Elimizdiń úshinshi iri qalasy atanǵan Shymkenttiń damýdyń dańǵylyna túskenine de jyldan asty. Osy ýaqyt ishinde óndirisi órlep, qurylysy qarqyn alǵan mıllıondy shaharda ońdy ózgerister kóptep kórinis berip otyr. Qala turǵyndaryna yńǵaıly jaǵdaılar jasaý úshin jergilikti bılik te memlekettik deńgeıde túrli baǵdarlamalar arqyly halyqqa etene jaqyn bola túsýde. Árbir turǵynnyń talap-tilegin tyńdap, ýaqyt retimen sheshimin tabýyna jumys isteýde. Áleýmettik máseleler ákimdik janynan qurylǵan arnaıy ortalyqtarda qaralyp, jańa jobalar júzege asyrylyp jatyr. Búginde shyraıly Shymqalada qolǵa alynǵan birqatar jobany, atqarylǵan jumystardy boıamasyz baıandaýdy jón kórdik.
«Shymkent Sıtı» balamaly qýat kózderine ıek artpaq
Bylaıǵy jurt tarapynan Shymkent qalasynyń aýmaǵy Máskeýmen teń degen áńgime aıtylyp jatady. Ushaqtan Shymqalaǵa nazar salsańyz, shyndyǵynda qala qulashyn keńge jaıǵan. Biraq sáýlet nysandarynyń deni – bir-eki qabatty jataǵan úıler. Bir sózben aıtqanda, qala boıyna emes, enine qaraı óse túsken. Osyny eskergen jergilikti bılik shaharda kóp qabatty ǵımarattar turǵyzýdy qolǵa alǵan.
Shymkent naryǵyna otandyq «Otaý stroı» qurylys kompanııasymen qatar, búkil elge tanymal Highvill Kazakhstan ınvestısııalyq-qurylys kompanııasy kire bastady. Jyl basynda atalǵan qurylys kompanııasy «Shymkent City» aýmaǵynda turǵyn úı nysandaryn salatyn bolǵan. О́z kezeginde ońtústikkoreıalyq kompanııa basshylary Qazaqstandaǵy úshinshi megapolıske ozyq tájirıbe engizýge múmkindik beretin alań retinde qaraıtyndaryn aıtqan. Shahar bıligi de sheteldik ınvestorlardyń turǵyn úı qurylysyn júrgizýde eshqandaı kederginiń bolmaıtynyn málimdep, Highvill kompanııasynyń bastamalaryna oń baǵasyn berdi. Sonymen qatar turǵyn úıdiń sapasynan bólek, onyń seısmıkalyq jaǵdaıǵa da tózimdi bolýyn eskerý qajet ekenin eskertti.
Megapolıstiń soltústik aımaǵynda ornalasqan «Shymkent City» – 12 oramnan turatyn shaǵyn aýdan. Onda turǵyn úı men bıznes ortalyqtarynan bólek, saýda oryndary, emhana, oıyn-saýyq ortalyǵy, gúlzar men demalys aımaǵy bolady dep josparlanǵan. Qazirgi tańda jańa qalashyqqa ınfraqurylym júıeleri tartylǵan. Tipti zamanaýı tehnologııany qoldanyp, «Shymkent City» qalashyǵyn energotıimdi jasyl qala etip salýǵa múmkindik týyp otyr. О́ıtkeni Shymkentte kún men jel energııasynyń qýaty joǵary.
«BUU Damý baǵdarlamasy elimizdiń birneshe qalasynda áleýmettik nysandar men úılerge qanatqaqty jobalar ázirlep, ol nysandarǵa balamaly energııa kózderi qoldanylǵan», deıdi Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń ókili Jaqsylyq Toqaev. Onyń aıtýynsha, elimiz aýmaǵyndaǵy 7000 mektep, 3000 aýrýhana memlekettik energetıkalyq tizimge engen. Maman osyndaı qanatqaqty jobalardy aýmaǵy 428 ga, 55 myń adam turýǵa arnalǵan «Shymkent City» jobasynda da qoldanýǵa bolatynyn tilge tıek etedi.
