(Áńgime)
Ákemniń týǵan jeri – ejelgi Torǵaı óńirindegi «Qyzbel» keńshary eken. Erte kezde taǵdyrdyń aıdaýymen týystarymen birge Kókshetaýǵa kelip, anama úılenip, qonys teýip qalǵan. Inisi Dúısen otbasymen atamekenimizge baramyz dep birer jyl buryn sol jaqqa kóship ketti. «Inimdi qańǵytyp jalǵyz jibermeımin, birge bolaıyq» dep ákem sonda qonys aýdardy.
Árbir jer qasterli ǵoı. Qyzbel de sonda týyp, ósken ár adamǵa ystyq. Osynda «Oıan, qazaq!» dep jar salǵan «Alash» arystarynyń biri, ataqty aqyn Mirjaqyp Dýlatovtyń shyr etip dúnıege kelgen kıeli mekeni. Ákem tıym salynǵan, atyn ataýǵa qorqatyn ýaqyttyń ózinde jınalǵan jurt arasynda, úı ishinde Mirjaqypty aýzyna alyp, óleńderin aıtyp, maqtap otyratyn. Biraq jasyl ormandary, bıik taýlary, aıdyn kólderi bar jer jánnaty-kógildir Kókshetaý óńirine úırengen, soǵan baýyr basyp qalǵan biz Qyzbel aımaǵyna tosyrqap, jatyrqap qaradyq. Munda kóp aǵash joq, jazyq keń dala, Qyzbel taýy bar, irgede Qońyraýly ózeni aǵyp jatady. Keńshar ortalyǵyndaǵy Aqsýat orta mektebine jaıaý baryp kelemiz.
Men 4-synypta oqımyn. Mektep kitaphanasyna úıir bolyp aldym. Úzilis kezinde kitaphanaǵa baryp, túrli ádebıetterdi aqtaramyn. Birde ata-analar jınalysyna arnalǵan konsertte Rıshat pen Músilim Abdýllınder shyrqaıtyn «Týǵan el» ánin balań daýsymmen oryndadym. Jınalǵan áıelder jaǵy «Qaıtsin-aı, týǵan elin saǵynyp júr ǵoı» dep kózderine jas alǵany esimde.
Bizdi qoıshy, úıdegi mal, ásirese jylqylar Qyzbel dalasyn jersinbedi. Eki bıe qulyndarymen, baıtal qosylyp Kókshetaý jaqqa qaraı qasha beredi.
Adam túgil, jylqylar da týǵan jerin ańsaıdy, izdeıdi eken. Úıirge qosyp, jylqyshylarǵa tapsyrsaq ta aýyq-aýyq zytyp otyrady. Ákem birneshe ret atpen qýyp keıin qaıtardy. Eki ret búgingi Aqmola oblysynyń Esil stansasyna deıin qashyp, olardy ázer ustap, júk mashınasyna tıep ákeldi. Tipti boı bermegen soń aıaqtaryna tusamys, shider salyp, aýyldyń irgesinde baǵatyn boldyq.
Tańerteń sýaryp, qyrǵa jiberemiz. Kúni boıy baqylap, keshke qoraǵa kirgizemiz. Bıeler typyrshyp, bir orynda ázer turady. Osqyrynyp, kisineıdi. «Áı, sender bizdi qaıda ákeldińder? Kókoraı shalǵyndy jep, kókmaısaǵa aýnap-qýnap, kólge shomylyp, erkin shapqylap, boıymyzdy jazyp júrýshi edik. Kún ystyqta taýlardy saǵalap, ormannyń ishine kirip, japyraqtardyń kóleńkesinde samal jelge jelpinip jatýshy edik. Endi aýyzǵa shóbi jóndi ilikpeıtin tap-taqyr alańqaıǵa jaıyp, emen, qaraǵaı, qaıyńy joq jazyqta ustap otyrǵandaryń mynaý» dep aıtatyn sekildi.
