Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıteti Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýty uıymdastyrǵan bul basqosýǵa Reseı, Qytaı, Grýzııa sııaqty birneshe eldiń mamandary, birqatar qoǵam jáne memleket qaıratkeri, joǵary oqý oryndarynyń basshylary men elimizdiń aımaqtarynan kelgen otandyq zertteýshiler qatysty.
Ǵylymı forýmnyń jumysy barysynda sóz alǵan I.Djavakashvılı atyndaǵy Tbılısı memlekettik ýnıversıteti Saıasattaný ınstıtýtynyń dırektory, professor Malhaz Matsaberıdze Qazaqstannyń jarqyn bolashaǵyna senetinin, eki el arasyndaǵy mádenı, tarıhı, ǵylymı, ekonomıkalyq baılanystardyń ári qaraı nyǵaıa túsetinin bildirdi. Sonymen qatar basqa elderden kelgen ǵalymdar da Elbasynyń el aldyna qoıyp otyrǵan rýhanı jańǵyrý aıasyndaǵy «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasyna erekshe toqtalyp, ulttyq biregeılik pen ulttyq tarıhymyzdy zerdeleý baǵytyndaǵy qadamdarymyzǵa qyzyǵýshylyq tanytty.
Sankt-Peterbýrg gýmanıtarlyq ýnıversıtetiniń professory, saıasattanýshy-ǵalym I.Sepkova óz sózinde Qazaqstandaǵy basqarýshy organdardyń ultaralyq kelisimdi nyǵaıtýǵa tájirıbesi mol ekenin atap ótip, halyq arasyndaǵy áleýmettik, mádenı, dinı qatynastardyń tózimdilik sekildi názik sezimderge arqa súıeıtinine jáne qoǵamdaǵy birliktiń tuǵyry berik ornaǵanyna nazar aýdardy.
Elbasy aıtýly maqalasy arqyly aldymyzǵa aýqymdy mindetter qoıyp otyr. Endi sony asa biliktilikpen, iskerlikpen el ıgiligine aınaldyrýymyz qajet. Maqalada kórsetilgen strategııalyq baǵdarlar keremet ıdeıalardy qolǵa alýǵa muryndyq bolary anyq. Ásirese jastardy aýqymdy jobalardy júzege asyrýǵa batyl túrde tarta bastaý kerek.
Bizdiń zamanaýı bilikti ǵalymdarymyz, fılosoftarymyz ben saıasattanýshylarymyz, dintaný salasynyń mamandary kóptegen kúrdeli máseleni tereń zerdeleýmen aınalysyp kelgeni belgili. Degenmen, qazirgi rýhanı jańǵyrý jaǵdaıyndaǵy birshama qaıshylyqty máseleni ǵylymı obektıvti aıshyqtaýǵa belsendilikpen atsalysyp, bel sheshe kirisip ketetin ýaqyt ta keldi.
Bizdiń ınstıtýtymyz óziniń alpys jyldyq tarıhynda fılosofııa, quqyq, áleýmettaný, saıasattaný, dintaný salalary boıynsha kóptegen ǵylymı-zertteý jobasyn oryndaǵan bolatyn. Memlekettik «Mádenı mura», «Halyq – tarıh tolqynynda», «Ǵylymı qazyna» baǵdarlamalary aýqymynda zertteýler júrgizip, kóptegen is atqardy. Prezıdent Ákimshiliginiń taqyryptyq josparyn júzege asyrý aıasynda «Táýelsiz Qazaqstannyń qundylyqtary jáne murattary» atty jobany tabysty oryndady.
Instıtýt 1958 jyly Qazaq KSR Fılosofııa jáne quqyq ǵylymı-zertteý ınstıtýty bolyp qurylǵan edi. Al 2012 jyldan qazirgi ýaqytqa deıin Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýty dep atalady. Instıtýtqa akademıkter Salyq Zımanov, Jabaıhan Ábdildın, Murat Baımahanov, Ábdimálik Nysanbaev jetekshilik etkenin atap ótýge bolady. Odan keıin de kóptegen bilikti basshy basqardy. Osy ýaqyt aralyǵynda qazaqstandyq fılosofııanyń, saıasattanýdyń jáne dintanýdyń bet-beınesi aıqyndalyp, olardyń halyqaralyq bedeli artty. Ásirese álemdik fılosofııalyq qoǵamdastyqtyń aldynda moıyndalýy, halyqaralyq uıymǵa múshe bolyp qabyldanýy kórnekti deńgeıde kórinis berdi. Munyń bári ınstıtýt ǵalymdarynyń shyǵarmashylyq salasyndaǵy qajyrly eńbegi, ǵylymı-teorııalyq jáne praktıkalyq zertteýleriniń nátıjesi deýge bolady.
