Juma, 5 sáýir 2013 2:18
Eger álemniń órkenıetti jetistikteri tarıhyna nazar aýdaratyn bolsaq, adam ómiri men turmysynyń sapasyn jańa belesterge kótergen tehnıkalyq revolıýsııalardyń týyndaýyna birinshi kezekte ǵalymdardan góri ónertapqyshtardyń áseri úlken sekildi bolyp kórinetindigi bar. Máselen, Amerıka avtomobıl óndirisiniń atasy Genrı Ford eń birinshi kezekte – ónertapqysh. Ol óziniń osy qasıetiniń arqasynda AQSh-tyń 161 patentine ıe bolǵan.
Juma, 5 sáýir 2013 2:18
Eger álemniń órkenıetti jetistikteri tarıhyna nazar aýdaratyn bolsaq, adam ómiri men turmysynyń sapasyn jańa belesterge kótergen tehnıkalyq revolıýsııalardyń týyndaýyna birinshi kezekte ǵalymdardan góri ónertapqyshtardyń áseri úlken sekildi bolyp kórinetindigi bar. Máselen, Amerıka avtomobıl óndirisiniń atasy Genrı Ford eń birinshi kezekte – ónertapqysh. Ol óziniń osy qasıetiniń arqasynda AQSh-tyń 161 patentine ıe bolǵan. Osyndaı ónertapqyshtyq jańalyqtarynyń negizinde avtokólik shyǵaratyn úlken óndiristi qurýǵa qol jetkizgen. Sol sekildi kompıýterlik baǵdarlamalaryn búkil adamzat qaýymy tutynyp kele jatqan Maıkrosoft kompanııasynyń negizin qalaýshy Bıll Geıts óziniń alǵashqy kompterlik baǵdarlamasyn 13 jasynda jasaǵan. Ol jastyq shaǵynda ýnıversıtet qabyrǵasynda sarylyp oqý oqyǵannan góri ózi úshin neǵurlym qyzyqty osy ispen shuǵyldanǵandy jón kórip, sol úshin Garvard ýnıversıtetin tastap ketken. Ol bul ýnıversıtettiń dıplomyn álemge ataǵy jaıylǵan eń baı adam kezinde, 52 jasynda bir-aq alǵan. Osy oqıǵaǵa baılanysty Bıll Geıtstiń «kez kelgen ýaqytta baryńyz da, ózińizdiń isińizdi bastańyz, Al Garvardqa oralý qashan da bolsyn kesh emes» deıtin qanatty sózi qazir búkil álemdi sharlap júr.
Árıne, osy faktilerdiń barlyǵy bilim men ǵylymnyń ómirdi jańǵyrtýshy rólin eshbir joqqa shyǵara almaıdy. О́ıtkeni, Genrı Ford ta, Bıll Geıts te, tipti bizdiń zamanymyzdy kompıýterlendirip ketken Stıv Djobs ta ózderiniń ónertabystyq jáne múldem jańa sıpattaǵy óndirister men qyzmetterdi uıymdastyrýdaǵy jańalyqtary men jetistikterine eń birinshi kezekte ózderine deıingi ǵylymı oıdyń múmkindikterin paıdalaný nátıjesinde qol jetkizgendigi anyq.Biraq, nelikten ǵylymnyń qol jetkizgen jetistikterin paıdalanýda sol ǵylym ókilderiniń ózderinen kóri ónertapqyshtyń isi ónimdirek ári kózge kóringish? Sebebi, ǵylym adamyna qaraǵanda ónertapqysh óndiriske bir taban jaqyn tur. Ekinshiden, ol ǵylymnyń jetistikteri men ónerkásiptiń múmkindikterine súıene otyryp, óziniń shyǵarmashylyq oı-qııalyn naqty júzege asyrý baǵytynda jumys isteıdi. О́nertapqysh adam qur qııalǵa berilmeıdi. Naqty da shynaıy múmkindikterdi esepke ala otyryp, qoǵam úshin qajetti dúnıeni jasaıdy. Demek, qazirgi ınnovasııalyq úderis úshin ónertapqysh óte qajetti tulǵa. Sondyqtan da keshegi ónertapqysh ataýy men qazirgi ınnovator sózindegi aıyrma birte-birte joıylyp bara jatqandaı. Úshinshiden, bizdiń qazirgi qoǵamymyzda shynaıy ǵalymdarǵa qaraǵanda osy salaǵa baryp adasyp júrgen qabiletsiz, darynsyz adamdar shamadan