BUU DB men Qazaqstan Úkimetiniń energııa tıimdiligi boıynsha jobalarynyń menedjeri Aleksandr Belyıdyń aıtýynsha, jergilikti turǵyndar arasynda júrgizilgen saýaldama nátıjesi boıynsha Shymkenttiń biraz turǵyny úıleriniń shatyry men jertóleleriniń apatty jaǵdaıda turǵanyna shaǵymdanǵan. Qoldanystaǵy ǵımarattar energııany óte kóp tutynady. Qalada júrgizilgen eń alǵashqy energoaýdıt máselesi 1 sharshy metrine 150 kv/saǵ jylý energııasy tutynylatynyn kórsetti. Al norma boıynsha 77-80 kv/saǵ bolýy tıis. Osydan-aq qalada balamaly energııa kózderine ótý máselesiniń tolǵaǵy jetkenin ańǵarýǵa bolady.
О́sim kórsetkishi joǵary qala
Byltyr ǵana mıllıondy qala mártebesin alǵan Shymkent turǵyndarynyń sany bıylǵy 1 maýsymda 1 mln 22 449 adamǵa jetti. Shahar respýblıka qalalary men óńirleri kóleminde halyq sany jaǵynan segizinshi orynǵa turaqtady. Bul týraly Shymkent qalasynyń statıstıka departamentiniń basshysy Ernazar Qultaev aqparattyq-kommýnıkasııalyq ortalyqta ótken baspasóz brıfınginde málimdedi.
«О́tken jylǵy tıisti kezeńmen salystyrǵanda halyq sany 2 paıyzǵa nemese 20 158 adamǵa artty. Shymkent respýblıkada halyq tyǵyz ornalasqan qalalardyń birine jatady. Munda 1 sharshy shaqyrymǵa 852 adamnan keledi. 2017 jyly 835,2 adam bolǵan edi. 2019 jylǵy qańtar-mamyrda halyqtyń tabıǵı ósimi 8 900 adamdy qurady jáne 2018 jylǵy tıisti kezeńmen salystyrǵanda 1,6 paıyzǵa ósti. Shymqala bala týý men tabıǵı ósim kórsetkishteri boıynsha elimizde 4-orynda. Bıyldyń bes aıynda qala boıynsha 10 919 náreste jaryq dúnıe esigin ashsa, ósim 2,4 paıyzdy qurap otyr. 2018 jylǵy qańtar-mamyrda 10 665 bala týǵan edi», dedi E.Qultaev.
Shahar aldaǵy ýaqytta «Smart city»-ge aınalady
Shymkent bolashaqta «Smart city» mártebesin ıelenbek. Búginde qalanyń 2023 jylǵa deıingi áleýmettik-ekonomıkalyq damý tujyrymdamasy jasalǵan. Basty maqsat – qala turǵyndary men qonaqtaryna meılinshe jaıly jaǵdaı jasaý. Qazirgi tańda jergilikti polısııa jumysyn júıelendirý men bilim salasynda jańalyqtar engizý boıynsha birshama smart júıe júzege asyryldy. Al bıylǵa 16 joba josparlanǵan. Alǵashqy kezekte «103» jedel medısınalyq járdem qyzmetin jańǵyrtý jobasy tur. Atalǵan joba «103» qyzmetin qazirgi zamanǵy jabdyqtarmen jáne arnaıy avtokóliktermen materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtandyrýdy jáne biryńǵaı Sall-ortalyq qurýdy kózdeıdi. Sonymen qatar «112» biryńǵaı kezekshilik-dıspetcherlik qyzmetin engizý jobasy aıasynda «101», «102», «103» jáne «112» shuǵyl qyzmetter biryńǵaı baılanys ortalyǵyna biriktiriledi.
Úshinshi joba – «109» monıtorıng jáne den qoıý qyzmeti. Atalǵan qyzmet jergilikti atqarýshy organnyń, onyń qurylymdyq bólimsheleriniń jáne qalalyq qyzmetterdiń azamattarmen aqparattyq ózara is-qımylyn qamtamasyz etedi, konsýltasııalyq qoldaý kórsetý jáne shuǵyl emes sıpattaǵy oqys oqıǵalardy joıýǵa arnalǵan. Alǵa qoıǵan josparlar aıasynda keshendi medısınalyq aqparattyq júıeni engizý arqyly medısına mekemeleriniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jaqsartý, tehnıkalyq jáne kásibı bilim berý uıymdarynyń qyzmetin avtomattandyrý jumystary júrgiziledi. Eń aýqymdy jobalardyń biregeıi IoT elemetterin áleýmettik nysandarǵa engizý bolady.