Eger jylqylarǵa til bitse, dál osylaı deýi múmkin. Buryn jaldary kúdireıip, top-tolyq jondary kúnmen shaǵylysyp, jyltyrap kúıli kórinetin. Kelgennen beri san etteri bosańsyp, qabyrǵalary aryqtap, yrsıyp ketti. Túrleri júdep-jadaǵan, kózderinde ushqyn joq. Jylqy ekesh jylqy da jaryq dúnıege kelgen mekenin saǵynady, qansha qashyqtyqqa ketse de týǵan jerin umytpaı, esinde saqtaýy ǵajap emes pe?
Kók bıe bárinen aqyldy. Jylqylardy bytyratpaı, úıirden ózi bastap alyp shyǵady. Kók bıe dep úlkender jaǵy atap ketipti. Túrine kóz salsań kók emes, terisinde aq teńbil núkteler, kógildirleý tús bar. Soǵan qarap kók bıe degen tárizdi. Jańa mekendi qorashsynyp, jersinbeı, elge qaraı eleńdep, qashýdy bastap júrgen de ózi. Meni kórgende shurqyrap, kisinep, jele jortady. Janyma toqtap, basyn shulǵyp, amandasqandaı bolady. «Qashyp qaıda baramyz? Barlyǵyna tózemiz, aıtqandaryńa kónemiz. Biraq bul jerde turý qıyn, týǵan elge oralaıyq» deıtin sııaqty janary jáýdirep. Noqtamen jetelep kele jatsam arqamnan basymen túrtip, «Uqtyń ba?» degendeı belgi beredi.
Jylqylarǵa jańa jer jaqpady. Taı Qońyraýly ózenine sýǵa ketip óldi. Kók bıe qulyn tastady. Jabaǵy úıirde júrgende aspannnan naızaǵaı túsip, mert boldy. Alaıda, sonyń bárine ákem moıyǵan joq. «Kók bıe bar ǵoı, buıyrtsa taǵy qulyndar. Men úshin kók bıeniń orny bólek, erekshe jaratylǵandaı. Qulyn kezinen mápelep ósirdim. Adam sekildi túsinetin sııaqty. Kórmeısiń be, bóten jerge kelgenin bilip, áli kóndige almaı júr. Obalyna qaldym ba janýarlardyń?» deıdi ol oıly qalpymen.
Aıtsa aıtqandaı, kelesi jyly kók bıe qulyndady. Jazǵa qaraı úıirden ákeldik. Qulyny kishkentaı, túsi ózine tartqan kógildirleý, tynymsyz júgire beredi, súısine qaraısyń. Kók bıe ony tilimen jalap, emirenip aımalaıdy, jaqsy kóredi. Apam jelige baılap, bıeni saýyp, qymyz daıyndaýǵa kiristi. Qulyndy kishkene emizedi de, kúnine birneshe ret saýyp, saýmal qalpynda shelekke quıady. Kúbini jýyp-tazalap, aǵashtyń, kóbine tobylǵynyń tútinimen ystap, soǵan saýmaldy quıyp, toltyrady. Keshke qaraı bárimiz pispekpen kezek-kezek pisip, dámin keltirýge kúsh salamyz.
Ertesine apam qymyzdy tostaǵanǵa quıyp beredi. Iisi qandaı jaǵymdy, tátti, úıdiń ishin ańqytyp alyp ketedi. Dámi qyshqyl bolsa da til úıiredi. Ishkiń kele beredi. Kók bıeniń qymyzy berekeli, bizge de, kelýshilerge de jetedi. «Kók bıe qymyzynyń dámdisin-aı!» dep aýyz tıgen qonaqtar tańdaı qaǵady.
Apamnyń aıtýynsha, kók bıe qulyn kezinen ózgeshe bolypty. Alǵash úıge kelgende erkin sezinip, qýanǵandaı ersil-qarsyly shapqylap júrgen. Úıirden bólingende enesiniń aldynan shyǵyp, oınaq salyp, erkeleıdi eken. Otbasymyzdaǵy kisilerdi tanyp, qoldan usynǵan taǵamdy jep, bárin ıiskep, baýyrmaldyq tanytqan syńaıly. Kók bıe bizdiń áýletimizge yrys syılaǵandaı. Sol arqyly úıge mal bitip, kóbeıip, áke-sheshem eńselerin kóteripti.
