Ultymyzdyń shynaıy tarıhyn jazý úshin úlken teorııalyq-metodologııalyq daıyndyqpen qatar, baı tarıhı derekter qory bolýy shart. Alaıda tarıhı derekterge, qujattarǵa qol jetkizý úlken másele ekendigi belgili. Bizdiń Otan tarıhyna, ásirese erte jáne ortaǵasyrlyq tarıhymyzǵa qatysty kóptegen derekter shetel muraǵattary men kitap qorlarynda saqtaýly. Qazirgi kúni Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarlamalyq maqalalary aıasynda ulttyq tarıhymyzdy, mádenıetimizdi túgendeýge, onyń kókjıegin keńeıtýge rýhanı bolmysymyzdy bútindeýge baǵyttalǵan irgeli sharalar atqarylyp jatyr. Mysaly, Qazaq eliniń ortaǵasyrlyq tarıhy boıynsha kóp jazba derekter qytaı, parsy, arab, shaǵataı tilderinde jazylǵan. Bul qoljazbalar negizinen Mysyr, Úndistan, Iran, Tájikstan, Armenııa, О́zbekstan, Qytaı, Reseı elderinde saqtalǵan.
Dalalyq aýyzsha tarıhnama, jazba muralary ǵasyrlar boıy halyqtyń armanyn, úmiti men senimin keler urpaqqa mıras etip, babalar tarıhyn keıingilerge jetkizgen. Talaı-talaı talaý men tonaýdan, taptap-taqyrlaýdan tylsym bir ǵajaıyppen amal qalǵan, sóıtip osy dáýirge jetken orasan mol jazba dúnıemiz bar. Bular týǵan halqymyzdyń qaısarlyǵy men ómirsheńdiginiń syryn uqtyrar sıqyrly kiltpen barabar.
Tarıhı jazbalarda taptyrmaıtyn qundy derekter mol. Olar tek Qazaq eli týraly ǵana emes, baǵzy zamandardaǵy, sondaı-aq osy dáýirdegi barlyq halyqtar men el-jurttar tarıhy, mádenıeti jaıly syr shertedi. Munyń mánisi aıqyn da. О́ıtkeni san yqylym jurttardyń ómir joly men taǵdyry Uly daladaǵy qazaq degen halyqpen toǵysyp-toqaılasqan ǵoı. Jatjurttyq basqynshylar bizdiń jazba dúnıelerimizdiń oshaǵyna qanshama ret shabýyl jasaǵan, qanshama qoljazba qoımasyn qıratqan, qanshama baldy barmaq kóshirmeshilerdi, jazbagerlerdi qyryp jibergen deseńizshi, biraq bizdiń dana halqymyz óz ómirin qurban ete otyryp parsy, arab, shaǵataı tilindegi jazbalardy aman saqtap qaldy. San ǵasyrlar sapyrylysynda bul asyl muralar qoldan-qolǵa ótip jat jurttardyń murajaı-mýzeılerinen, kitaphanalarynan oryn aldy, qazir bul qazynalar sol eldiń baılyǵyna baılyq qosýda. О́kinishtisi sol, qazaq halqynyń ejelgi jazba muralarynyń asyl nusqalary búgingi tańda óz qolymyzda joqqa tán, olar shalǵaıdaǵy bóten eldiń muraǵattarynda saqtaýly.
«Qolda barda altynnyń qadiri joq», kezinde óz úıimizde, óz tórimizde kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýǵa tıis asyl dúnıelerimiz shetelderge taý asyp, muhıt keship, qalaı jetkeni qazir bizge beımálim. Eń bastysy, «Mynaý bir dúnıeler qazaq atty halyqqa tán eken, bizge munyń qajeti qansha?» dep kóshege laqtyryp tastamaı, ata-babasynan qalǵan eń qymbat múlkindeı saqtap qalǵan jurttarǵa alǵystan basqa aıtarymyz joq. Másele, orta ǵasyrdyń eń qundy muralary – «Oǵyznama» (XII – XV ǵ.ǵ.) dastany Parıjde, Horezmıdiń «Mahabbatnama» (XV ǵ.) dastany – Londonda, «Ál kıtab al geomını» Kaırde tur. Bul tizimdi odan ári jalǵastyra berýge bolady. Máskeýdiń ózinde 3 myńnan asa, Sankt-Peterbýrgte 2 myńnan asa, Tatarstanda 2 myńnan asa, Bashqurtstanda 1 myńnan asa, Ashhabadta 2 myńǵa jýyq san alýan, san myńdaǵan qazaq tarıhyna tıesili kitaptar men qoljazbalar bar eken. Qazaqtardyń atamekeni bolǵan Astrahan, Sarytaý, Omby, Orynbor qalalaryndaǵy arhıv, kitaphana qorlarynda qoljazbalardyń kóptigi sonshalyq, olarǵa arnaıy arheografııalyq izdeý-suryptaý jumystaryn júrgizgen jón. «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda kóptegen qundy muralarymyz elge jetkizilgeni belgili. Bizdiń pikirimizshe, elge ákelingen dúnıeden, ákelinbegen qazynamyz orasan mol.
