Sátin salǵan istiń qaıyry baryna taǵy bir márte kóz jetti. Semeıden sergek attanyp, qýana kúpinip, kóńil masaırap, úmit jetelegen úlken joldan Abaı babaǵa qatysty qasiretti de shadymandy shıratpa shejireniń shetinen ustaı júgirgendeı keıipte edik. Qaraýylǵa deıingi dańǵyldyń qos qaptaly tunǵan tarıh, tamsantqan tálim, júrek lúpildeter qazyna-qambaǵa baı eken. Sonaý Shyńǵystaý silemderine ilikkenshe nebir tosyn syrly, tańdanystan tańdaı qurǵaǵan ańyz ispetti, biraq astary shyndyqpen shylanǵan naǵyz nápaqaly ýyz-násiptiń sólinen meıir qandyrǵanymyz ras. Iá,ıá, solaı! Barlyq qubylysqa Abaıdyń kózimen, Shákárimniń sherimen, Muhtardyń sózimen tańba-taralǵy tartqanbyz. Ol jaǵyn sál irke turalyq... Sebebi bar.
Sebepsiz saldar bolmaıdy. Keshegiden búgingi jaqyn. Aldymen táýelsizdiktiń bir tarıhı tábárigi týraly tarataıyn. Sosyn jolaıǵy tarıh kómbesin úńgip kórermiz...
...Uly Abaıdyń 175 jyldyǵy qarsańynda Qaraýylǵa kireberistegi aınalma jolda ornatylǵan «Abaı eli – rýhanııat mekeni» atty stellany ashý saltanatyna qatystyq. Abaı, Shákárim jáne Muhtardyń barelefti beıneleri úshburysh – úsh taǵandy báıterek butaǵyna qonaqtaǵandaı bolyp, elge kirgen ár pendeniń búıregin búlk etkizetindeı. Sezim áseri osy sátte jetelep shoq taldy alańqaı alabynan kózge ystyq basylǵan Toqtamys batyrdyń at ústindegi tulǵasyna janar qadatqyzady. Mine osy eskertkishtiń ashylý saltanaty bastaldy. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń «Týǵan jer» jobasy aıasynda Abylaı hannyń shep buzar batyrlarynyń biri, Qabanbaı men Bógenbaı bahadúrlerdiń senimdi serigi bolǵan, «Tý tikken Tobyqtynyń qolbasshysy» – Toqtamys batyr Laqaulynyń týǵanyna 290 jyl tolý qurmetine arnalǵan merekelik is-shara ýaqyt talabyna saı salıqaly ótti.
Qazaq-qalmaq soǵysynyń bas qaharmandarynyń biri, tolarsaqtan qan keship, týǵan jerin aq naızanyń ushy, aq bilektiń kúshimen qorǵaǵan dańqty batyr Toqtamys Laqauly 1730-shy jyldardyń shamasynda Ázirettiń Qarataýyndaǵy Jylybulaq degen jerde dúnıege kelgen. Toqtamystyń alǵash kózge túsip, júrek jutqan eren erliginiń tuńǵysh tanylǵan tusy – ataqty Shaǵan shaıqasy bolǵan. Sondaı-aq Aıagóz shaıqasynda da (mólshermen 1750 jyldary) qolyn kózsiz erlikke bastaı bilgen. Jalpy Toqtamys batyr úsh soǵysqa kirip, jeńiske jetip, úsh týǵa ıe bolǵan (sonyń bir týyn osy saltanatta kózben kórdik). Keıinnen Mamaı batyr da bir kezde Kókenaı batyrdan alǵan Tobyqty týyn batyr inisi Toqtamysqa tabystapty. Ol shamamen 1797 jyly dúnıeden ótedi. Batyrdyń súıegi Abaı aýdanynyń ortalyǵy Qaraýyl aýylynyń kúnbatys jaǵynda Qydyrdyń bókterindegi Belbasar tóbesine jerlengen. Keıinnen urpaqtary basyna Mańǵystaýdyń aq tasynan eńseli kesene ornatqan.
Mine endi alyp eskertkishi boı kóterdi. Aýdan ákimi J.Baısabyrovtyń málimdegenindeı, halyqtyń óz qarjysymen. Ol eskertkish avtory N.Qalıevke, qomaqty qarjy quıyp, demeýshilik tanytqan aıtýly el azamattaryna óz atynan «Alǵys hat» tabystady. Talantty aqyn T.Janǵalıev «Babaǵa arnaý» óleńin oqydy. Ol jetekshilik etetin «Aqsuńqar» aqyndar synybynyń oqýshylary da batyr babasyna arnap júrekterinen jyr túletti.
