Jyl ótken saıyn Jambyl óńiri jańǵyryp, jasaryp keledi. Oblys ortalyǵy, eki myń jyldan astam tarıhy bar kóne Taraz shahary da túrlený ústinde. Búgingi tańda Jambyl oblysynyń ákimi Asqar Myrzahmetovtiń bastamasymen kóne shahardy kóriktendirý, odan ári abattandyrý boıynsha da aýqymdy jumystar atqarylýda. Naqty aıtsaq, B.Momyshuly atyndaǵy «Jeńis» saıabaǵy tolyqtaı jańǵyrtylyp, «Erlik» memorıaldyq kesheni boı kóterdi. Saıabaq ishinen «Máńgilik alaý», «Baýyrjan Momyshuly», «Aýǵan soǵysynyń jaýyngerleri» syndy eskertkishter ashylyp, Taraz turǵyndarynyń kózaıymyna aınaldy. Sonymen qatar Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan júz myńnan astam ardagerdiń esimderi mármár tasqa jazyldy. Búgingi bir ǵana «Jeńis» saıabaǵynyń ózi jas urpaqtyń ata-baba erligine taǵzym etip, eske alatyn kıeli orynǵa aınaldy.
О́tken kún – ulttyń shejiresi, ata-baba erliginiń esteligi. Sondyqtan da tarıhty umytpaı, kerisinshe ulyqtaý eldigimizdiń kórinisi bolmaq. Bul rette «Dańq» zaly ashylyp, ol jerge 1,5 mıllıon fotosýret jınaldy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan jerlesterimiz ben tyl eńbekkerleri týraly tolyq aqparat beretin sıfrlandyrylǵan derekter bazasy ornalastyryldy. Atalǵan ǵımarattyń ekinshi qabatynan dańqty batyr, jerlesimiz Baýyrjan Momyshulynyń muralaryn zertteý maqsatynda «Baýyrjantaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵy ashyldy. Budan bólek, saıabaq aýmaǵynda Chernobyl apatyna qatysqandar men tyl eńbekkerlerine arnalǵan eskertkishter ornatylyp, talaı jyldan beri qaraýsyz qalǵan «Úsh bulaq» jaǵalaýy qaıta jańǵyrtyldy. Qala ortalyǵyndaǵy Qaırat Rysqulbekov atyndaǵy saıabaqtyń qaıta jóndeýden ótýi, batyr eskertkishiniń ornatylyp, «Jeltoqsan-86» ortalyǵynyń, «Táýelsizdik ushqyny» eskertkishiniń jáne uzyndyǵy 220 metr bolatyn «Jeltoqsan tolqyny» atty áýezdi sýburqaqtyń ashylýy da qala kórkin arttyrýda. Atalǵan saıabaqta Elbasy Nursultan Nazarbaev, Bóltirik sheshen, Jambyl Jabaev, Baýyrjan Momyshuly, Sherhan Murtaza sııaqty ult tulǵalarynyń danalyq sózderi jazylǵan arhıtektýralyq kórnekti taqtaıshalar ornatyldy.
Bir sózben aıtqanda, tarıhı Áýlıeata óńiri jyl ótken saıyn jańǵyrýda. Máselen, temir jol vokzaly mańyna «Kóne Taraz» stellasy qoıylyp, Y.Súleımenov kóshesiniń boıyndaǵy burynǵy «Atshabar» aýmaǵy tolyqtaı jańǵyrtylyp, «Jastar» alleıasyna aınaldy. Sonymen qatar týrısterdiń nazaryn aýdarý úshin shyǵystyq úlgide «Shahrıstan» etno-mádenı keshenin salý maqsatynda da jumystar júrgizilýde. Osynaý jumystyń bárin jergilikti jurtshylyq kórip, bilip otyr. Shyndyǵyna kelgende kópshilikti kóne shahardyń kórkem qalaǵa aınalyp kele jatqany qýantady.