Qazaq halqynyń aýyzsha tarıhnamasy men shejireshildigi máselesi táýelsizdik alǵaly beri únemi kóterilip keledi. Qazaqstandyq ǵalymdar óz zertteýlerinde Shyǵystyń jazba eskertkishteriniń úzindilerin meılinshe kóbirek paıdalanyp, olardy ǵylymı aınalymǵa engize otyryp, derektaný ǵylymynyń qalyptasýyna barynsha úles qosýlary tıis. Shyǵys jazbalaryn durys baǵalamasaq, qazaq, túrki halqy tarıhynyń túbine tereń .úńile almaımyz. Eger olardy durys oqı bilsek san alýan túrki halyqtaryn qalyptastyrǵan myń, júz, qyryq, núkis, qııat, barlas t.b. rýlardyń tegin saralaı túsemiz. Olardy anyqtaı tússek qazaq degen halyqtyń Uly daladaǵy oz ornyn aıqyndaı alamyz. Túrki qaǵanaty men Qazaq ordasynyń tarıhı tulǵalary Qybyraı, Asparýh, Qapal, Ketbuǵa, Naǵanaı, Aqnazar han, Táýekel han, Esim han t.b. sandaǵan arystarymyzdy tanyp bilemiz.
Sankt-Peterbýrgtegi Ermıtajdan ne bolmasa Máskeýdegi Shyǵys halyqtary mádenıetiniń mýzeıinen, Armenııadaǵy Matenadaran qoljazbalar qorynan qazaq tarıhyna qatysty ǵajaıyp jádiger, muralarymyzdy kezdestirýge bolady. Túrkııadaǵy mýzeıdiń birinde Úlken orda rýynyń biri Sirgelilerge qatysty qundy mura saqtalǵan eken. Al bulardy «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda elge qaıtarý máselesin de jolǵa qoıǵanymyz jón.
Al bizdiń elimizdiń, ultymyzdyń tarıhyna, mádenıetine qatysty orasan mol qazynany kezinde Túrkistan ólkesiniń astanasy bolǵan Tashkent shaharyndaǵy muraǵattar men kitaphanalardan, mýzeılerden, arhıv qorlarynan tabýǵa bolady. Munda túrki halyqtaryna ortaq san myńdaǵan qoljazbalar qorynda qanshama asyl muralarymyz bar. Basqalaryn aıtpaǵanda Túrkistan general-gýbernatory A.P.Kaýfmannyń tikeleı basshylyǵymen daıyndalǵan 594-tomnan turatyn «Týrkestanskıı sbornık» pen «Týrkestanskıı Albom»-ǵa (10-tom) taǵzym etip, rıza bolmasqa sharańyz joq. Biz 1999 jyly alǵash ret osy eńbekterdiń birshamasyn qarap shyǵýǵa qol jetkizdik. Sol jyly О́zbekstannyń ortalyq muraǵatynda zertteý jumystaryn júrgizý barysynda adam qoly tımegen arab, parsy, shaǵataı tilderinde jazylǵan tom-tom eńbekterdiń shań basyp, izdeýshisin kútip jatqanyna kýá boldyq. Qanshama dúnıeler qupııa degen belgi salynyp qulyptaýly jatyr. О́zbekstan Respýblıkasynyń Prezıdent arhıvinde Alash arystaryna qatysty qanshama muralardyń jatqanynan beıhabarmyz. Túrkistan qaıratkerleri Turar Rysqulov, Sultanbek Qojanov, Muhametjan Tynyshbaev, Sanjar Aspandııarov syndy dara tulǵalardyń shynaıy ómirine qatysty qujattardyń sonda qupııa saqtalyp, qolǵa jetpeı kele jatqanyn ańdaýǵa bolady. Búginde olarǵa qol jetkizý muń bop tur. Osynaý asyl murany tolyqtaı zerdeleýge naryqty zamannyń júgin arqalaǵan qazirgi dáýir ǵalymdary da bara bermeıdi.
Ábý Raıhan Bırýnı atyndaǵy Ǵylymdar akademııasynyń qoljazbalar qorynda san myńdaǵan jaýhar saqtaýly. Qoljazbalardyń deni arab, parsy, shaǵataı tilderinde. Ásirese ortaǵasyrlyq shyǵystyń jazba derekteri men shyǵarmalary sonshalyqty mol.