Búginde Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýty elimizdegi tanymal joǵary kásibı ǵylymı-zertteý ortalyǵy sanalady. Instıtýt úsh basty baǵyt boıynsha jumys isteıdi: fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný. Onda bir UǴA akademıgi, eki UǴA-nyń korrespondent-múshesi, jıyrmadan asa ǵylym doktory men ǵylym kandıdaty jáne onnan asa PhD doktory ǵylymı-zertteý jumystarymen aınalysady. Instıtýt qabyrǵasynda jas ǵalymdar bilim alýda, jas mamandar daıarlanýda.
Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynda júrgiziletin keshendi ǵylymı-zertteýler adamnyń sana-sezimin, rýhanı jetilýi men shyǵarmashylyq jasampazdyǵyn, bilim men ǵylym máselelerin jan-jaqty taldaýǵa negizdelgen. Adamı kapıtaldy áleýmettik-fılosofııalyq turǵydan zertteýge arnalǵan birneshe ujymdyq monografııalar, ǵylymı maqalalar sońǵy jyldary kóptep jaryq kórýde.
Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy óz Joldaýynda elimizdiń bilim-ǵylym salasyna qomaqty qarjy bólý kerek ekenin eskertedi. Ǵylym men bilim sııaqty strategııalyq mańyzdy salalarǵa kóńil bólinetin bolsa, onda biz damyǵan elderdiń qataryna tezirek qosyla alatynymyz kámil. Ǵylymǵa den qoıatyn, bet buratyn jastardyń qatary kóbeıedi, áleýmettik ahýaly da jaqsarady.
Búginde kóptegen eldermen ǵylymı qatynasyn órbitip otyrǵan Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýty Reseı, Belarýs, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, Qytaı, Germanııa, AQSh, Túrkııa, Iran, О́zbekstan, Tájikstan jáne basqa da elderdiń ǵylymı-zertteý ortalyqtarymen tyǵyz ǵylymı yntymaqtastyq ornatqan. Instıtýt bazasynda ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, Abaı atyndaǵy QazUPÝ jáne t.b. jetekshi qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynyń magıstranttary men PhD doktoranttary taǵylymdamadan ótedi.
Gýmanıtarlyq salada júzege asyrylýǵa negizdelgen «100 jańa oqýlyq» jobasynyń jas urpaqqa bilim berý isindegi mańyzy zor ekendigi daýsyz. Jobada atap ótilgendeı, stýdentterdiń tarıh, saıasattaný, áleýmettaný, fılosofııa, psıhologııa, mádenıettaný, fılologııa salalary boıynsha tolyqqandy bilim alýyna barynsha múmkindik jasalýy aıtylǵan. Prezıdenttiń atap kórsetkenindeı, bul joba qoǵamdyq sananyń jańǵyrýyna tyń múmkindikter ashyp, adam damýy men jańa órkenıetke qadam basýyna negiz bolady. Sonyń nátıjesinde álemdik deńgeıdegi bilimnen sýsyndap, ıntellektýaldyq jetilý arqyly rýhanı órkendeý bastalatyny aıqyn.
Elbasynyń gýmanıtarlyq bilimge erekshe mán berýiniń syry tereńde jatyr. «Biz endigi jerde qazaq tilin damytamyz, ony bilim men ǵylym tiline aınaldyramyz» degen oı túıindeledi. Demek, shet tilderindegi oqýlyqtar men ǵylymı ádebıetterdegi mańyzdy aqparatty túpnusqadan ala bilýimiz qajet. 100 jańa oqýlyq, mine, osyǵan keńinen jol ashady. Bul – baǵa jetpes rýhanı baılyq.
Bolashaqta jastarymyz órkenıetke bet burǵan, saıası belsendi, tózimdi, dinı saýatty, mádenıeti joǵary, Otanyn qurmetteıtin naǵyz azamatqa aınalǵanyn qalaımyz. Olar bilikti de bilimdi zııaly tulǵa retinde óz quqyqtary men bostandyqtaryn baǵalaıtyn, patrıot retinde elin, jerin súıe biletin, sonyń qadirine jetetin, qurmet tutatyn bolýlary tıis.
