Sharýaǵa qansha qarjy qajet?
Statıstıkalyq málimet boıynsha, elimizde 190 myńǵa jýyq sharýa qojalyǵy bar. Júrgizilgen zertteýlerge súıensek, solardyń keminde 20 paıyzy nemese 40 myńǵa jýyq sharýa qojalyǵy nesıelik qarjyny qajet etedi. Aýyldarda sonymen qatar úı sharýashylyqtary da bar. Aýyldyń kóptegen adamdary úı mańynda mal ósirip, baqsha salý arqyly tirshilik etip otyr. Bularǵa da qarjy óte qajet. Eger olarǵa jeńildetilgen nesıe beriletin bolsa, qosymsha mal alyp, jerin keńeıtip, jaǵdaılaryn túzegen bolar edi. Keıingi málimetter boıynsha elimizdegi aýyldy jerlerde 2 mıllıonǵa jýyq úı sharýashylyǵy tirkelgen. Olarǵa da kem degende 1 trln teńgeden astam nesıe qarjysy qajet.
Aýyl halqy úshin bank nesıeleri qoljetimsiz
2018 jyly ekinshi deńgeıdegi bankter jalpy aýyl sharýashylyǵy salasyna 490 mlrd teńgeniń nesıesin bergen edi. Sonyń 14,7 mlrd teńgesi nemese 3,74 paıyzy ǵana shaǵyn sharýa qojalyqtaryna berilgen. Qalǵanynyń bári iri aýyl sharýashylyǵy kásiporyndarynyń jobalaryn qarjylandyrýǵa jumsalǵan.
Jalpy ekinshi deńgeıdegi bankter aýyl sharýashylyǵyndaǵy kásiporyndardyń qolynda kepilge salar ótimdi múliktiń tapshylyǵynan jáne olardyń jumystary nesıeni qysqa merzimde qaıtarýǵa múmkindik bermeıtindikten aýyl sharýashylyǵyna uzaq merzimdik nesıe bólýge qulyqsyzdyq tanytýda. Muny olardaǵy nesıe portfeliniń bólinisinen-aq ańǵarýǵa bolady. Onyń ústine, jeke tulǵalarǵa berilgen nesıelerdiń paıyzdyq mólsherlemesi – 10-16 paıyzǵa deıingi aralyqta. Demek, aýyl sharýashylyǵy úshin pálendeı tıimdi emes.
Sharýa úshin qurylǵan qor
Mine, osyndaı jaǵdaıda elimizdiń qarjy naryǵynda «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory» AQ-nyń jumys isteýi aýyl halqy úshin úlken kómek ekenin aıtpasqa bolmaıdy. Qor 2005 jyldan beri shaǵyn nesıeleýmen aınalysa bastady. Onyń aýyl sharýashylyǵy salasyna bólgen nesıesi 330 mlrd teńgege jýyqtady. Aýyldaǵy 150 myń shaǵyn jáne orta sharýashylyq qordyń jeńildetilgen nesıesine qol jetkizdi. Eger qor nesıesiniń paıyzdyq mólsherlemesi shamamen 6 paıyz ekenin eskersek, munyń aýyl halqyna úlken qoldaý bolǵanyn baıqaımyz.
Mysaly, joǵaryda kórsetkenimizdeı, ótken jyly bankter shaǵyn sharýashylyqtarǵa, onyń ishinde jeke tulǵalarǵa 14,7 mlrd teńge bólgen bolsa, al Qor tarapynan bul sanatqa 54 mıllıard teńgege jýyq qarjy bólindi.
Qor 2013 jyldan bastap aýyl kásipkerlerin shaǵyn nesıelendirýge baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlamalardyń negizgi qarjy operatorlarynyń biri retinde jumys isteýde. Máselen, qordyń nesıe portfelinde «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020», «Bıznestiń jol kartasy-2020» aıasynda qarjylandyrylǵan jobalar barshylyq.
2017 jyldan beri qor «Eńbek» Nátıjeli jumyspen qamtýdy jáne jappaı kásipkerlikti damytý baǵdarlamasynyń» ekinshi baǵytyn júzege asyrýǵa qatysyp keledi. О́tken jyly 7 800 aýyldyq kásipker 30 mlrd teńgeniń shaǵyn nesıesine qol jetkizdi. 2017 jylmen salystyrǵanda olardy qarjylandyrý kólemi 2 esege artqan.Qor nesıelendiretin negizgi ónimder qatarynda mal men qus satyp alýǵa jáne kóbeıtýge baǵyttalǵan «Igilik», aýyldaǵy bıznestiń barlyq túrlerin uıymdastyrýǵa negizdelgen «Kásipker», kóktemgi-egistik jáne jıyn-terim jumystaryna aınalymdyq qarajattaryn tolyqtyrýǵa arnalǵan «Eginjaı», otbasylyq taýarly sút fermalaryn qurýǵa jáne keńeıtýge múmkindik beretin «Yrys» jáne basqa da baǵdarlamalary bar.
