Qylmystyq prosesti izgilendirý ne berdi?

Aldymen aıtarymyz, atalǵan qyl­mys­tyq jáne qylmystyq-pro­ses­tik zań­namalar 2010-2020 jyl­darǵa ar­nalǵan Quqyqtyq saıasat tujy­rym­damasyna sáıkes, qylmystyq prosestiń tıimdi mo­delin qurýdy maqsat etedi. Sondyqtan atalǵan Tu­jy­rymdama qylmystyq pro­sestegi adam quqyqtary men bostan­dyq­taryn qor­ǵaýǵa baǵyttalǵan jańa ınstıtýt­tardy engizýdi kózdeıdi. Mine,­ osyǵan sáıkes Elbasy alǵa qoı­ǵan tapsyrmalardyń tıimdilik barysyn saraptar bolsaq, 2015 jylǵy 1 qań­tar­dan bastap jańa Qylmystyq jáne Qylmystyq-pro­sestik  kodeksterdiń qol­danylýy tap­syr­maǵa saı júrgizilgen refor­malardyń sáttiligin aıǵaqtaýda.

О́ıtkeni bul reforma adam quqyq­taryn qorǵaýdy nyǵaıtýǵa, taraptardyń jaryspalylyǵyn arttyrýǵa, sot baqy­laýyn kúsheıtýge, tergeý organdy, sot jáne prokýratýra arasyndaǵy óki­let­tik­­­­terdi ajyratýǵa jáne olardyń qaı­ta­­­lanýyn boldyrmaýǵa baǵyttalǵan bo­la­tyn. Jáne atalǵan ózgeristerdi jú­ze­ge asy­rý úshin alǵash ret qylmystyq proses­ke tergeý sýdıasy, prosestik pro­kýror, ke­­lisim ıns­tıtýty, jasyryn tergeý amal­da­ry, son­daı-aq qylmystyq quqyq buzý­shy­lyq­ty tirkeý júıesin jetildirý engizildi.

Tergeý isi aıqyndalyp, sot baqylaýy artty

Jańadan engizilgen sotqa deıingi ter­gep-tekserýdiń bir­yń­ǵaı tiziliminiń nátıjesinde qyl­mystardy burynǵydaı jasy­ryp qalý tyıyldy. Al tergeý sýdıasy ınstıtýty tergeýshi nemese prokýrordyń  kez kelgen áre­keti men sheshimine baılanysty sot­qa sha­ǵymdanýǵa jol ashty. Al endi qyl­mys­tyq prosesti jańǵyrtý jónin­degi zań­nyń qandaı ereksheligi men tıim­diligi bar degende, eń aldymen aıtarymyz, al­dymen kúdiktini sottyń sanksııa­syn­syz­ ustaý merzimi qysqartyldy. Bul ustaý merzimi 1956 jyldan beri zańdy túrde ózgertilmegen bolatyn. Son­dyqtan qazirgi ýaqytta iske qajetti dálel­­derdi jetildirilgen tásildermen jınaqtaý júrgiziletindikten ustaý mer­zimi 72 saǵattan 48 saǵatqa, al káme­­lettik jasqa tolmaǵandardy ustaý 24 saǵatqa qysqardy. Biraq asa aýyr qylmystardy, onyń ishinde ter­ror­l­yq jáne ekstremıstik qylmys jasa­ǵan, zańsyz esirtki aınalymymen shuǵyldanǵan, kámelet jasyna tolmaǵandar quqyn buzǵan dep tanylǵan kúdiktilerdi 72 saǵat qamaýda ustaý merzimi saqtalyp otyr.

Ekinshiden, qylmystyq prosestegi sotqa deıingi tergeýde sot baqylaýyn keńeıtý júzege asyryldy. Demokratııa­lyq jáne quqyqtyq damý jolyndaǵy memle­ketterde táýelsiz bıligi qyl­my­s­­tyq proseske tartylǵan adam­nyń quqyqtaryn qorǵaýdyń ne­gizgi sýbek­tisi bolyp tabylady. Son­dyq­tan bizdiń elde azamattardyń kons­tıtýsııa­lyq quqyqtaryn shekteıtin bar­­lyq  prosestik áreketterge sanksııa berý quqyǵy prokýratýradan alynyp, sot quzyryna júkteldi. О́tken jyly sot­tar 30 myńǵa jýyq sanksııa bergen, onyń ishinde tintý, múlikke tyıym salý, jáne t.b.