Jambyl oblysy – elimizdegi aqyn atymen atalǵan jalǵyz óńir. Kezinde Áýlıeata bolǵan tarıhı ólkege osydan seksen jyl buryn Jambyl Jabaevtyń esimi berildi. Sol ýaqytta kózi tiri uly jyraý «Atyńnan aınalaıyn Áýlıeata, atyńdy men aldy dep bolma qapa» degen eken. Alaıda Jambyl atyndaǵy óńirde Jambyl eskertkishiniń daýy áli biter emes. О́tken kúnge sál sheginis jasasaq, eski kók bazardyń qarsysyndaǵy aqyn eskertkishi alynǵan bolatyn. Al eskertkishtiń jańa nusqasy Jambyl oblysy ákimdiginiń aldyna ornatylǵan edi. Biraq eski eskertkishti eshkim dalaǵa laqtyryp, jaramsyz qylyp tastaǵan joq. Osydan keıin-aq túrli basylym betterinde, telearnalarda Jambyl eskertkishin aýystyrýǵa baılanysty árqalaı oı aıtyldy. Ásirese áleýmettik jelilerde bul másele qyzý talqylandy. Kóptegen azamattar ashyq qarsylyq ta bildirdi. Árıne árkimniń óz pikiri bar. Alaıda «Bitken iske synshy kóp» degendeı, baıybyna barmaı baıbalam salǵandar da jetip-artyldy. Bul rette biz Taraz qalasynyń ákimi Qaırat Dosaevtyń qabyldaýynda bolyp, istiń mán-jaıyn suradyq. «Igilikti isten ilik izdeý «О́nbeıtin isti óspeıtin eldiń balasy qýady» degenge keledi. Jambyl Jabaevtyń burynǵy eskertkishiniń oblys ákimdiginiń aldyna qaıta qoıýǵa jaramsyz ekendigin bile tura, shý kótergisi kelgen keıbir azamattardyń áreketteri túsiniksiz. Eskertkishtiń ornatylǵanyna jarty ǵasyrdan astam ýaqyt ótkenmen oǵan tıisti kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilmegendigi, sapasyz jamaı salý, syrlaı salý eskertkishtiń alǵashqy nusqasyn ózgertip jatqandyǵy, qala ortalyǵy ýaqyt legimen ózge orynǵa aýysyp, eskertkishtiń bazar boıynda, jolaıryǵynda qala berýi buryn nege sóz bolmaǵan? Búgingi sózýar «janashyrlar» sol kezde qaıda qaraǵan degen oı keledi», deıdi Qaırat Dosaev.
Jambyl Jabaevtyń aýystyrylǵan burynǵy eskertkishi 1963 jyly turǵyzylǵan. Ol qazaqtyń birtýar uly Hakimjan Naýryzbaevtyń týyndysy. Bul eskertkishtiń joǵary deńgeıdegi óner murasy ekeninde daý joq. Biraq osy ýaqytqa deıin tozyǵy jetip, eskertkishtiń ózi búlingen. Máselen, sońǵy jyldary Jambyl oblysy ákimdigi janyndaǵy Tarıh jáne mádenıet eskertkishterin qorǵaý jónindegi komıssııada da osy eskertkishti saqtaý jáne qalpyna keltirý jumystary qaralmaǵan. Al endi, jarty ǵasyr boıy oblys ortalyǵynda turǵan Jambyl eskertkishiniń jaıyna kelsek, nysanǵa ótken jyly 19 shilde kúni «Qazgeoarheologııa» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi tarapynan saraptama jumystary júrgizilgen. Biraq saraptama nátıjesinde músin boıynyń jalǵanǵan bólikteriniń arasynda, arqasy men qoltyǵynda jáne tómengi etekterinde kúrdeli jaryqtardyń