Syılyǵy mol «Sybaǵa»
Búgingi kúni qor júzege asyryp jatqan iri baǵdarlamalardyń biri burynǵysynsha «Sybaǵa» baǵdarlamasy bolyp otyr. Eńbek ónimdiligi men ónim eksportynyń kólemin bes jyldyń ishinde 2,5 ese ulǵaıtý úshin «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory» AQ «Sybaǵa» baǵdarlamasyn jańartyp, nesıeleýdi bastady.Bul nesıe etti baǵyttaǵy iri qara jáne usaq mal basyn, tehnıka men qurylǵylardy, mal azyǵyn satyp alýǵa beriledi. Onyń erekshelikteri men jańalyqtaryna toqtalsaq, beriletin nesıe kólemi 70 mln teńgege deıin kóterildi, merzimi 15 jylǵa deıin uzartylyp, ústemesi sýbsıdııalaýdy eseptegende 4 paıyz bolyp bekitilgen. Sonymen qosa 2,5 jylǵa deıingi jeńildik merzimi bar.
Asyl tuqymdy maldy shetelden ákeletin sharýashylyqtar memleketten ár maldyń basyna qosymsha 225 myń teńge sýbsıdııa ala alady. Sonymen qosa, jas maldy bordaqylaý alańyna tapsyrǵan kezde tiri salmaqtyń bir kılogramyna 200 teńgeden sýbsıdııa alady.
Endi osyǵan qosymsha taǵy bir jeńildik, nesıeni alǵan kezde kepildiktiń 75 paıyzyna deıin satyp alynatyn asyl tuqymdy mal men tehnıkany qoıa alady.Búginde Qazaqstanda 20 myń otbasylyq ferma bar. Olardaǵy múıizdi iri qara sany – 7 mln, usaq mal 18 mıllıonǵa jetti. 12 mln gektar jaıylymdyq jer paıdalanylýda.
«Sybaǵa» baǵdarlamasyn júzege asyrý arqyly aýyl ahýaly edáýir jaqsara túsedi degen senim bar. О́ıtkeni osynyń nátıjesinde 2027 jyly otbasylyq fermalardyń sanyn 20 myńnan 100 myńǵa, múıizdi iri qara sanyn 7 mıllıonnan 15 mıllıonǵa, usaq maldy 18 mıllıonnan 30 mıllıonǵa, paıdalanylatyn jaıylymdyq jer kólemin 12 mln gektardan 62 mln gektarǵa jetkizý, 10 iri et kombınatyn qurý kózdelýde. Mundaı jaǵdaıda elimizden syrtqa shyǵarylatyn et eksportynyń kólemi de áldeqaıda arta túsedi dep boljaýǵa bolady.
Aýylǵa bólinetin qarjy jyl saıyn artýda
«Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory» AQ basqarma tóraǵasy Jandar Omarovtyń aıtýynsha, bıyl qor tarapynan 62,1 mlrd teńgeniń nesıesi beriledi. Onyń ishinde – «Eńbek» baǵdarlamasy aıasynda – 27,5 mlrd teńge, baǵdarlama qarajatyn qaıta ınvestısııalaý arqyly – 6,6 mlrd teńge, qordyń jeke qarajatynan 11,7 mlrd teńge bólinedi.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi qoıǵan mindetterdi oryndaý maqsatynda etti mal sharýashylyǵyn damytý úshin «Sybaǵa» baǵdarlamasy arqyly 35 myń bas iri qara jáne 131,5 myń bas usaq mal alýdy qarjylandyrý josparlanǵan.
Sonymen qatar bıznes-prosesterdi ońtaılandyrýda sharýalarǵa qolaıly bolý úshin mobıldi qosymsha ázirlenýde. Jáne «JEDEL» júıesin engizip, jeke tulǵalar úshin ótinimderdi qaraý merzimin 11-den
8 jumys kúnine deıin, zańdy tulǵalar úshin 15-ten 10 jumys kúnine deıin qysqartý josparda bar.