Senbi, 20 sáýir 2013 1:08
2008 jyly bastalǵan qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys búkil álemdi sharpyp, onyń sońy jahandyq resessııaǵa ulasqany belgili. Túptep kelgende, bul joıqyn dúrbeleńge túrtki – AQSh-ta bastalǵan ıpotekalyq shıelenis. Onyń alǵashqy belgileri álgi elde 2006 jyldyń ózinde-aq syr bergen-di. Birte-birte onyń zardaby búkil álemge jaıylyp, úlkendi-kishili ekonomıkalardyń quldyraǵany sonshama, búgingi tańda álemdegi jumyssyzdardyń sany 200 mıllıonnan asyp jyǵylady. Atalmysh daǵdarys pen resessııa tek qana AQSh emes,
Senbi, 20 sáýir 2013 1:08
2008 jyly bastalǵan qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys búkil álemdi sharpyp, onyń sońy jahandyq resessııaǵa ulasqany belgili. Túptep kelgende, bul joıqyn dúrbeleńge túrtki – AQSh-ta bastalǵan ıpotekalyq shıelenis. Onyń alǵashqy belgileri álgi elde 2006 jyldyń ózinde-aq syr bergen-di. Birte-birte onyń zardaby búkil álemge jaıylyp, úlkendi-kishili ekonomıkalardyń quldyraǵany sonshama, búgingi tańda álemdegi jumyssyzdardyń sany 200 mıllıonnan asyp jyǵylady. Atalmysh daǵdarys pen resessııa tek qana AQSh emes, Eýropa elderiniń ekonomıkasyn da oısyratyp ketkendikten Grekııa, Ispanııa syndy memleketterde jumyssyzdardyń sany 26 paıyzdan asyp, onyń teń jartysynan astamyn joǵary oqý ornyn bitirgen órimdeı jastar qurap otyr. Daǵdarystyń salqyny Irlandııa men Italııaǵa da tıip, endi mine, Kıprge de kelip jetti.
Búgingi tańda jahandyq daǵdarys pen qarjy-ekonomıkalyq resessııanyń sebepterin Davostan bastap álemniń ár túkpirinde, onyń ishinde, bizdiń elde de jyl saıyn ótip júrgen ekonomıkalyq forýmdar izdestirýde. Munyń syrtynda keshendi zertteýlermen álemniń aıtýly ǵalymdary da aınalysyp, óz oılaryn ortaǵa salýda.
Bul turǵydan kelgende, Nıý-Iorktegi Kolýmbııa ýnıversıtetiniń professory, belgili ekonomıst, Nobel syılyǵynyń laýreaty Djozef Stıglıstiń 1912 j. aǵylshyn tilinde jaryq kórgen «Teńsizdiktiń quny» (Joseph E.Stiglitz. The Price of Inequality) atty monografııasynyń orny erekshe. Týyndynyń avtory kezinde AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Bıll Klıntonnyń ekonomıkalyq máseleler jónindegi keńesshiler tobyn basqarǵan óte bilikti maman.Aýrýyn jasyrǵan óledi demekshi, ǵalym ózi týyp-ósken qoǵamnyń búge-shigesin (saıası júıesi men ekonomıkasyn, jetistikteri men kemistikterin) aıqara ashyp, jamanyn jasyrmaı, jaqsysyn asyrmaı, tereń zertteýler men dáıekti saraptamalardyń negizinde qorytyndylar jasaıdy.Avtor, birinshiden, osy ýaqytqa deıin eshbir balamasy joq dep, kir jýytpaı dáriptelip kelgen naryqtyq ekonomıkanyń sol údeden shyǵa almaı qalǵandyǵyn jáne onyń turaqsyzdyǵyn ashyp kórsetedi. Ekinshiden, atalmysh ekonomıkanyń tizginin ustap otyrǵan saıası júıeniń oryn alǵan qatelikter men olqylyqtardy der kezinde túzetýge shamasy kelmeı qalǵandyǵyn, úshinshiden, naryqtyq ekonomıka men saıası júıeniń ádiletsiz ekendigine jáne bul úsh faktordyń bir-birimen óte tyǵyz baılanysty ekenine kózdi anyq jetkizedi. Kitap avtory, sonymen qatar, AQSh-ta, sol sııaqty damyǵan ózge memleketterdiń saıası-ekonomıkalyq júıelerindegi daǵdarystyń sebebi tek qana sol qoǵamdarda oryn alyp otyrǵan áleýmettik teńsizdikten týyndaıtynyn, al