Al men Kókshetaýdy saǵynamyn. Qanatym bolsa týǵan jerge ushyp ketkim keledi. Kindik qanym tamǵan aýylymdy, birge oqyǵan qurbylarymdy kóz aldyma elestetip, túsimde kóremin. El jaqta turatyn Sholpan, Tynyshtyq ápkelerime «Men Kókshetaýdy, týǵan jerimdi saǵyndym. Bunda turǵym kelmeıdi, kóshirip alyńdar» dep, daýylpaz aqyn Qasym Amanjolovtyń «Týǵan jer» óleńindegi
Netken baıtaq, netken uly jer ediń,
Nendeı kúıge júregimdi bólediń.
Sende týdym, sende óstim men, sende ólsem,
Armanym joq bul dúnıede der edim,
degen shýmaǵyn keltirip, tebirentip hat jazamyn. Alty ápkem bar. Solardyń ishinde eti shıraǵy, bas kóteretin pysyǵy, qaısar minezdi Tynyshtyq tátem. Ol bizge «Shydaı turyńdar, jaǵdaılaryńdy túsinemin. Aınalaıyn, inim, seniń saǵynyshqa toly hatyńdy, týǵan jer jaıly Qasymnyń óleńin oqyp, jylap aldym. Aman bolsaq, senderdi elge kóshirip ákelemiz» dep meni jubatyp, egile jaýap berdi.
Men Aqsýat orta mektebinde 4-synyptan 6-synypqa deıin, úsh oqý jyly boıy oqydym. 1971 jyldyń jazynda 6-synypty bitirip, úsh aılyq demalysqa shyqtym. Úıdiń janynda júrgem, esik aldyna gúr etip júk mashınasy toqtaı qaldy. Jalt qarasam Tynyshtyq tátem kólikten túsip jatyr.
– Botam-aý, amansyń ba? – dep tátem meni jalma-jan qushaqtap, betimnen súıip jatyr. Qasynda ózim týǵan Mádenıet aýylyndaǵy júrgizýshi Súıindik degen kisi. Úıden apam, ákem, ápkelerim shyǵyp, júzimiz bal-bul janyp, qýanyp jatyrmyz. Biraz ýaqyttan soń adasyp, artta qalǵan Jaqsylyq jezdem tirkemesi tirkelgen eki «ZIL» mashınasymen keldi.
Kelesi kúni zattardy, maldy tıep, jurtpen qoshtasyp jolǵa shyqtyq. Jaz aıy, kún qapyryq, ystyq. Anda-sanda aıaldap, júrip kelemiz. Qostanaı oblysynyń Sarykól aýdanynan asyp, Kókshetaý oblysyndaǵy Rýzaev aýdanynyń shekarasynan ótip, ishke ene bergenimizde jelke tusymyzdan tasyr-tusyr etken dybys shyqty. Typ-tynysh jatqan jylqylar óre túregelip, shyńǵyryp, kisinep qoıa berdi.
– Ne bolyp qaldy, birdeńeden shoshydy ma, álde úrikti me? – dep ákem kilt toqtaǵan kólik kabınasynan tústi. Basqalar da jyldam túsip, bizge qaraı júgirip keledi.
Qorapta taı, qulynymen kók bıe bar. Ákem joǵary kóterilip, «Oý, senderge ne boldy sonshama julqynyp? Bar daýystaryńmen dalany jańǵyrtyp, adamdy qorqyttyńdar. Tuıaqtaryńmen taqtaıdy dúbirletip, tesip jibere jazdadyńdar ǵoı. Endi az qaldy, shydaı turyńdar» dep sóılep, jylqylardy ózinshe tynyshtandyrǵan bolady. Kók bıeni jonynan, basynan, jaǵynan sıpalap, ıiskep, jaqsy kóredi.
– Qaraqtarym-aý, myna kók bıe jylap tur ǵoı. Týǵan jerine, Kókshetaýǵa oralǵanymyzdy sezip, qýanyp kisinegen-aý. Jylqy ekesh jylqy da týǵan jeriniń qadirin biledi, biz ǵoı bilmeı júrgen, – dep ákem tolqyp ketti.