«Atalǵan joba áleýmettik nysandarda (mektepter, balabaqshalar jáne aýrýhanalar) jylytý maýsymynyń monıtorıng prosesin avtomattandyrýdy qarastyrady. Joba aıasynda jylý berý maýsymynyń barysyn baqylaý, áleýmettik nysandarǵa elektr energııasyn, sýdy tutynýdy esepke alý úshin esepteý quraldaryn ornatý iske asyrylady. Al «Aqyldy kvartal» – kóp qabatty turǵyn úılerde derekterdi berý jáne «E-Shanyrak» AJ-men ıntegrasııasy bar úıge ortaq esepteý quraldaryn ornatyp, usynylatyn qyzmetterdiń ashyqtyǵy, naqty ýaqyt rejimindegi monıtorıng, tutynýdy únemdeý jáne kórsetkishterdi avtomatty túrde jınaý nátıjelerine qol jetkizý múmkindigi engiziledi», deıdi qalalyq sıfrlandyrý basqarmasynyń basshysy Aınur Iýsýpova.
Qatty turmystyq qaldyqtardy shyǵarýdy dıspetcherlendirý, «Aqyldy kósheni jaryqtandyrý», Qoǵamdyq kólikte elektrondy bıletteý júıesi, «Aqyldy kólik turaǵy», «Sergek» ıntellektýaldy beınebaqylaý júıesi, jer qatynastary salasyndaǵy memlekettik qyzmetterdi avtomattandyrý, ǵımarattarǵa QR-kodtardy ornatý, «Elektrondy arhıvti», ERAP júıesin engizý boıynsha birqatar jumys atqarylýda. Aldaǵy ýaqytta da «Aqyldy qala» jobasy aıasynda biraz kúrdeli másele ońtaılandyrylǵan jolmen sheshimin tappaq.
Sondaı-aq sońǵy ýaqytta qala kóshelerindegi qoǵamdyq kólikterge 2GIS elektrondy baǵdarlamasy engizilip, aıaldamada kólik kútken jolaýshy avtobýstardyń qaı baǵytqa júretindigin smartfonynan bilip otyratyn boldy. Osylaısha kúndelikti turmysta shahar turǵyndarynyń ómirine dendep enip kele jatqan «Smart» aldaǵy ýaqytta turǵyndardyń elgezek kómekshisine aınalatyny anyq.
Elektrondy qyzmet demekshi, qala ákimdigi tarapynan 2019 jyldyń ekinshi toqsanynda halyqqa jalpy sany 2 043 493 qyzmet usynylǵan. Onyń ishinde 1 556 758 qyzmet túri elektrondy nysanda kórsetilipti. Iаǵnı, jalpy qyzmetterdiń úlesi 76,2 paıyzdy quraıdy. Esepti merzimde memlekettik kórsetiletin qyzmetterdiń sapasyna shaǵym kelip túspegen. Suranysqa ıe 12 qyzmet avtomattandyrylsa, 112 memlekettik qyzmet boıynsha Jol kartasy bekitilipti. Sonyń nátıjesinde jalpy sany 55 qyzmet avtomattandyrylyp, 57-sin sıfrly júıege aýystyrý josparlanǵan. Bul jumystar da qarqyndy túrde júrgizilýde.
Bir sózben aıtqanda, qalada qaǵaz arqalap, memlekettik mekemelerdiń esigin tozdyratyn zaman kelmeske ketip bara jatyr. Endi shahar turǵyndary elektrondy qyzmet alý kezinde ýaqyty men qarjysyn únemdemek.
Turǵyndardyń quqyǵyn qorǵaý – basty nazarda
Elimizdegi iri megapolıster úshin eń basty qundylyq – qala turǵyndary úshin qaýipsiz, qolaıly orta qalyptastyrý. Osy maqsatta úshinshi megapolıste azamattardyń quqyǵyn qorǵaýdy qamtamasyz etýge arnalǵan «Qorgau» jobasy bastaldy. «Qorgau» – halyq kómekshisi. Ol 200-den astam ózekti taqyrypty qamtıdy. Onyń aıasynda turǵyndar tegin zańgerlik kómek alyp, ózderiniń quqyqtyq saýattylyqtaryn arttyrady. Jobanyń aımaqtyq bólimshelerin ashýdy azamattyq sektor men úkimettik emes uıymdar jetekshileri qolǵa alǵan.
«Bul halyqtyń quqyqtyq saýattylyǵyn arttyra otyryp, olarǵa tegin zańgerlik kómek kórsetýdi kózdeıdi. Ár óńirge bekitilgen zańgerler aldaǵy 4 aı boıy turǵyndarǵa keńes beredi. Jumys kúni ishinde kez kelgen jas zańgerdiń kómegine júgine alady. Bizde basyna kún týǵanda ǵana zańgerdi izdeıtinder kóp. Endigi jerde kez kelgen máseleni tyńdaýǵa daıynbyz», deıdi óńirlik jetekshi Sabıra Baızaqova.