Ǵalym T.Jurtbaı eńseli eskertkishke eńserile qarap turyp: «Naızasynyń ushymen el basyn torlaǵan qasiret bultyn úrkite seıiltken batyrǵa qarańyzdarshy, paı-paı!» dep Táýelsizdiktiń máńgilik tuǵyryna ornaǵan Toqtamys bahadúrdiń erligin keler urpaqtyń zerdesine qonaqtatý turǵysynda keleli oılaryn kelistire sabaqtady. Al akademık Ǵ.Esim ult óresi osyndaı tarıhı tulǵalardy áspetteýden bastaý alatynyna keńinen toqtaldy. Memlekettik syılyqtyń laýreaty T.Ábdikákimuly óz jerlesterin Abaıdyń keler jylǵy 175 jyldyq mereıtoıyna daıyndyqty belsendi júrgizip, Qaraýyl mańyn abattandyrý máselelerine nazar aýdardy.Birqatar el aqsaqaldary el birligin nyǵaıtýdyń joldaryn atap kórsetip, eń aldymen jastar tárbıesine kóńil bólý qajettigin saralap berdi. Toqtamys batyrǵa arnalǵan qos kitaptyń tusaýy kesildi. Batyr rýhyna duǵa baǵyshtalyp, as berildi.
... Iá, Toqtamys batyr muryndyq bolǵan Qaraýyldaǵy osyndaı qymbat qaýyshýlar júrekke nár berdi. Bolashaqqa nyq jospar jasatty. Ult taǵdyryna qatysty nebir oılardyń basyn qarpytty. Osyndaı shyraıly berekesimen mańyzdy is-shara este qalmaqshy.
...Al Qaraýylǵa jetkenshe qandaı oılar mazalap edi? Ádette qaıbir oılar jandy mazdatyp ári jabyrqatýymen mándi ǵoı. Áıtpese olardyń ne quny qalmaq!
Sonymen eń qudirettisi sol, Abaı aýdanyna jetkenshe uly jazýshy M.Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasynyń áserine bólenip, onyń betterin qaıta paraqtaǵandaı sezim áldıinde terbelip otyrdyq. Jalpy tasjoldyń qos qaptalyndaǵy kórinisterge Abaı babanyń kózimen qaraǵymyz kelgen.
Bórlidegi M.Áýezovtiń murajaı-úıi sonshalyqty ystyq kórindi. Jasyl aǵashqa malynyp, aǵarańdap tur. Balalyq shaqtyń taby qalǵan qasıetti mekenniń ár bólmesi tarıhtan syr shertedi. Alash arystary týraly biraz kitaptar jınalyp qalypty. Bizge de M.Dýlatovqa qatysty shyǵarmalarymyzdy jetkizip berýge ótinish tústi. Kelistik. Esikten shyqqanda qarsy aldyndaǵy dóńniń oıpańdaý tusynan jarqyrap mazar kórinedi. Jazýshynyń ákesi Omarhan men sheshesi Nurjamaldyń beıiti eken. Jaryqtyqtarǵa táý ettik te «jazýshynyń kindik qany qaıda tamdy eken?» dep alasurǵan ishki suraǵymyzǵa jaýap izdep, ertip júrgen kisiniń elgezektigimen uzasa bir shaqyrymdyq Aıaqqaraǵanǵa jaıaýlap jettik. Oıdym-oıdym bop ósken qaraǵan butalarynyń sál suıylǵan tusynda kirpishten órilgen qabyrǵa taqtaıshasyna «Aıaqqaraǵan. M.Áýezovtiń týǵan jeri. 28.09. 1897 j.» dep jazylypty. Bıiktigi tizeden kelerlik temir sharbaqpen qorshalypty. Qasynda qudyq silemi kólbeńdeıdi. Jaıpaq oıyq. Bir kezderi onyń zámzám sýy sábı ernine shylanǵan shyǵar-aý... Búginde tartylǵan, jaıdaýyq. Biraq tereńge tartqan tuńǵıyǵy áli túgesilip sarqylmaǵanyn mańaıyn jap-jasyl túske bólep, kúzde de kókmaısaǵa bóktirgeninen ábden ańǵarýǵa bolar edi... Netken qasıetti qudyq ediń! Nárińnen bal tamǵan tirshilik kózi... Álemdik ádebıet jylǵasyna jalǵasyp, odan ári darııadaı daralanyp ketkenińdi biler me ediń!
Endi qulaǵymyzǵa qońyr ún ýildedi. Mana murajaı-úıdiń sol qaptalyndaǵy bıik músindelgen jartasqa qashalyp jazylǵan «...muńly qońyr týǵan anam, týǵan jerim Bórili... M.Áýezov» degen tirkester sanada jańǵyrdy. Osy jazýshynyń «ińgálaǵan» jerine Bórlige kire beriste andaǵaılap kózge túserlik bıik belgi qoıylsa, nur ústine nur bolar edi-aý!
