Aılyǵy shaılyǵyna jetpeı, qaltasyna qaraı qam jasaıtyn jamaǵattyń kóńil-kúıine keri áserin tıgizetin qymbatshylyqqa moıynsunbasqa lajyń joq. О́ıtkeni naryq zamanynda baǵany kúshtep tizgindeý amaldary kóbine óz nátıjesin bere qoımaıtynyna kózimiz jetkendeı...
Baǵalardyń ýaqyt ótken saıyn kóterile túsýiniń syrtqy jáne ishki ekonomıkalyq sebepteri barshylyq. Ony halyq biledi. Desek te, keıbir sebepterdiń negizsiz ekenin oılaǵanda kópshiliktiń taýarlardyń qymbattaýyna degen ókpe-renishine túsinistikpen qaraısyń. Mundaıda syn sadaǵy birinshi kezekte atqarýshy bılikke baǵyttalady, ıaǵnı ákimder men memlekettik organdardyń ókilderi kústánalanady. Olarǵa «túrli saýda oryndary men bazarlardaǵy baǵalardy óz deńgeıinde baqylaı almaı otyr» degen mazmunda kiná taǵylady. Bul taǵylǵan aıypty durys emes dep aıta almaımyz. О́ıtkeni atqarýshy bılik tarapy baǵalardyń jónsiz sharyqtap ósýine qarsy is-qımyl jasaý boıynsha zań sheńberindegi mindettemelerin oryndaýy tıis. Desek te naryq qaǵıdattary men talaptary taýar baǵalaryn ákimshiliktik resýrstar arqyly retteýge naqty múmkindikter bere qoımaıtynyn eskerýimiz kerek. О́ıtkeni satylymǵa shyǵarylǵan qandaıda bir múliktiń óz ıesi bar. Ony qashan, qalaı, qandaı baǵaǵa satatynyn menshik ıesi sheshedi. Eger satýshynyń isine atqarýshy organdar júıeli túrde aralasar bolsa, bul jeke azamattyń quqyǵyn buzý bolyp esepteledi. Onyń ústine mıllıondaǵan satýshynyń is-áreketine ákimshilik turǵydan baqylaý jasaý múmkin de emes.
Osy oraıda búıirden qysqan qymbatshylyqtyń týyndaýyna tikeleı jáne janama áserin tıgizip otyrǵan birqatar máselelerge toqtala ketsek.
Máselen, ishki naryqtaǵy taýar baǵalarynyń qubylýyna ekonomıkalyq túrli jaǵdaıattardan bólek, saýda oryndaryn usynýshy qojaıyndardyń, deldaldar men saýdagerlerdiń adamgershilik qasıetteriniń, ımandylyǵy men qanaǵatshyldyq deńgeıiniń de áser etetinin sezinip júrmiz. Máselen, atqarýshy bılik tarapynan qandaıda bir sala qyzmetkerleriniń eńbekaqysy nemese zeınetkerlerdiń zeınetaqysy ósetini jóninde aqparat taraǵan sátten saýdagerler óz buıymdarynyń qunyn qymbattatyp shyǵa keletinine talaı kýá boldyq. Sol sııaqty, keıbir tótenshe jaǵdaılar oryn alǵanda, naqtylaı aıtqanda tabıǵattyń tosyn minezine tap bolyp, jolda qalǵandardyń nemese qar-sý qursaýynda qalyp qoıǵan eldi mekender turǵyndarynyń kúndelikti tutyný taýarlary men azyq-túlikke degen muqtajdyǵyn óz paıdasyna asyryp, olardyń basyna túsken qıyndyqty ózine berilgen múmkindik sanap, qolyndaǵy dúnıesin birneshe esege qymbatqa satyp pendeshilikke salynǵan talaılardyń áreketi de esimizde. Mysal úshin aıtaıyq, osydan biraz jyl buryn Jambyl oblysyndaǵy Shaqpaq ata asýynda qystyń kúni qatty boran, kóktaıǵaq bolyp, kóptegen kólikter ne ary, ne beri qozǵala almaı, talaı jolaýshy qıyndyqqa tap bolǵan-dy. Qutqarý amaldary qolǵa alynyp, jol ashylǵansha jolda qalǵan jamaǵat as-sýdan, basqa da kerek-jaraqtan taryǵyp qınalǵan-dy. Mine, osy sátti ózderi úshin tıimdi paıdalanǵan keıbir saýdagerler dirdek qaqqan jolaýshylarǵa eń qajetti zattardy oıyna kelgen baǵaǵa satyp, bir sharyqtaǵan. Bul saýdagerler ózge emes, óz otandastarymyz edi...
Negizinen tutynýshy halyqtyń qymbatshylyqqa qatysty narazylyqty pikirlerin birinshi kezekte satýshy-saýdagerler estıdi. Al olardyń halyqqa aıtary daıyn – «dollar quny kóterildi, janarmaı baǵasy ósti, saýda ornynyń aqysy qymbattady...» Buǵan tutynýshylar qanaǵattana qoımaıdy. Bul jerde baǵanyń ósýine yqpal etip otyrǵan saýda oryndarynyń ıeleri, deldaldar, basqa da taraptar halyq kózinen tasada qalyp qoıady da, negizgi syn sadaǵy qarapaıym satýshy-saýdagerlerge kezeledi. Aınalyp kelgende halyq ózimen-ózi ishteı kúbirlesip, ishteı kerisýmen bolady. Sodan kelip qoǵamdyq kóńil kúı buzylady. Sondyqtan basqasyn bylaı qoıǵanda, quryǵanda eń qajet degen, ásirese azyq-túlik sanatyna jatatyn ónimder qymbattap jatsa, onyń naqty sebepterin kásibı turǵyda jurtqa túsindire bilý qajet.
Osy oraıda aıtpaǵymyz, qoǵamymyzdyń árbir múshesi, ásirese saýda salasynda eńbek etip júrgen aǵaıyn ynsap, qanaǵat degen uǵymdardyń mańyzyn tereń túsine bilse, ıman tarazysyna júginýdi ómirlik ustanym etse, qymbatshylyq qarapaıym halyqty sonshalyqty tolǵandyra qoımas edi degen oı týyndaıdy.
Bizdiń aramyzda ar-uıat salmaqsyzdanyp, ımandylyq keıinge ysyrylǵan kezde materıaldyq qajettilikterdiń quny sharyqtaıtyny zańdylyq deýshiler barshylyq. Biraq ar-uıatymyz tym arzandap ketpegenin de esten shyǵarmaýymyz kerek-aq. Osyndaıda qazaqtyń «Ynsap saıyn bereke» degen ataly sózi árqaısysymyzdyń sanamyzda kún saıyn jańǵyryp tursa, qanekı.