen. Ol kezde týystarynyń Ábildiń qaıda jerlengenin indete izdestirýge múmkindigi bolmaǵan. Tek, arada alpys eki jyl ótkende, 2004 jyly ǵana.
Alty aǵaıyndy Á.Núsipbaevtyń sol kezderi kózi tiri baýyrlarynyń biri – qaryndasy Oryndyq bolsa, onyń qyzy Elmıra men kúıeý balasy Lesbek kópten Máskeýde qyzmet etetin. Seksen tórttegi egde jasyna qaramastan qarııa sol jazda nemereleriniń biriniń bastaýymen Máskeýge jol tartsyn. Sonda bir aıdaı bolǵanda qarap jatpaı balalaryna Ábil aǵasynyń deregin izdetedi. «Moskvaǵa gospıtalǵa aýysyp keldim» degen hattyń izimen kelgen «qaraly qaǵaz» osyǵan negiz edi. Máskeýdiń gospıtaldaryn, baýyrlastar beıitterin túgel aqtap shyǵady. Aqyry tabady. Uly Otan soǵysynyń Ortalyq murajaıynda saqtaýly soǵysta qaza tapqandar men habarsyz ketkenderdiń «Estelik kitabynyń» 16-tomynan. Onyń 242-betinde:
«Nýsýpbaev Abıl, rod. 1914 g.Rodstvennıkı Kýrdaıskıı r/n, Djambýlskoı obl., Kazahstan. Mladshıı leıtenant. 140 sp sd. Ýmer 14. 10. 1944 g. v EG «5007 Kremırovan» – dep jazylǵan derek kezdesedi. Mine, osy boıynsha izdestirgende batyrdyń denesi Preobrajenskoe zıratynyń birinshi Donskoı krematorııinde órtelip, baýyrlastar beıitine qoıylǵany málim bolady.
Taǵy bir tyń derekke nazar aýdaraıyq. Á.Núsipbaev týraly biz biletinniń bárinde ol aǵa serjant delinetin. Al, Máskeýden alynǵan sońǵy málimetterde kishi leıtenant dep tur. Bul qalaı? Bálkim, soǵystyń aldynda mılısııa mektebin áne-mine bitirmekshi ol ofıser shenin alyp úlgermesten soǵysqa ketip, sheni keıinnen berilgen boldy ma eken?
Iá, ataqty mergen týǵan topyraǵyna oralmady. Biraq, onyń esimi el esinde. 1992 jyly jerlesteri týǵan aýylyndaǵy orta mektepke jáne aýyldyń bir kóshesine batyrdyń esimin bergen. Mekteptiń aýlasyna eskertkishi ornatylǵan. Mine, bular «Eldiń dańqyn er shyǵarady, erdiń dańqyn eli shyǵarady» degen halyq sóziniń shyndyǵyn kórsetse kerek-ti.
Qurmanbek Álimjan,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
Jambyl oblysy
Sýrette: mergender Ábil Núsipbaev pen Mamadaly Madamınov (soldan ońǵa qaraı) kezekti urysqa daıyndyq sátinde.