tys kóbeıip ketti. Nege? Sebebi, ǵylymda belgili bir nátıjege jetý úshin biraz ýaqyt qajet. Bul salada adamnyń qoǵam úshin qandaı paıdaly eńbekpen shuǵyldanyp otyrǵandyǵyn bastapqy kezde aıqyndaýdyń ózi qıyn. Demek, ǵalymı jańalyq ashpaǵan jaǵdaıdyń ózinde bul salada kesimdi jalaqy alyp, ómir súre berýge bolady. Al, ónertapqyshqa eshkim esh jerde ataǵy úshin jalaqy tólemeıdi. Ol óz jańalyǵy naqty nátıje kórsetkende ǵana onyń rahatyna bólene alady.Sonymen, ónertapqysh bolý úshin eń aldymen, shynaıy qabilet pen daryn qajet. Synı oılaı bilý qabileti qajet. Qazirgi kúni ınnovasııalyq úderisterdi engizýge erekshe ekpin túsirip otyrǵan elimizde mundaı qabiletti adamdarǵa degen muqtajdyq jyldan-jylǵa artyp keledi. Sondyqtan Elbasymyz Úkimettiń aldyna elimizden ónertapqyshtyq, ınnovatorlyq qabileti bar adamdardy izdep tabýdy, olardy jaryqqa shyǵaryp, jaǵdaı týǵyzýdy mindet etip qoıdy.Biz tómende osyndaı adamdardyń biri, Oral qalasynda turyp jatqan Haırolla Ismaǵulov týraly ángime qozǵamaqpyz.Osy oblystyń Jánibek aýdanyndaǵy malshy otbasynda dúnıege kelgen, aǵasy Myrzash Ismaǵulovtyń aqylymen Lenıngrad qalasyndaǵy kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshede oqyp, ony gıdroakýstık mamandyǵy boıynsha bitirgen, artynsha Oraldaǵy aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmyn taýysqan soń áskerge shaqyrylyp, Soltústik teńiz flotynyń súńgýir qaıyǵynda qyzmet etip, elge oralǵan Haırollanyń eń alǵashqy ónertabysyn ómirge ákelý jaǵdaıynyń ózi qyzyq.– Áskerden elge kelgen soń biraz ýaqyt mamandyǵym boıynsha jumys tabylmaı, maldaǵy ákeme kómektesýime týra keldi. Aıta ketý kerek, sol jyldary malshy men qoıshy eńbeginiń beıneti aýyr edi ǵoı. Barlyq jumys qolmen atqarylady. Ári olardyń barlyǵy adamdy tıtyqtatatyn aýyr jumystar. Qoranyń qıyn oıý da solardyń biri. Búkil qoranyń ábden súrlengen kúrek boıy qalyńdyqtaǵy qıyn aýdaryp, tazalaý eki adam úshin birneshe kúnge sozylatyn úlken jumys. Men sol jumysty jasaı júrip, osyny tehnıkamen atqarýdyń joldary joq pa eken dep kóp bas qatyrdym. Aqyry onyń da jolyn tapqandaı boldym.Ol kezderi malshylardyń birazynyń qolyna qudyqtan sý tartatyn «ZID» motory tıip jatqan edi. Oǵan qol jetkizgender maldy qudyqtan qolmen sýarýdan qutylyp, kádimgideı jeńileıip qalǵan. Sondaı motordyń bireýi meniń ákeme de buıyrypty. Rahat! Qudyqqa qaraı qulap kele jatqan otardyń aldy kórinisimen, motordy tutatyp kelip jiberesiń. Úlken astaýlar áp-sátte sýǵa tolyp shyǵa keledi.Men sol motordy qı oıýǵa yńǵaıladym. Árıne, ol úshin talaı qaǵazdy shımaılaýǵa týra keldi. Lenıngradta kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshede oqyǵandyǵymnyń kóp paıdasyn sol kezde kórdim. Sóıtip, álgi motormen qoranyń qıyn eki saǵattyń ishinde aýdaryp tastadym. Kúrekpen myqshyńdap jatpaısyń, tek baǵyttap otyrsań boldy, motordyń ózi oıyp, aýdara beredi. Meniń bul tehnıkalyq jańalyǵymnyń bir kemshiligi – qoranyń ishi motordan shyqqqan kók tútinge tolyp kete beredi de, adamnyń qolqasyn qabady. Sodan «Ismaǵuldyń balasy qı oıatyn tehnıka oılap taýypty» degen habar kóp uzamaı malshylardyń arasyna tarap ketse kerek. Kórshi otyrǵan qoıshy-qolań «jaqsylyqty kórmek úshin» dep bizdiń aýylǵa kele bastady. Meniń qı oıatyn mashınamnyń jumysyn qoranyń ishinde menimen birge júrip, talaıy kórdi. «Motordyń tútini bolmasa, mynaýyń keremet eken» dep rıza bolysty, – dep eske alady sol oqıǵany Haırekeń.Tirshilik qajettiginen týyndap, qol eńbegin jeńildetýge baǵyttalǵan osy oqıǵa onyń keıingi ómirine de úlken áser etken sekildi. Munan keıin ol óz mamandyǵyna sáıkes qandaı qyzmet atqarmasyn jumysta kedergilerge kez bolǵanda ony sheshýdiń ádettegiden tys joldaryn qarastyratyn bolyp aldy. 1977 jyly Jánibek aýdandyq daıyndaý keńsesi dırektorynyń orynbasary bolyp qyzmet istep júrgen kezinde dırektordyń jumsaýymen alystaǵy Orynbor oblysynyń Býzýlýk kentinen, ıaǵnı 800 shaqyrym jerden jeltoqsannyń qaqaǵan qysynda ashyq máshınemen kartopty úsitpeı jetkizip, sol dırektordyń eki kózin tóbesine shyǵarǵany jáne bar. Negizinde dırektor muny, ıaǵnı bastyqtyń aıtqanyna kóne bermeıtin orynbasardy osyndaı «barsakelmes» saparǵa bile tura ádeıilep jumsap edi. Sondaǵy oıy «qanshama aqshaǵa túsken kartopty úsitip aldyń, endi onyń shyǵynyn moınyńa qoıamyn», dep záresin ushyryp, yqtyryp alý nemese óz aryzymen jumystan ketýge májbúr etý-tin. Biraq munyń baǵyna kartop aman-esen jetti. Qalaı deısiz ǵoı?Bul Býzýlýktaǵy daıyndaý mekemesiniń bastyǵy Abýlahat atty kópti kórgen azamatpen aldyn ala aqyldasyp, mynadaı tásil qoldanǵan edi. Qoımadaǵy kartoptyń tańdaýlysynan, tazasynan iriktep alyp ony sý jańa qaptarǵa qaptatty. Olardy «ZıL» máshınesiniń úlken qorabyna tekshelep, syqastyryp otyryp tıetti. Sodan keıin qorapty sý sińbeıtin brezent jabyndymen aınaldyryp otyryp, sańylaý qaldyrmaı japty. Munan keıin jabyndynyń ústine bir qarystaı qalyńdyqta qar tastatyp, álgi qardyń ústine sý búrkip qatyryp tastady. Árıne, bul ádisti Abýlahat ekeýi oıdan shyǵarǵan joq. Kezinde osyndaı ádispen tatar saýdagerleri kartopty ishki Reseıden Sibirge deıin jetkizgen kórinedi. Sóıtip, qaqaǵan qysta 800 shaqyrym jerden ashyq máshınemen kelgen kartoptyń jańa ǵana tıelgendeı bolyp, býy burqyrap aman-esen jetýi munyń jumysyndaǵylarǵa jarylǵan bombadaı áser etkeni jáne bar.Oblystyq shıkizat bazasynyń dırektory bolyp qyzmet istep júrgen kezinde de osyndaı tyńnan tásilder qoldaný arqyly bul mekemeniń jumysyn da barynsha alǵa bastyryp, kózge tústi. Ol eńbegi de qoǵam tarapynan eskerýsiz qalǵan joq. Qazir «Egemen Qazaqstan» atalyp otyrǵan sol kezdegi «Sosıalıstik Qazaqstannyń» Oral óńirindegi menshikti tilshisi Boranǵalı Yrzabaev Haırolla Ismaǵulovtyń tapqyrlyqqa toly osyndaı is-áreketteri týraly «Tozyqtan torqa, qaldyqtan qamqa» degen taqyryppen kólemdi maqala jazypty. Bul maqala gazetimizdiń 1983 jylǵy 27 jeltoqsandaǵy sanynda jaryq kórgen eken.Saýda salasynda qandaı maı-shelpek jumystarda istemesin Haırekeń qoǵam baılyǵyna óte adal kózqaraspen qarady. Osy adaldyǵy úshin «barmaq basty, kóz