paıda bolǵandyǵy, músinniń syrtqy qabatyndaǵy boıaýlardyń qabyrshyqtanyp, jaqpalardyń kóterilip, qaýipti temir qaqtardyń paıda bolǵandyǵy, sapasyz júrgizilgen aǵymdaǵy jóndeý jumystarynyń sebebinen alǵashqy beriktigin joǵalta bastaǵany anyqtalǵan. Deı turǵanmen, Jambyl eskertkishiniń burynǵy ornynan oblystyq ákimdiktiń aldyna kóshirilýi kóp áńgime boldy. Kópshilik eski eskertkishtiń qaıda ketkenin surap, sóz qylyp jatty. Biraq ony da dalaǵa laqtyryp tastaǵan eshkim joq edi. Jýyrda ǵana uly jyraýdyń shóberesi Murathan Jambylov Tarazǵa kelgende, oblys ákimi Asqar Myrzahmetov osy máseleni aıtqan bolatyn. Sonda bul máselege birjola núkte qoıylǵandaı edi. Biraq áli de bolsa Hakimjan Naýryzbaev týyndysyn kádege asyrý josparda bar. Endi onyń naqty qaı jerge qoıylatyny ázirge anyqtalǵan joq. Oǵan áli de kúrdeli jóndeý jumystary qajet. Al oblystyq ákimdiktiń aldyna ornatylǵan jańa eskertkish te oılastyrylmaı jatyp qoıyla salǵan dúnıe emes.
«Atalǵan máselege naqtyraq toqtalatyn bolsaq, oblys zııalylary, qala ardagerleri oblys ákimine jolaıryqta qalǵan Jambyl eskertkishin laıyqty jerge ornalastyrý týraly, onyń ishinde oblys ákimdigi ǵımaratynyń aldyna qoıý týraly usynys bildirgen bolatyn. Oblys ákimi osy usynysty qoldap, oblys ákimdigi ǵımaratynyń aldyna eskertkishti qoımastan buryn arnaıy abattandyrý jumystaryn júrgizdi. Abattandyrý barysynda áýendi sýburqaqtar ornatylyp, oryndyqtar, jaryqshamdar qoıylyp, gúlzar jasalyp, qala turǵyndary úshin demalys ornyna aınaldyrdy. Eskertkishti kóshirmes buryn onyń jaǵdaıyna saraptama jasaldy», deıdi qala ákimi.
Taraz qalalyq ákimdiginiń málimeti boıynsha, bıyl tamyz aıynda buryn qoldanysta bolǵan Jambyl Jabaev eskertkishiniń qazirgi jaı-kúıine akt jasaldy. Atalǵan qujatqa elimizdiń Sýretshiler odaǵynyń tóraǵasy О́mirbek Jubanııazov bastap, Sýretshiler odaǵynyń jaýapty hatshysy Jambyl Natbaev, Sýretshiler odaǵy músinshiler seksııasynyń tóraǵasy Marat Ámirhanov jáne músinshi Eldos Beksultan syndy azamattar qol qoıǵan. Atalǵan aktide «2019 jyly 24 shildede aktpen ótkizilgen músinshi T.Bınashev pen Q.Saǵyntaevtyń «Aqyn J.Jabaevtyń» músinine jasalǵan jóndeý jumystary talapqa saı kelmeıdi. Sebebi 2019 jyly 16 mamyrda S.Qalıev tóraǵalyq etken komıssııa jasaǵan akt boıynsha jumys isteý kerek bolǵan. Kúrdeli jóndeý úshin korpýsy ashylyp, ishki tottardan tazalaý kerek, tiregishterdi qarap, aýa aǵym (ventılıasııa) joldaryn ashyp, durys jolǵa qoıý kerek bolatyn. Shirigen jerleriniń qalybyn alyp, sosyn jaramsyz jerlerdi kesip tastap, bastapqy qalypqa keltirý kerek edi. Jarylǵan (syzat bergen) jerler dánekerleýdi