«Qorgau» aýqymdy jobasy – Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligimen birlese otyryp, «Azamattyq bastamalar ortalyǵy» KEAQ-tyń qoldaýymen «Biryńǵaı Call-ortalyq qurý arqyly Quqyq qorǵaýshy keshendi jobasyn iske asyrý» granty sheńberinde atqarylyp otyrǵan sharýa.
«2019 jyldyń 1 tamyzynan elimizdiń barlyq qala, aýdanynda zańgerlik keńes berý bólimderi ashyla bastady. Shymkent qalasyndaǵy bólim jastar resýrstyq ortalyqtarynda ornalasady. Joba sheńberinde zań fakýltetiniń stýdentterine tájirıbeden ótý múmkindikteri de qarastyrylǵan. Sondaı-aq túrli áleýmettik mańyzy bar is-shara uıymdastyrý josparlanǵan», deıdi jastar resýrstyq ortalyǵynyń basshysy Nurdáýlet Táńirbergen.
Iri aglomerasııalyq ortalyq atanady
Bolashaqta Shymkent qalasynyń irgesindegi eldi mekender, óndiris oryndary qalaǵa «qyzmet etýshiler» bolyp tabylary anyq. Oǵan qalanyń ınfraqurylymdyq, kóliktik áleýeti jetkilikti. Máselen, óńirdegi Túrkistan oblysynyń birqatar aýdanymen shektesip jatqan shaharǵa aýdan, eldi mekenderdiń turǵyndary shıkizat pen jumys kúshin alyp kelýde. Bul – álemdik tájirıbede bar dúnıe. Sebebi Nıý-Iork, Parıj, London naǵyz aglomerasııanyń jemisi ekenin ýaqyt dáleldep berdi. Ári ony kúlli álem kórdi. Sondyqtan ózimizde bar tabıǵı jaǵdaıdy paıdalana otyryp, Shymkentti ońtústik óńirdiń aglomerasııalyq «júregine» aınaldyrýymyz qajet. Bir sózben aıtqanda, Shymkent óziniń jarqyn damý jolynda ózimen kórshiles aýdan, qalalardy da birlikte alǵa jeteleıtini anyq. Buǵan shahardyń ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı áleýeti jetkilikti.
Ońtústik aglomerasııasynyń ızohron tásiline (1,5 saǵat ishinde kólikpen júrip ótý) Shymkent qalasy, Saıram, Tóle bı, Ordabasy, Báıdibek, Túlkibas, Qazyǵurt aýdandary, Arys qalasy engizilgen. Onyń ishinde Shymkent aglomerasııanyń ıadrosyna aınala otyryp, kórshiles aýdan, qalalardyń demografııalyq ósimine baılanysty áleýmettik, ınjenerlik júıelerin, kólik, turǵyn úı qurylystaryn júrgizetin, ónerkásip jáne aýyl sharýashylyǵyn damytatyn taptyrmas megaortalyqqa aınalady.
Atap aıtar bolsaq, qalanyń jańa Bas josparyna sáıkes 40 eldi meken (shekarasy 40 myń ga-dan 117 myń ga-ǵa deıin ulǵaıǵan) Shymkentke qosyldy. Aýyl sharýashylyǵy, saýda-sattyq salasy júıeli jolǵa qoıylǵan Saıram, Tóle bı, Ordabasy aýdandarynyń qalaǵa jaqyn ornalasýy birinshi tıimdilik bolyp sanalmaq. Qala shyn máninde eldiń úshinshi qalasy ataný úshin ishki jáne syrtqy formatta júıeli jumys istelýde. Buǵan eski qala aýmaǵynan bólek boı kótergen jańa ákimshilik-iskerlik ortalyq pen ındýstrııalyq aımaqtardyń salynýy jáne qalanyń ınvestısııalyq tartymdylyǵy dálel.
Shymkenttiń Bas josparynda ınfraqurylym jaǵdaıyna qaraı (áýe joly, temir jol, avtomobıl qatynasy) shaǵyn jáne orta kásipkerlik, saýda salasynyń mańyzdy núktelerin jol boılarynda ornalastyrý qarastyrylǵan. Bul oraıda aglomerasııalyq prosesti retteý úshin áýeli qalada halyqtyń ómir súrýine qajetti ınjenerlik júıelerdi damytý qajet. Osy maqsatta bıyl atalǵan istiń bastamasy retinde 8 eldi mekenge aýyz sý, 8 eldi mekenge káriz júıesin, 8 eldi mekenge elektr jelisin, 5 eldi mekenge gaz qubyryn tartý josparlanǵan.
