Alaıda atalǵan problemany tek zannamalyq sharalarmen sheshý múmkin emes. Sondyqtan otbasyndaǵy tárbıege úlken kóńil aýdarylýy tıis, onda otbasylyq dástúrlerdi saqtaý, qurmetpen qaraý jáne minez-qulyq mádenıeti nasıhattalýy qajet. Jalpy, turmystyq zorlyq-zombylyq – áleýmettik másele. Osy oraıda tek barlyq profılaktıka sýbektileriniń birlesken jumysy ǵana jaǵymdy nátıjelerge qol jetkizýge múmkindik beredi.
Negizinen turmystyq zorlyq-zombylyq problemasy tek Qazaqstanda ǵana emes, búkil álemde ózekti. Úıdegi zorlyq-zombylyqtyń shekarasy joq jáne ol qandaı da bir áleýmettik toptarmen, bilim alýmen nemese eldiń ekonomıkalyq damýyna baılanysty týyndamaıdy.
Jalpy, otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq agressııanyń asa kóp taraǵan jáne áleýmettik qaýipti túrleriniń biri. Sondyqtan kóptegen eldiń zańnamalarynda úıdegi zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý týraly arnaıy zań jumys isteıdi.
Bizdiń Konstıtýsııamyzda adamdy onyń qadir-qasıetin qorlaıtyn zorlyq-zombylyqtan qorǵaýdy qamtamasyz etý boıynsha qaǵıdattyq erejeler bekitilgen. Máselen, 17-bapta «eshkimdi azaptaýǵa, oǵan zorlyq-zombylyq jasaýǵa, basqadaı qatygezdik nemese adamdyq qadir-qasıetin qorlaıtyndaı jábir kórsetýge ne jazalaýǵa bolmaıdy» delingen. Osylaısha, zorlyq-zombylyqtyń kez kelgen túrine, onyń ishinde otbasylyq-turmystyq qarym-qatynas salasyndaǵy zorlyq-zombylyqqa zańmen tyıym salynǵan.
Atap aıtqanda, 2009-2010 jyldary quqyq buzýshylyq profılaktıkasy tásilderin odan ári jetildirýge baǵyttalǵan «Turmystyq zorlyq-zombylyq profılaktıkasy týraly», «Quqyq buzýshylyq profılaktıkasy týraly» zańdar qabyldandy. Bul zańdardy qabyldaý arqyly polısııada otbasylyq «janjalqoılarǵa» áser etýdiń naqty tetikteri paıda boldy, bul olarmen mándi jeke profılaktıkalyq jumys júrgizýge múmkindik beredi. Máselen, polısııa qyzmetkerleri bir aıǵa deıingi merzimde quqyq buzýshynyń jábirlenýshimen baılanysyn shekteıtin qorǵaý uıǵarymdaryn shyǵarý múmkindigin aldy. Odan basqa, quqyq buzýshynyń minez-qulqyna erekshe talaptar belgileý kezinde sottarda polısııanyń ótinishi boıynsha alkogoldik ishimdikterdi, esirtki quraldaryn jáne psıhotroptyq zattardy tutynýǵa, sondaı-aq qarýdyń kez kelgen túrin qoldanýǵa jáne saqtaýǵa tyıym salý túrinde shekteý qoıý múmkindigi bar.
Zańdardy qabyldaý sátinen polısııa qyzmetkerleri otbasylyq «janjalqoılarǵa» qatysty 800 myńnan asa qorǵaý uıǵarymdaryn shyǵardy, olardyń minez-qulyqtaryna 30 myńnan asa erekshe talap belgilendi.
Zańnamalyq bazany jetildirý jáne júrgizilgen uıymdastyrýshylyq-praktıkalyq jumys nátıjesinde respýblıkada jyl saıyn turmystyq quqyq buzýshylyqtar sany ortasha alǵanda 6-7 paıyzǵa tómendeýi baıqalady.
Jalpy, profılaktıkanyń mańyzdy aspektisi – alkogolızmge qarsy kúres. Sebebi kóbinese masań kúıdegi urystar men janjaldar turmystyq quqyq buzýshylyqtarǵa sebep bolady.
Qazirgi ýaqytta polısııa organdarynyń esebinde 81 myńnan asa ishkilikke úıir jandar men nashaqorlar tur, onyń ishinde 1,5 myńnan astamy bıylǵy jyly alkogolızmnen májbúrlep emdeý úshin uıymdarǵa joldandy.
«Mas kúıdegi» turmystyq qylmystardyń jolyn kesý maqsatynda masań kúıdegi adamdar densaýlyq saqtaý júıesindegi ýaqytsha beıimdeý jáne detoksıkasııalaý ortalyqtaryna ornalastyryldy. Aǵymdaǵy jyly atalǵan ortalyqtarǵa polısııa qyzmetkerleri 44 myńnan astam adamdy jetkizgen. О́kinishke qaraı, kóbinese otbasy-turmystyq qarym-qatynastar salasyndaǵy zańǵa qaıshy is-áreketter latentti sıpatqa ıe. Ádette, áıelder zorlyq-zombylyqqa zorlaýshydan materıaldyq táýeldilikte bolýy, qarajatynyń jáne baspanasynyń bolmaýy, qoǵamnyń talqylaýyna túsýden qorqýy saldarynan, balalary úshin otbasyn saqtap qalý úshin shydaıdy.
Osyǵan baılanysty, azamattardyń quqyqtyq sanasyna jáne minez-qulqyna áser etý maqsatynda halyq arasynda zorlyq-zombylyqsyz minez-qulyq týraly túsindirý jumystaryn júrgizýge úlken ról berilgen. Úıdegi zorlyq-zombylyqtyń qurbandaryna kómek kórsetý úshin respýblıkada 20 jyldan astam ýaqyt boıy áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaý jónindegi bólinister jumys isteıdi, olardyń negizgi mindeti áıelderdiń konstıtýsııalyq quqyqtaryn, bostandyqtaryn jáne zańdy múddelerin qamtamasyz etý bolyp tabylady.
Sondaı-aq turmystyq zorlyq-zombylyq profılaktıkasy jurtshylyqtyń jáne úkimettik emes uıymdardyń múmkindikterin qoldanýsyz tıimdiligi az ekenin atap ótý mańyzdy.
Úıdegi zorlyq-zombylyqtyń qurbandaryna kómek kórsetý maqsatynda polısııa qyzmetkerleri turmystyq zorlyq-zombylyq jáne adam saýdasy problemalarymen aınalysatyn úkimettik emes uıymdarmen ózara is-qımyl jasasady. Qazirgi ýaqytta elimizde 39 daǵdarys ortalyǵy jumys isteıdi, olardyń qyzmeti jábir kórgen áıelder men balalardy áleýmettik beıimdeý men psıhologııalyq ońaltýǵa baǵyttalǵan. Polısııa qyzmetkerleriniń joldaýy boıynsha daǵdarys ortalyqtarynyń mamandary osy jyly 8 myńnan astam zardap shekken áıelge keńes bergen.
Jyl saıyn IIM-niń bastamasy boıynsha memlekettik organdarmen jáne úkimettik emes uıymdarmen birlese otyryp, respýblıkalyq «16 kún áıelderge qatysty zorlyq-zombylyqsyz» aksııasy ótkiziledi, onyń sheńberinde halyq arasynda quqyqtyq túsindirý jumystary jáne azamattardy zorlyq-zombylyq qurbandaryna kómek kórsetetin uıymdar týraly aqparattandyrý júrgiziledi.
Maqsat BAIBOLOV,
IIM Ákimshilik polısııa komıtetiniń tóraǵasy