talap etedi. «Tesikter» jelimmen (shpaklevka) toltyrylyp, dánekerleý ornyna jelimdelip qoıylǵan. Eń negizgi qaýip – tereń totty tazalaý, ony toqtatý máselesi múldem qaralmaǵan. Komıssııa anyqtaǵan kemshilikter oryndalmaǵan», dep jazylǵan. Sóıtip О́.Jubanııazov tóraǵalyq etken komıssııa músinniń qazirgi jaı-kúıin eskere otyryp, Jambyl eskertkishi 1963 jyly ornatylǵannan beri kúrdeli jóndeýden ótpegenin eskertip, nysannyń joǵary deńgeıdegi óner murasy, úzdik týyndy ekendigin eskere otyryp, jóndeý jumysyna kásibı mamandardy jumyldyrý qajettigin aıtqan. Nátıjesinde, odaq músheleri Jambyl oblysynyń ákimi Asqar Myrzahmetovtiń qabyldaýynda bolyp, eskertkishtiń búginde jaramsyz ekendigin alǵa tarta otyryp ony Almaty qalasyndaǵy Sýretshiler odaǵynyń músinshiler bazasynda qaıta jóndeý jumystaryn usynǵan. Al Asqar Myrzahmetov aldaǵy ýaqytta eskertkish tıisti jóndeýden ótip, qaıta qoıýǵa jaramdy bolǵanda óńirdegi zııaly qaýymmen kelise kele turǵyndardyń da pikirin eskere otyryp, Taraz qalasynyń kórnekti jerine ornatylatynyn aıtty. «Eskertkishti eshkim laqtyryp tastap otyrǵan joq. Qaıta qoıýǵa jaramsyz bolǵannan keıin arnaıy jerde saqtalýda. Endigi jerde qaıta qalpyna keltirý jumystary júrgizilgeli otyr. Ol úshin Taraz qalasynyń ákimdigi tıisti jumystardy uıymdastyrýda», deıdi qala ákimi Qaırat Dosaev.
«Jyrǵa» aınalǵan Jambyl eskertkishiniń búgingi jaıy osyndaı. Aldaǵy ýaqytta aqynnyń burynǵy eskertkishi óz orynyn tabady degen senim bar. Tek bolǵan isti bura tartpaı, qaıta qoldaý kórsetý eldiktiń, aýyzbirshiliktiń kórinisi bolmaq. Budan bólek, keleshekte óńirden «Tekturmas» etno-tarıhı kesheni salynyp, týrıster men Taraz turǵyndary tarıhy tereń Áýlıeata óńiriniń ótkenin tamashalaıtyn bolady. Jalpy, el aýzynda Áýlıeata týraly ańyzdar kóp saqtalmasa da, barshylyq. Kóp ańyzdyń deni ony Qarahan batyrmen baılanystyrady. Ańyz boıynsha Qarahan Aısha bıbiniń qaıtys bolǵan jerine mazar turǵyzyp, janynan ózine bir oryn qaldyrypty desedi. Sodan soń dúnıeden óter shaǵyna deıin Aısha bıbi mazaryn kúzetip ómir súrgen eken. Sondyqtan da ony el áýlıe atap, sol jerdi Áýlıeata atap ketipti deıdi. Endigi jerde Taraz qalasynan bıiktigi jıyrma metrden asatyn Áýlıeata eskertkishi de boı kóteretin bolady. Bul da boıynda ulttyq rýh, bolmysynda tektilik shalqyǵan shynaıy týyndy bolmaq. Jalpy alǵanda, biz úshin Áýlıeata men Jambyl Jabaev esimderi egiz uǵym. El esinde áýlıe tektes aqyn bolyp qalǵan uly jyraýdyń eńseli eskertkishi tuǵyryna qaıta kóteriletin kún alys emes. Al oblystyń bas ǵımaratynyń aldyna qoıylǵan eskertkish óz ornyn tapqan dúnıe der edik.
Jambyl oblysy