onyń saldary álgi ekonomıkalyq júıeni únemi turaqsyzdyqqa ákelip soqtyratynyn jáne óz kezeginde qoǵamdy qaq bólip turǵan atalmysh teńsizdikti burynǵydan beter údete túsetinin aıshyqtap beredi.Djozef Stıglıs «Teńsizdiktiń qunyn» jazýǵa kezinde Týnıs pen Egıpette bastalyp, kóp uzamaı Afrıkanyń biraz elin sharpyǵan «arab kókteminiń» Nıý-Iork, London, Lıssabon, Madrıd sekildi iri qalalaryndaǵy «batys kúzine» ulasqan halyq narazylyǵynyń túrtki bolǵanyn jasyrmaıdy.Massachýsets tehnologııalyq ınstıtýtynda ǵylymmen aınalysyp júrgen kezinde Amerıkadaǵy teńsizdikti óziniń doktorlyq dıssertasııasyna arqaý etip alǵan Djozef Stıglıs bul máselege degen kózqarasyn bylaısha túıindeıdi: daǵdarys kezinde baılar baıı túsedi, óte baılar odan beter baııdy. Al kedeılerdiń sany toqtaýsyz ósip, burynǵydan beter kedeılenedi. Ortashalardyń jaǵdaıy da múshkildenip, tabystary men jalaqylary quldyraıdy. Sóıtip, taqyr kedeılerge aınalǵandar men baı-baqýattylardyń arasyn bólip turǵan shyńyraý quz burynǵydan beter tereńdeı túsedi.Ǵalym keltirgen derekterge den qoısaq, sońǵy 30 jylda Amerıka qoǵamynyń 99 paıyzyn quraıtyn tómengi jalaqy alatyndardyń tabysy tek 15 paıyzǵa ǵana ósken. Kerisinshe, álgi qoǵamnyń bir ǵana paıyzyn quraıtyn joǵary jalaqy alatyn alpaýyttardyń tabysy 150 paıyzǵa kóbeıgen. Al sońǵylardyń 0,1 paıyzyn quraıtyn shekten tys baılardyń tabysy 300 paıyzdan da asyp ketken.Bul aıtylǵandardyń qurǵaq sóz emes ekenin dáleldeý úshin naqty mysal retinde ǵalym Ýoll-Mart (Wall-Mart) saýda ımperııasynyń muragerleri bolyp tabylatyn Ýoltondardy keltiredi. Búgingi tańda alty aǵaıyndy Ýoltondar jalpy quny 69,7 mıllıard dollarǵa teńesetin ulan-ǵaıyr baılyqqa ıelik etip otyrǵan kórinedi. Bul baılyq búkil AQSh qoǵamynyń 30 paıyzyn quraıtyn eń tómengi jalaqy alatyn kedeı-kepshikterdiń jıyntyq tabysynan da asyp túsedi eken.Djozef Stıglıs Amerıkadaǵy teńsizdiktiń tek búgin ǵana paıda bolǵan qubylys emes ekendigine nazar aýdarady. Sonymen qatar, ol álgi teńsizdiktiń qoldan jasalatynyn da jasyrmaıdy. Sosyn onyń qalyptasýyna naryq kúshteriniń – suranys pen usynystyń úles qosatynyn da jáne ámbebap ekonomıkalyq zańdylyqtardyń da úlken ról atqaratynyn nazardan tys qaldyrmaıdy. Biraq solaı bola turǵanymen, qoǵamdaǵy búkil baılyqtyń bir paıyzǵa jeter-jetpes, at tóbelindeı ǵana toptyń ýysyna jınaqtalýyn taza amerıkalyq «jetistik» degen baılam jasaıdy. Árıne, ǵalym «jetistik» degen sózdi beker tyrnaqshaǵa alyp otyrǵan joq. Onyń astarynda múlde qarama-qaıshy uǵymdy tuspaldap turǵan ashy shyndyq jatyr.Ǵalym AQSh-ta oryn alyp otyrǵan búgingi daǵdarystyń basym bóligi úkimettiń júrgizip otyrǵan saıasatynyń tikeleı nátıjesi ekenin de óte nanymdy dáıektermen tııanaqtaıdy. Ásirese, qarjyny joǵarydan tómenge nemese kerisinshe, tómennen joǵary qaraı baǵyttaýǵa kelgende, saıası bıliktiń, salyqtyq, monopolıstik nemese quqyqtyq, ıá bolmasa lısenzııalyq jeńildikterdi eń aldymen, mıllıarderlerge qaraı buryp, solardyń múddelerin qyzǵyshtaı qorǵaıtynyn, demek, túptep kelgende, baılardyń kedeıler esebinen baııtynyn úlken batyldyqpen synǵa alady.