Bir oıdy bir oı qozǵaıdy. Uzyn joldyń boıyndaǵy kórsetkish taqtada Syrt-Qasqabulaq Abaıdyń týǵan jeri dep jadaǵaı meńzelgen. Mólsheri qansha shaqyrym? Abaı kindigi kesilgen jer aıtýshynyń kómegimen kózge áreń buldyrap shalynady... Saǵym kótergen alystaǵy sulbasyna saǵynyshymyzdy amalsyzdan syzdyqtata syǵyp ketip baramyz... Uly toı qarsańynda záýliM bir belgi soǵylar!
HVIII ǵasyrdyń sońynda ómir súrgen, eli men jerin jaýdan qorǵap, nebári 21 jasynda mert bolǵan qazaqtyń júrek jutqan Kúshikbaı batyrynyń mazary turǵan dóńge kóterilip táý etpes buryn, joldyń sol qaptalyndaǵy yldıǵa aǵyp jatqan Kúshikbaı bulaǵyna toqtap tynystadyq. «Bul bulaq «Kúshikbaı» dep atalady, Toqta, meıman, kóp alda sapar áli... Bul bulaqtan sý ishken adamdardyń, Ǵumyry bir ǵasyrǵa uzarady!» degen aqyn T.Janǵalıevtiń óleńi taqtaıshaǵa ilinip qoıǵan eken. О́leń myqty, taqtaısha júdeý. Batyrǵa qatysty taǵy basqa derekter usynylǵan tustary da jemirilgen, kemirilgen... Al bulaq bolsa turbadan týlap aǵyp tómenge jaıylyp jatyr. Alqabyn aıdyndy etip, kórkem abattandyryp qoısa degen tilek til ushynda dirildeıdi. Abaı aýylyn betke alǵan jolaýshy bitkenniń bulaqqa soqpaı ótpeıtini neǵaıbyl. Shet týrısterden betti basyp, uıalmasaq boldy da... Alda dabyl qaǵyp toı kele jatyr...
Jer jánnaty, jeruıyq meken Jıdebaı! Seni de kórer kún bar eken. Abaıdyń kózimen jol boıyn tintkilegen janarymyz dymqyldanǵany nesi. Ishki jalyn dem ystyq lebimen júzimizdi sharpyǵany nesi, bátir-aý! Abaı inisi Ospanmen, Shákárim balasy Ahatpen máńgilik tynystap jatqan kıeli orynnan kókke shanshylǵan qos munara álemge qol bulǵap turǵandaı... Toı qarsańynda kóńil eleginen ótkizse, bul keshendi keńistikte de qolǵa alyp kemshin tustaryn qulpyrtyp jiberetin jaıttar jeterlik eken...
... Jol ústi oılary balalaı beredi. Tý syrtynan Shyńǵystaý qalqalaǵan Qaraýylǵa jetkenshe jer bederinen týǵan Torǵaıymnyń jalǵyz tal kezikpeıtin keıbir tustaryn oısha barlap, sonaý bir jyldary Ahań men Jaqańnyń (A.Baıtursynuly, M.Dýlatuly) aqtalǵannan keıingi úlken jıynyna kele jatqan belgili ǵalym T.Kákishevtiń «e, ulylar qaıda týady desem, qaımaǵy tutas, tabıǵaty búlinbegen, aýasy bylǵanbaǵan, tili men dini buzylmaǵan osyndaı bir budyrsyz ólkede dúnıege keledi eken-aý» – dep tamsanǵanyn estip edik. Sol sózdi Qaraýylǵa qaratyp ta qaıtalaýǵa bolady eken... Al osy óńirdiń rýhanı úndestigin aıtsańyzshy. M.Dýlatov uly Abaı muralary ýaqyt ótken saıyn bizge, alystaýdyń ornyna jaqyndaı túsetinin meńzep ketip edi ǵoı.
Abaı aýdandyq kitaphanasy men gımnazııasynda, Semeıdegi Abaı atyndaǵy kitaphana men Abaıdyń murajaı-úıinde oqyrmandarmen bolǵan kezdesýlerde qanshama suraqtar qoıylyp, oı bólisildi. Bári-bári kókeıde. Bir stýdent: «Abaı álemine qandaı úles qospaqsyz?» dep edi. Bastapqy úlesim bálkim, osy maqalam bolar, jarqynym! Arǵy jaǵyn ýaqyt kórsete jatar...
Qaısar ÁLIM,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
Nur-SULTAN – Semeı – Qaraýyl