Adamı kapıtal degende biz bilim sapasyn nazarda ustaýǵa tıispiz. Bilimniń kúndelikti ómirdegi mańyzynyń artýy men básekege qabilettilik máselesiniń ózektendirilýi artý ústinde. Ǵylymnyń rólin arttyrý, onyń ártúrli salalaryn damytý arqyly biz Qazaqstan ǵylymy men ǵalymdarynyń mártebesin kóteremiz.
Aldaǵy ýaqytta elimizdegi fılosofııa mektebi qoǵamdyq sanany jańǵyrtýdyń jańa kókjıekterin, Qazaqstannyń ózindik ereksheligin qalyptastyrýdaǵy saıasattaný ǵylymynyń rólin anyqtap, qazirgi zamanǵy dintaný salasyndaǵy zertteýlerdiń ádisnamasyn, tájirıbesi men keleshegin damyta túseri anyq.
Instıtýt ǵalymdaryn aýqymdy mindetter kútip tur. Saıasattanýshylar elimizdiń ulttyq qaýipsizdigi máselesine, memlekettik basqarý sharasyn jetildirý isine, qazaqstandyq qoǵam damýynyń ózekti tustaryna erekshe nazar aýdarady. Bul turǵyda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń Almaty qalasy boıynsha ǵylymı-saraptamalyq toby bizdiń ǵalymdarymyz shoǵyrymen iskerlik baılanysty nyǵaıta túsken.
Qazaq halqynyń rýhanı álemin júıeleıtin qazaq fılosofııasy ejelden qalyptasqan danalyq týraly ilim. Ál-Farabı babamyzdan bastap, basqa da ótken tarıhı dáýirlerdiń oıshyldary aıtyp ketken baǵa jetpes danalyq mol rýhanı muralar árdaıym zerttelip, damytyla túsedi. Bizdiń tujyrymdaýymyz boıynsha, árbir halyq óziniń aldyńǵy qatarly tarıhı tulǵalaryn tanyp, ult bolmysynyń qalyptasý jáne damý zańdylyqtaryn anyqtaýǵa talpynýy zańdy.
Osy turǵydan alǵanda biz únemi qoǵamdyq sanany jetildire túsýge basa nazar aýdarýymyz kerek. Ulttyń biregeılený dástúri ult rýhanııatyna, ulttyń kórnekti tulǵalarynyń zııatkerlik qyzmetine tikeleı baılanysty. Sondyqtan biz úshin qoǵamdyq sanany jetildirý máselesi basty nazarda bolýy tıis. Tarıhymyzda belgili oıshyldar, fılosoftar men ǵalymdar az bolmaǵan. Solardyń eńbegin saralap, ótkenine kóz júgirtip, búginimizben ushtastyra zertteýimiz qajet.
О́tken tarıhymyzǵa, tanym-túsinikterimizdiń evolıýsııasyna, bolmysymyzǵa kóz júgirtsek, ǵalymdarymyz udaıy tynbaı izdenistiń, bilimdiliktiń, ǵalymdyqtyń úlgisin kórsetip keledi. Qoǵamdyq sanany jetildirý úshin ulttyq biregeılik, azamattyq uǵym, tulǵalyq beıne qalyptasýy tıis. Onyń negizgi belgileri – ulttyq tárbıe, salt-sananyń, dástúrdiń saqtalýy, tarıhqa degen qurmettiń, ulttyq qundylyqtardyń umytylmaýy, zaman talabyna saı beıimdelý, bilimdi bolý, ǵylymnyń memleketke tıgizer paıdasyn baǵalaý, ulttyń derbestigin ýaqyt talabyna saı nyǵaıta bilý. Qoǵamdyq sanany jetildire otyryp ulttyq biregeılikke kúsh beretin ulttyq sana, otandy súıý, otanshyldyq, aýyzbirshilik, erjúrektilik, tózimdilik, saýattylyq, adaldyq, tazalyq, tártipke baǵyný, qabilettilik sekildi qaǵıdalardy qalyptastyrý mańyzdy. Osyndaı qundylyqtar júıesin órbitip otyrsaq ol órkenıetti damýymyzdyń bastaýy bolary anyq.
Aqan BIJANOV, Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń dırektory, saıası ǵylymdar doktory, professor