– Qarańdarshy, jandarym! Rasynda da, kók bıe jylapty, eki kózi jasaýrap tur, – deıdi apam bizge qarap eljirep. Biz de saǵyndyq qoı eldi. Aman-saý kelgenimizge táýba, – dep apam kemseńdep jylap jiberdi. Barlyǵymyzdyń kóńilimiz bosap ketti.
– Jylqy da jylaıdy eken. Mynaý ǵajap emeı nemene.
– Únemi Qyzbeldi jatsynyp, el jaqqa qaraı qashyp, boı bermedi. Áıteýir Kókshetaýǵa jettim be dep esi shyǵyp jatqan shyǵar.
– Aýylǵa barǵasyn bosatyp qoıa berińder. Kókshetaýdyń kókmaısa shalǵynyna tuıaǵyn basyp, emin-erkin shóbi shúıgin dalasynda aýnap, shapqylap boıyn jazsyn, elge degen maýqyn basyp, saǵynyshyn tarqatsyn.
– Iаpyr-aı, jylqy balasynyń atamekenine degen ińkárligi, súıispenshiligi bulaı bolady dep kim oılaǵan? Adam sekildi kók bıe de jylap, júregimizdi aýyrtty ǵoı.
Aq qaıyńdar terbelgen orman ortasynda, jazıraly, kókpeńbek Kókshe jerinde, taqtaıdaı tegis jol boıynda bári osylaı dep, en dalany basyna kóterip, sańq-suńq etip sóılep, tańdaılaryn qaǵyp tańdanýda. Men qorap ishindegi baılaýly kók bıeniń qasyna jaqyndap keldim. Ishim alaı-dúleı býyrqanǵan sezimge toly. Móp-móldir eki kózinen jas tamshylary sorǵalap aǵypty. «Qaıran, kók bıe-aı! Men sekildi sen de týǵan jerińdi qatty saǵynypsyń-aý» dep ony aıap kettim.
– Jasyn súrtetin taza shúberek berińdershi, – deıdi ákem.
– Shúberegi nesi? Má, oramaldy al, – dep apam appaq oramaldy usyndy. Ákem appaq oramalmen kók bıeniń kóz jasyn uqyptylyqpen, áspettep súrtip, arqasynan qaǵyp, sýaryp, jem berip, kishkentaı balany kútkendeı báıek bolýda.
Qoraptyń jaqtaýynan sekirip minip, men de kók bıeniń qasyna jettim. Qol oramalymmen kóziniń mańaıyndaǵy qalǵan dymqyl jasty qurǵatyp, tazalap, mańdaıynan ıiskep, «Kók bıe, sen bizdiń úıdiń qut-berekesisiń ǵoı, jylamashy kóńilimizdi bosatyp. Budan bylaı eshqaıda ketpeımiz, tek týǵan jerde bárimiz birge bolamyz» deımin. «Iá, ulym, durys aıtasyń. Týǵan jerden artyq eshteńe joq» dep ákem meni qostap, kók bıeniń jalyn salaly saýsaqtarymen tarap, kekilin eki jaqqa bóldi. Kók bıe bolsa typyrshyp, birneshe ret oqyranyp, kisinep, ákemmen ekeýmizdiń betimizden kezek-kezek tanaýymen úıkelep, súıgendeı boldy. Bizge erkelegen túri me dep qaldym. Kózinde manaǵy jas joq, qýanyshtyń jarqyly bar sekildi. Kók bıe de tirshilik ıesi, onda da lúpildegen júrek bar, ol da jylaıdy, ol da qýanady. Qandaı ǵajaıyp qubylys deseńizshi!
Sodan beri arada zymyrap 48 jyl ótti. Kók bıeniń týǵan jerge kelgende jaıbaraqat jatqan ornynan ushyp turyp, mashına qorabyn tuıaǵymen tars-turs urǵylap, kisinegeni, júregińdi eljiretip, jan-dúnıeńdi aýyrtyp kózinen aqqan jas tamshylary máńgilik esimde saqtalyp qalypty. Bul – kók bıeniń týǵan jerge degen saǵynyshynan aqqan jas tamshylary eken-aý!
Esengeldi SÚIINOV,
jazýshy