Aglomerasııanyń júıeli júzege asýy úshin kólik salasynyń mańyzy zor. Kez kelgen adamnyń ýaqytyn únemdeý úshin eń bastysy irkilissiz joldyń bolýy shart. Osyny eskergen Shymkent qalasynyń ákimdigi shahardaǵy aınalma joldardy jáne aýdandarǵa baratyn oblystyq mańyzy bar joldardy qaıta qurý, qalaǵa kire- beris jerdegi kólik qozǵalysyn jeńildetý úshin júıeli jospar ázirlep, jumys isteýde.
Bas josparǵa sáıkes keleshekte qala joldarynda JRK (jeńil relsti kólik) jelisin salý qajettiligi týyndap otyr. Osy maqsatta A-2 avtomobıl tas jolyn, Ońtústik, Soltústik, Shyǵys aınalma joldarynyń qurylysy, Abaı jáne Qonaev dańǵyldarynyń jalǵasyn jáne qalanyń soltústik – ońtústik, shyǵys – batys bólikterin baılanystyrý kózdelgen.
Qala halqynyń tabıǵı ósimine jáne ýrbandaný prosesteriniń júrýine baılanysty turǵyn úılerge degen suranys artady. Osyny eskere otyryp, jańa ákimshilik-iskerlik ortalyǵyn, «Turan» shaǵyn aýdanyn, Saýran, Tashkent baǵytynda, «Aqtas-1» shaǵyn aýdanynda kóp qabatty turǵyn úıler qurylysyn damytý josparlanǵan.
Bul – aýyz sýǵa eń baı aımaq. Sondyqtan sýdy tıimdi paıdalaný arqyly óńirdi ǵana emes, Qazaqstannyń kóp jerin kókónispen, jemis-jıdekpen qamtamasyz etýge bolady. Sondaı-aq Shymkent – kún energııasy uzaq jáne mol bolatyn qala. Sondyqtan balamaly qýat kózin paıdalanýdyń da mol múmkindigi bar. Qysqasy, Shymkent aglomerasııasynyń qarqyndy damýyna múmkindik mol. Bolashaqta ol qoljetimdi ári qunarly azyq-túlik óndiretin jáne onyń salalas býyny sanalatyn jeńil ónerkásipti damytatyn ortalyqqa aınalýy tıis.
Túıip aıtar bolsaq, Shymkent ýrbandaný jáne osy úderistiń nátıjeli júzege asyrylýy arqyly ilgerilep damı túspek.
Qalanyń kóshesi yńǵaıly bolsa...
Qytaılarda «Tez baı bolamyn deseń, jyldam jol sal», degen támsil bar. Shyndyǵynda, taqtaıdaı jol – ekonomıkanyń kúretamyry. Sondyqtan damyǵan elder iri qalalar men óndiris oryndarynyń arasyn eshqashan úzbegen. Onyń ústine shahar kósheleriniń sáýletine de myqtap mán bergen.
Búginde Shymkent qalasynyń ákimdigi kóshelerdi abattandyrýdy barynsha qolǵa alǵandaı. Byltyr shahardyń ortalyǵyndaǵy Táýke han dańǵylyn qulpyrtyp tastasa, bıyl Ahmet Baıtursynuly kóshesin jańa keıipke engizýde. Jóndeý jumystary aqpan aıynda bastalyp, úsh brıgada jumyldyrylǵan. Olar joldardy keńeıtý, velojol, aıaqjol salýmen aınalysýda. Al qurylys materıaldaryna tek otandyq ónimder paıdalanylýda. Aldaǵy ýaqytta shahardyń basqa kósheleri de osy úlgi boıynsha abattandyrylmaq. Qalalyq jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasy avtomobıl joldary bóliminiń basshysy Qaırat Baımendıevtiń aıtýynsha, jobanyń jalpy quny 1 mlrd 310 mln teńgeni quraıdy.
Sońǵy úlgide qaıta jóndeýden ótken joldardyń jıegine otyrǵyzylǵan aǵashtar men salynǵan velojoldar megapolıs kelbetin odan beter asha túskendeı. Keshqurym jastardyń osy joldarmen júgirip nemese velosıped teýip júrgenin kórip, qala mádenıetiniń durys baǵytta qalyptasyp kele jatqanyna kóz jetkizesiń...
Shymkent