Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń uly Abaıdyń 175 jyldyǵyn atap ótýge oraı úkimettik komıssııa qurylsyn degen Jarlyǵyna baılanysty Nur-Sultan qalasynda memlekettik deńgeıde jıyn ótken edi. Respýblıkalyq komıssııanyń alǵashqy otyrysynan keıin Semeı qalasynda Shyǵys Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary Ásem Núsipova, Semeı qalasynyń ákimi Ermak Sálimovpen birge óńirdiń zııaly qaýym ókilderimen kezdesip, 2020 jyly uly Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıyn joǵary deńgeıde atap ótýge oraı arnaıy jıyn ótkizdi.
Qalalyq ákimshilik ǵımaratynda ótken jıynǵa Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq-mýzeıiniń dırektory Jandos Áýbákir, Shákárim atyndaǵy memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, ǵalym Meıir Eskendirov, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor Arap Espenbetov, jazýshy, «Parasat» ordeniniń ıegeri Medeý Sárseke, «Abaı» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy Otantaı Káripjanov, qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Amantaı Doǵalaqov, Abaı atyndaǵy teatr dırektory Iаkov Gorelnıkov, Abaı atyndaǵy ámbebap kitaphana dırektory Gúlnara Jigitbaeva, oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory Qaırat Sabyrbaı, etnograf, tarıhshy, Qazaqstan Respýblıkasy halyq aǵartý salasynyń úzdik qyzmetkeri Moldabek Janbolatov, M.O.Áýezov atyndaǵy pedagogıkalyq kolledj dırektory Shaǵangúl Janaeva, tarıhshy ǵalym, qoǵam qaıratkeri Qusmılııa Nurqasym, halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń vıse-prezıdenti Oral Sháripbaev, Nevzorovtar otbasy atyndaǵy mýzeı dırektory Tatıana Stromskaıa jáne taǵy basqalary qatysty. Olar memlekettik deńgeıde bekitilgen jumys josparyna degen óz kózqarastaryn bildirdi.
– Búgin Semeıde bastalǵan saparymyzdy ári qaraı Abaı aýdanynda jalǵamaqpyz, – dedi oblys ákiminiń orynbasary Ásem Núsipova. – Respýblıkalyq komıssııa qazirgi ýaqytta qolymyzǵa uly Abaıdyń 175 jyldyǵyna oraı jumys josparyn usynyp otyr. Jumys josparynda jobalanǵan ár bólimdi meılinshe syn kózqaraspen qabyldap, mereıtoıdyń halyqqa durys jetýine atsalyssańyzdar degen ótinish aıtqym keledi. Jáne óz usynystaryńyzdy da aıtyp otyrsańyzdar. Sizderdiń saraptamalyq kózqarastaryńyz bizge asa qajet. Oblys ákimi Danıal Ahmetovtiń qoldaýyna oraı, qazirgi tańda úkimetke usynys jasaldy. «Abaı-Jıdebaı» memorıaldyq kesheni jóndeýden ótetin bolady. Sondaı-aq Nur-Sultan qalasynda ótken memlekettik respýblıkalyq komıssııa sheshimimen Abaıdyń týǵan jeri syrt Qasqabulaq jáne Aqshoqydaǵy Qunanbaı qorymy elimizdegi tarıhı-mádenı eskertkishter qataryna engizilmek. Bul jerler Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq-mýzeıiniń quramyna kiretin bolady.
Shákárim atyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń professory Arap Espenbetov jıyn barysynda alqa nazaryna óziniń mańyzdy usynystaryn aıtyp, kópshilikke oı tastady. Ol óz sózinde Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıyna oraı jumys josparyn negizge alyp, oryndaýymyz kerek, bul durys sharýa, desek te Abaı aýdanyna sapar jasaý arqyly is júzinde de biraz dúnıelerdi nazarǵa alyp qaıtsaq dedi.
– Uly Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıyna oraı «Jıdebaı-Bórili» memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq-mýzeıin jańǵyrtý qajet, – dedi jazýshy Medeý Sárseke. – Meniń usynysym, osy mýzeıdiń dırektory, bilimdi basshy Jandos Áýbákirdi jáne qaladaǵy sáýletshilerdi Máskeýge issaparǵa jiberip, sondaǵy Chehov mýzeıin, Týla qalasyna 15 shaqyrym jerdegi Iаsnaıa polıanany kórse, solardan úlgi alyp, bizdiń mýzeıdi qaıta jaraqtandyrsa degen oı aıtqym keledi. Sebebi olarda Chehov, Tolstoı zamany tolyq saqtalǵan. Abaı mýzeıin Abaı zamanyna laıyq jasaý kerek. Myna 82 bólimnen turatyn jumys josparyn oqyp shyqtym. Osynyń ishinde Abaı shyǵarmalaryn shet tilderge aýdarý, shyǵarý da bar eken. Biz 175 jyldyqty toılaǵanda halyqqa ne beremiz sony oılaý kerek. Meniń oıymsha Abaıdyń 50 tomdyǵyn biriktirip, bir tom jasap, shyǵarsaq. Jáne kelesi jyly «Abaı álemin» tek qana Abaı shákirtterine arnasaq, men bilsem, onyń 13 shákirti bar. Sonyń ishinde Shákir ǵana shyqty. Soǵan oraı 13 kitap shyǵarsaq.