«Ash bala toq balamen oınamaıdy, toq bala ash bolam dep oılamaıdy» demekshi, Amerıkadaǵy taqyr kedeıler men baılardyń arasynda paıda bolǵan teńsizdiktiń sharyqtap ketkendigi sonshama, halyqtyń bir paıyzyn ǵana quraıtyn mıllıarderler búgingi tańda qoldan jasalǵan teńsizdik quzynyń tabanyndaǵy kedeılerdiń qalaı kún kórip jatqanyn múlde elestete almaıtynyna nazar aýdarady. Bul ýájdiń rastyǵyna Djozef Stıglıstiń myna bir mysaldary kózdi anyq jetkizedi.Máselen, tórt adamnan turatyn eki balaly otbasynda jalǵyz adam ǵana jumys isteıtin bolsa, ol aptasyna qyryq saǵattyq júktemeniń ár saǵatyna bar bolǵany segiz jarym dollar jalaqy alady. Áleýmettik salyq jáne otbasy densaýlyǵyn qamsyzdandyrýǵa ketetin, sol sııaqty basqa da mindetti tólemderdi shegerip tastaǵanda, bir jylda onyń qolyna taza tıetini 14240 dollardy quraıdy eken. Eger sáti túsip, aı saıyn 700 dollarǵa túsetin eki bólmeli páter jaldaı alsa, onyń qolynda bar bolǵany 5840 dollar qalady eken. Al kez kelgen amerıkalyq kóliksiz júre almaıtynyn eskersek, janarmaıdy, qamsyzdandyrý jarnasyn jáne ózge shyǵyndardy qosa eseptegende taǵy da 3000 dollar shyǵarýǵa týra keletini aıtpasa da túsinikti. Sonda otbasynyń bir jyldyq tamaǵy men kıim-keshegine bar bolǵany 2840 dollar ǵana keledi eken.Resessııa kezinde ıpotekalyq nesıege úı alǵan amerıkalyqtardyń jaǵdaıy da múlde quldyraǵan. Aı saıyn bankterge qaıtarylatyn tólemderdiń deńgeıi 20 paıyzǵa kúrt kóterilip ketkendikten, mıllıondaǵan adam páterlerinen bir sátte aıyrylyp, kóshe panalap, qańǵyryp qalǵan. Munyń saldary 2007-2011 jyldar arasynda 7,8 mıllıon adamnyń jumyssyz qalýyna jáne myńdaǵan otbasynyń kúıreýine ákelip soqqan. Búgingi tańda bul qubylys tek Amerıkany ǵana emes, sonymen qatar Batys Eýropa elderiniń kópshiligin jaılap alǵan.Resessııa kezinde mıllıarderler men bankırlerge qandaı shyǵyn keldi deıtin máselege de Stıglıstiń óz jaýaby bar. Daǵdarystan buryn qoǵamda belgili bir konsensýs bolǵandyqtan, aýqattylardyń mol tabysy olardyń mańdaı teriniń, ıaǵnı óz eńbeginiń jemisi degen uǵym qalyptasqan bolatyn. Sondyqtan qarapaıym halyq olarǵa túsinistikpen qaraıtyn. Al qazirgi daǵdarys kezinde, oraza-namaz toqtyqta, ıman keter joqtyqta demekshi, baılar men bankırler kedeılerdiń ashý-yzasyn týdyrmasa, qurmetine bólenip otyrǵan joq. О́ıtkeni, atalmysh resessııanyń saldarynan alpaýyttar da belgili bir shyǵyndarǵa tap bolǵanymen, olardyń úlken bonýstar alýy áli toqtaǵan joq. Anyǵyraq aıtqanda, olardyń murtyn qazir de balta kespeıdi. Daǵdarysty jeleý etip, bankırler júzdegen qyzmetkerlerdi jumystan bosatyp jiberdi, esesine, murttaryn únemdelgen qarjynyń esebinen maılap otyr.Basqa damyǵan eldermen salystyrǵanda amerıkalyq bankırler men iri kompanııa prezıdentteriniń tabysy qatardaǵy qyzmetkerdiń tabysynan 200 ese asyp túsedi eken. Al Japonııada bul kórsetkish 16 esemen shekteledi. Bul turǵydan kelgende, amerıkalyqtar ózge elderge jaman úlgi kórsetip otyrǵanyn Dj.Stıglıs ashyp aıtady. Aıtsa aıtqandaı-aq, synyqtan basqanyń bári juǵady demekshi, álgindeı úderis endi ózge elderde de tarap ketse, oǵan tańǵalýǵa bolmaıdy.Joǵaryda Djozef Stıglıs keltirgen aıǵaqtardyń bultartpaıtyn dálelderin Nıý-Iorktegi Ýoll Strıtte ornalasqan Amerıkanyń Goldman Sachs, Morgan Staneley, Merrill Lynch jáne Lazard Freres & Co. syndy eń aıtýly ınvestısııalyq