Úshinshiden, sotqa deıingi tergep-tekserýdiń bastalý negizderine asa mán beriletin boldy. Buryn is tek qylmys jasaǵany týraly baıanat negizinde qozǵala beretin. Osyǵan baılanysty kóptegen jazyqsyz azamattar, bıznes ókilderi qylmystyq jaýapqa tartylǵan. Al endi isti qozǵaý úshin mindetti túrde aýdıtordyń nemese ýákiletti organnyń zalaldy rastaıtyn resmı aktileri men qorytyndylary bolýy qajet. Biraq mundaı jaǵdaıda keıde taraptardyń biriniń kelisimdi oryndamaýy múmkin. Mine, joǵarydaǵy qabyldaǵan zań osy máseleni de rettedi. Qazir olardyń arasyndaǵy daý azamattyq sot arqyly sheshiledi. Eger sot kelisimdi jaramsyz, ıaǵnı jalǵan nemese ótirik dep tanysa, onda qylmystyq isti tergeýge múmkindik beriledi. Alaıda bul talap sharttyq mindettemelerdiń josyqsyz oryndalǵany týraly ujymdyq aryz berilgen jaǵdaıda qoldanylmaıdy. Máselen, qarjy pıramıdasynan aldan­ǵan úleskerler isi.

Advokattyń qorǵaýshylyq quzyry keńeıdi

Tórtinshiden, advokattyń ókilettigi art­ty. Qazirgi ýaqytta advokat tergeý­shi­den tek saraptamany ǵana emes, ózge de tergeý amaldaryn júrgizýdi talap ete alady. Sonyń arqasynda tergeý isi kezinde dáleldemelermen almasý da en­gizildi. Eger advokat qolynda bar dáleldemeleri erek­she jáne istiń taǵdyryn sheshedi dep esep­tese, ony tergeýshige kórsetpesten, keıin sotta usynýǵa da haqyly. Al tergeýshi bolsa, barlyq dálelderimen advokatty tanystyrýǵa tıisti.

Besinshiden, qazirgi zamanaýı talap­tarǵa saı, qylmystyq sot isin júr­gizý rásim­derin jeńildetý sharalary qabyl­daný­da. Máselen, qyl­mystyq teris qy­lyqtar jáne onsha aýyr emes qyl­mys­tar boıynsha buıryqtyq is júr­gizý óndi­ri­si engizildi. Eger kúdiktiniń iste­gen qyl­mysy men keltirgen zalaly mól­sherine jábir­lenýshi qarsy bolmasa, sotqa deıingi tergep-tekserý 5 táýlikte, al sotta is qa­raý 3 táýlikte aıaqtalady. Mun­daı tár­tip­te ótken jyly 850 qyl­mystyq is qaralǵan.

Sıfrly tergeýdiń tıimdiligi zor

Jalpy Elbasynyń tapsyrmasy negizinde «Sıfrly Qazaqstan» baǵdar­lamasy boıynsha elektrondy tergeý for­maty da belsendi júrgizildi. Qazir elek­trondy qylmystyq ister tirkel­geninen bastap, onyń tergelý barysy, sot­­­ta qaralýy, jazanyń oryndalýy se­kil­di barlyq júrgizilý satylary ashyq­ qam­tamasyz etiledi. Sıfrly for­mat­ ýa­­qytty jáne shyǵyndy únem­deıdi. So­ny­­­men qatar qylmystyq ister­diń jo­ǵa­lýyna, burmalanýyna jol beril­meıdi. Osy rette, tergeý prosesi negizgi talap­tar­ǵa sáıkes prokýrorlarǵa, advo­kat­tarǵa jáne sotqa ashyq kórinip tura­dy. Son­daı-aq mundaı qylmystyq pro­sestiń qaty­sýshy­lary da onlaın rejimi boıynsha sha­ǵymdary men suraqtaryn ońaı jibere alady. О́tken jyly 16,1 myń qylmystyq is elek­trondy túrde tergeldi, onyń kóbi sot­qa joldandy.

Buǵan qosa taǵy aıtarymyz, atalǵan jańalyqtar arqyly túrme ındeksi bo­ıynsha da qamaýǵa alynǵandar sany­nyń kemýine oraı Qazaqstan reıtın­gisin 12 pozısııaǵa jaqsartty. Al osy rette qyl­­mystyq prosesti oń­taı­­­landyrýǵa  jáne qamaýǵa alynǵan­dar­dyń sanyn azaı­­týǵa baılanysty bıýd­jet qarajaty da eleý­li túrde únemdelýde ekenin atap ót­ken jón.