qysty» qylýdy buǵan ymdap túsindirgisi keletin bastyqtaryna jıi jaqpaı qalatyn. Sóıtip, osy salaǵa barlyq kúsh-jigerin jumsap, adal qyzmet etip, elimizge naryq kelgende óz kásibin bastady. О́zin jastyq shaqtan qyzyqtyrǵan ónertapqyshtyq qyzmetke qaıtadan den qoıyp, berile shuǵyldandy. Osy maqsatta «Jaıyq-Kaspıı saraptama» JShS-in qurdy. Bul JShS saraptama jumystarymen shuǵyldanady. Tabıǵatty, qorshaǵan ortany qorǵaý, óndiriste eńbek qaýipsizdigin saqtaý, kótergish krandardy, elektrmen dánekerleý jumystaryn tekserip, saraptama berý, óndiriske qajetti ártúrli jobalardy, jańalyqtardy jasap engizý máselelerimen aınalysady. Osyndaı máselelermen shuǵyldanýǵa qolaıly etip jasalyp, qajetti quraldarmen jabdyqtalǵan zaman talabyna saı jaqsy zerthanalary bar.Haırekeńniń ózi birqatar ónertapqyshtyq jańalyqtardyń avtory. Onyń bárin sóz ete bersek áńgime uzap keter. Tek búgingi mal baqqan aǵaıyn úshin asa qajetti, onyń ústine Úkimettiń búgingi «Sybaǵa» baǵdarlamasyn, mal soıý pýnktterin damytý jónindegi sharalaryn júzege asyrýǵa kómek kórsetýge negizdelgen bir jańalyǵy týraly aıta keteıik. Ol – jyljymaly qasaphana.Bul jyljymaly qasaphana bir aýysymda 25 bas iri qarany, 50 bas usaq maldy soıyp bere alady. Mundaı qondyrǵylar Germanııada, Reseıde bar. Biraq olar óte qymbat, 60-70 myń dollar turady jáne maldy baýyzdap, butarlaýmen ǵana shekteledi. Ismaǵulovtyń qasaphanasynyń olardan basty artyqshylyǵy – baǵasy birneshe ese arzan jáne maldy halal jolymen soıýymen qatar, ony alǵashqy óńdeýden ótkizip, mal ıesiniń qolaıyna qaraı butarlap, sonan keıin ishek-qarnyn tazalap beredi. Maldyń múıizi men tuıaǵyna deıin jekelep alynatyndyqtan, olardy da kádege jaratýǵa bolady. Qasaphana qaldyqsyz jumys isteıdi.Qasaphana aýyldyq jerlerde paıdalanýǵa óte qolaıly. Barlyq jumysty kóterip-túsiretin mehanıkalandyrylǵan qondyrǵylarmen atqarady. Jyljymaly qasaphanany et kombınatynyń, shujyq shyǵaratyn sehtardyń qasyna qoıyp, paıdalana berýge bolady. Qasaphananyń búkil jabdyǵy bir tirkemege syıyp ketedi. Barǵan jerinde tez qurastyrylady.– Elimiz kúni erteń Búkilálemdik saýda uıymyna kirgende nemese Keden odaǵyna oraı ónimderimizdi shetke shyǵarǵanda, maldy soıý men onyń ónimderiniń sapasyna qatań talap qoıylatyny túsinikti. Biz qasaphanany jasaǵanda osy talap údesinen shyǵýdy basty maqsat ettik. Mal soıylmas buryn rasolge qamalyp, jýylady. Barlyq musylmandyq dástúr saqtalyp baryp baýyzdalyp, terisi eshbir búlinbesten arnaýly qondyrǵy arqyly sypyrylady. Múıiz ben tuıaq ta búlinbeı alynady. Zııatkerlik menshik quqyǵy komıteti bizge patent bergende osy jaǵdaıdyń barlyǵyn, ıaǵnı qasaphananyń halyqaralyq sanıtarlyq-epıdemıologııalyq talaptarǵa saı kelýin qatań eskerdi, – deıdi ónertabys ıesi.Arnaýly tapsyrys negizinde mamandandyrylǵan kásiporynda montajdalyp, qurastyrylatyn jyljymaly qasaphana aldaǵy ýaqytta kópshiliktiń kóńilinen shyǵyp, suranysqa ıe bolýy tıis. О́ıtkeni, qazirdiń ózinde onyń jumysymen tanysyp, tapsyrys berip jatqan kásipkerler bar eken.