bankterde tabany kúrekteı 17 jyl qyzmet atqarǵan, tájirıbeli bankır ári qalamy qarymdy jýrnalıst Ýıllıam Kogannyń «Sońǵy magnattar: Lazard Freres jáne Kompanııanyń qupııa tarıhy» (William Cohan. The Last Tycoons: The Secret History of Lazard Freres & Co.) atty monografııasynan da kezdestiremiz.Avtor keltirgen derekterge qaraǵanda, joǵaryda atalǵan ınvestısııalyq bankter arqyly jylyna trıllıondaǵan dollar ótip, olarǵa mıllıardtaǵan paıda kelse, bankırlerdiń qaltasyna da ondaǵan mıllıon tabys túsedi eken. Sondyqtan da bolar, Amerıkanyń qarjy álemi atynan at úrketin álgi bankırlerge «uly erkekter» degen aıdar taqqan. О́ıtkeni, aıtýly alpaýyttardyń yqpaly sonshalyqty sheksiz bolǵandyqtan, olardyń yǵyna jyǵylmaıtyn pende bolmaıtyn kórinedi. Aıtsa, aıtqandaı-aq, álgi «ulylardyń» ishindegi túkirigi jerge túspeıtin, ataǵy jer jaratyn bir bankırdi avtor erekshe ataıdy. Máselen, bir jarym ǵasyrlyq tarıhy bar Lazard Freres & Co. ınvestısııalyq bankin uzaq jyldar boıy basqarǵan Felıks Rohatın (Felix Rohatyn) 1970 jáne 1975 jyldary Amerıkanyń Ýoll Strıt bankterin olarǵa tónip kelgen eki birdeı daǵdarystan aman alyp qalypty.Biraq sol Felıks Rohatınniń ózi de, Ýoll Strıttiń joǵaryda atalǵan ózge «uly erkekteri» de bul joly, atap aıtqanda, ústimizdegi ǵasyrdyń 2008 jyly bastalyp, sońy álemdik qarjy-ekonomıkalyq resessııaǵa ulasqan daǵdarysqa múlde tosqaýyl qoıa almapty. Árıne, olardyń bári de qoldarynan kelgeninshe tyrysyp baqqan. Tipti, bılik te olarǵa barynsha kómektesken. Memleket tarapynan bankterge trıllıondaǵan aqsha da bólingen. Alaıda osy maqalanyń basynda Djozef Stıglıs atap kórsetken kapıtalıstik qoǵamnyń kemshilikteri, ıaǵnı naryq turaqsyzdyǵy, bılik pen saıası júıeniń olqylyqtary men ádiletsizdigi ólsheýsiz etek alǵandyqtan, joıqyn daǵdarys pen qarjy-ekonomıkalyq resessııaǵa eshqandaı kúsh tosqaýyl bola almaǵan.Demek, búgingi daǵdarys pen resessııa – joǵaryda atalǵan úsh faktor týdyrǵan teńsizdiktiń quny. Onyń túbirinde bizdiń Elbasymyzdyń «Qazaqstan-2050» Strategııasynda atap ótilgen, HHI ǵasyrdyń syn-qaterlerine jatqyzylǵan búgingi órkenıet qundylyqtarynyń quldyraýy men áleýmettik turaqsyzdyqtyń jatqany eshbir kúmán týdyrmaıdy.Endeshe, osy turǵydan kelgende, Elbasynyń bastamasymen Astanada joǵary deńgeıde ótkizilip júrgen ekonomıkalyq forýmdardyń mańyzy óte zor. Onyń ishinde, ásirese, besinshi forýmda Prezıdent Nazarbaev jarııa etken G-Global qaǵıdasynyń keleshegi úlken. О́ıtkeni, aqparat quraldary sharyqtap damyǵan búgingi zamanda álemdik ekonomıka men qarjy salasyn tyǵyryqqa tirep otyrǵan jahandyq daǵdarystyń sebep-saldaryn tek oza damyǵan elderdiń basyn qosatyn G-8 nemese G-20 dep atalatyn klýbtarǵa múshe alpaýyt elderdiń tizginin ustaǵandar ǵana sheshe almaıtynyna adamzattyń kózi anyq jetti. Sosyn, jahandyq syn-qaterler men daǵdarysty búkil álemniń aqyl-oıyn bir arnaǵa toǵystyratyn G-Global sekildi jahandyq únqatysý alańy ǵana toqtata alatynyna senim kúnnen-kúnge artyp keledi. Onyń ústine, syrt kóz synshy demekshi, bul pikirdiń durystyǵyna osy maqalada nazar aýdarylǵan sheteldik ǵalymdardyń oı-túıinderi de naqty dálel bola alady.
Ádil AHMETOV, senator, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.