Budan keıin sóz alǵan Shákárim atyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń rektory, tarıhshy-ǵalym Meıir Eskendirov te jıyn barysynda tyń oılaryn ortaǵa saldy:
– Medeý aǵamyzdyń sózine tolyq qosylamyz. Birinshiden, komıssııa respýblıkalyq deńgeıde, onda árıne kóptegen máseleler sheshiledi. Biz bir emes, birneshe mýzeı jasap otyrǵan adambyz. Sondyqtan bas qosyp, mýzeıdi qalaı durystap jasaımyz, sonyń tujyrymdamasyn bekitsek. Qarajat árıne, sheshilýi kerek. Abaıdy aıtqanda «Álemniń Abaıy» dep aıtamyz. Qazaqtyń Abaıy dep qaraımyz. Ekinshi oblystyq deńgeı, kóptegen máseleler jasalyp jatyr. Oǵan da atsalysamyz. Bir aýdan bir eskertkish qoısa, sáýlet jaǵynan da qalamyz asqaqtar bolar edi. Taǵy bir másele, Abaıdyń shyǵarmalaryn latyn qarpinde shyǵarýdy qazirden bastap, qolǵa alsaq, bul Elbasynyń strategııalyq saıasaty. Biz buǵan ýnıversıtet bolyp atsalysamyz.
Respýblıkalyq «Abaı» qorynyń prezıdenti Otantaı Káripjanovtyń aıtýynsha, Abaıdyń ákesi Qunanbaı qorymy týraly másele kóp kóterilip jatyr. Qunanbaı qorymy qalaıda jóndelýi kerek.
– Mýzeıge qatysty pikirler aıtylyp jatyr, Medeý aǵanyń sózimen tolyǵymen kelisemin, – dedi Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq-mýzeıiniń dırektory Jandos Áýbákir. – Abaı mýzeıiniń tarıhı beınesi saqtalýy tıis. Buǵan 250 mln teńge bólinedi. Mýzeı qalaı jóndeledi, oǵan usynys-pikirler daıyndap jatyrmyz.
– Abaıdyń 150 jyldyq toıynda komıssııa múshesi boldym, sonda da mańyzdy sharýalar atqaryldy, – dedi etnograf, tarıhshy Moldabek Janbolatov. – Sondaı-aq myna jumys josparyna sáıkes Doshan Joljaqsynovtyń «Qunanbaı» kórkem fılmin nasıhattaý kerek. Sonymen qatar jazýshy Beıbit Saparalynyń «Qunanbaı qajy» degen derekti kitaby shyqqan. Sol kitap tarıhı derekterge, materıaldarǵa óte baı. Halyqqa usynýǵa bolady. Sony shyǵaraıyq.
Qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Amantaı Doǵalaqov Abaı toıyna daıyndyqtyń ishinde kelgen qonaqtarǵa jaǵdaı jasaýdy qolǵa alǵan jón, at jarysyn durystap uıymdastyryp, onyń ádil ótýin, baby kelgen at tańdaýdy qolǵa alý kerek dedi. Ár aýdanǵa tapsyrma berip, báıge attaryn ǵana tańdap alý kerek.
Sondaı-aq halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń vıse-prezıdenti Oral Sháripbaev, Assambleıa atynan usynys jasap, keler jyldy «Abaı-175» dep jarııalatsaq degen usynys aıtty.
Budan keıin oblys ákiminiń orynbasary Ásem Bekqyzy bastaǵan jumys toby saparyn Abaı aýdanynda jalǵastyrdy. Abaı dúnıege kelgen syrt Qasqabulaqta Abaı aýdanynyń ákimi Jarqynbek Baısabyrov, aýdandyq mádenıet bóliminiń bastyǵy Eldar Orazalın, «Abaı eli» gazetiniń bas redaktory, belgili qalamger Áset Myrzaqasym jáne Qasqabulaq aýlynyń ákimi Ashat Muqataevtar qarsy aldy.
– «Tas túsken jerine aýyr» dep qazaq aıtady ǵoı, uly Abaıdyń týǵan jerinde mereıtoıyna degen daıyndyq erekshe qyzý túrde júrip jatyr. О́z usynysymyzdy oblys ákimine berdik. Abaıdyń týǵan jeri syrt Qasqabulaq pen men Aqshoqydaǵy Qunanbaı qorymyna arnaıy joba usyndyq. Infraqurlymyn damytýdy qolǵa alýymyz qajet. 180 shaqyrym jol jóndelmek. Týrızmdi damytý baǵytynda osy jumystardy qolǵa alamyz. Syrt Qasqabulaqqa 20,5 mln teńge, Aqshoqydaǵy Qunanbaı qorymyna 27,5 mln teńge bólinip, bul jerdi abattandyrý qolǵa alynatyn bolady, dedi Abaı aýdanynyń ákimi Jarqynbek Baısabyrov.
Raýshan NUǴMANBEK,
«Egemen Qazaqstan»
SEMEI