Qazaq handyǵy dáýirinen málimet beretin mynadaı jazba eskertkishter qoljazbalar qoryn tolyqtyryp otyr:
Abdallah Balhı, «Zýbdad al-asar» («Jylnama qaımaqtary»); Molla Shádi, «Fath-name» («Jeńis týraly kitap»); Masýd beı Ýsman Kýhıstanı, «Tarıh-ı Abýl-haır-hanı» ; «Taýarıh-ı gýzıdaıı Nýsrat - name» (avtory belgisiz); Kamal ad-dın Bınaı, «Shaıbanı name»; Zaın ad-Dın Vasıfı, «Badam al-vakaı»; Hafız Tanysh Býharı, «Abdýllanama»; Mýhammed Iýsýf al-Mýnshı, «Tarıhı Mýhımhanı»; Abdýrahman Talı, «Tarıh-ı Abýlfaızhana»; Mahmýd Hakım Iаıfonı, «Tarıh - ı Solotın Fargana».Bul shyǵarmalarda túrki, onyń ishinde qazaq halqynyń tarıhy, etnografııasy, geografııasy, rýlary men tarıhı tulǵalaryna baılanysty san alýan biz biletin, bilmeıtin qundy málimetter jetkilikti. Búgingi kúnge deıin olardy orys, sheteldik ǵalymdardyń aýdarmalary arqyly ǵana úzip-julyp paıdalanyp kelemiz. Nege tikeleı, tolyq qazaq tiline aýdarýdy qolǵa almaımyz?
Sóz joq, tonaýǵa túsken tól muralarymyzdyń belgilerine qaraǵanda belgisizderi áldeqaıda kóp ekenine kúmán bolmasa kerek. Basqasy basqa, Máskeý men Sankt-Peterbýrgten ketip, Qazaq eli men Ortalyq Azııada arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizgen A.N.Bernshtam, S.P.Tolstov sııaqty arheolog ǵalymdar tapqan qyrýar oljanyń bir bóliginiń Qazaqstanǵa buıyrmaǵanyna ne aıtýǵa bolady.
Al birinshi Petr zamanynan beri qaraı qazaq dalasyndaǵy baǵzy qorǵandardyń, odany beridegi beıit-qorymdardyń qanshalyqty bassyzdyqpen jáne qandaı mólsherde tonalǵanyn Ermıtajda, Máskeý, Omby mýzeılerinde syqap turǵan altyn qazynalarǵa qarap-aq mólsherleýge bolady. Bir ǵana mysal 1871 jyly Túrkistan general-gýbernatorlyǵynyń sheshimimen patsha ofıseri, shyǵystanýshy A.A.Kýn Peterbýrgke on bes jáshik arheologııalyq qundy zattardy attandyrǵan. Taǵy bir dáıek, Kenesary hannyń myltyǵy Omby mýzeıinde saqtaýly. Mundaı jádigerler tize bersek tolyp jatyr. Olardy qaıtarý úshin Úkimet tarapynan janashyrlyq, belsendi is-qımyl kerek.
Túrkistan ólkesin zerttegen patshalyq Reseıdiń saıasatyn júzege asyrýshy V.A.Kallaýar, A.P.Dobromyslov, N.Mallıskıı, V.Nalıvkın, N.Veselovskıı, P.G.Galýzo, A.Geıns, N.Hanykov, M.P. Horoshkın, A.Kastane t.b. qazaq, ózbek, qyrǵyz, túrikmen, tájik halyqtaryna qatysty kóptegen baǵaly materıaldar qaldyrýmen qatar, asyl qazynamyz – qoljazbalar men eski kitaptardy, kóne etnografııalyq, arheologııalyq muralardy óz elderine úzdiksiz jóneltip otyrǵan. Qanshama qazyna shetel asty. Eger árisi Ortalyq Azııa órkenıetiniń, bergisi qazaq halqynyń tonaýǵa túsken tarıhı-mádenı muralaryn joqtar bolsaq, munyń ózi ýaqyt aıasynda myńdaǵan jyldy qamtıtyn, jumyr jerdi sharpıtyn uly joqtaýǵa ulasar edi. Bul rette tól topyraǵymyzda dúnıege kelgen tarıh jáne mádenıet eskertkishterin, sonyń ishinde jazba mádenıetimizge qatysty muralardy aldymen anyqtaýdyń, sonan soń múmkindiginshe túpnusqasyn nemese kóshirme úlgisin qaıtarýdyń máni aıryqsha. Ásirese Túrkistan ólkesiniń tarıhyna baılanysty muralar ushan-teńiz. Bul tolyqqandy zertteýdi qajet etedi. Al olardy taýyp, zerdelep, aınalymǵa engizý búgingi zııalylar moınyna artylar júk.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarlamalyq maqalalary ult qundylyqtaryn áıgileýdi, zertteýdi der kezinde kóterip otyr.
Bul uly Otanymyzdyń mereı-mártebesin kóterý jolynda búgingilerdiń ǵana emes, bolashaq urpaqtyń da kıeli mindetteriniń biri. Munyń bári eldiń mádenı mártebesin kóteretin umtylys qana emes, eń bastysy halqymyzdyń eldik muratyn qalyptastyratyn, rýhanı tek-tamyrymyz ben óremizdi bútindeıtin týymyz dep sanasaq qatelespeımiz.
Muhıthan MIRAZOV,
«Qazaqtaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory,
Sádibek TО́LTEBAEV,
pedagogıka-psıhologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
Shymkent