Áleýmettik zertteý – qoǵamnyń aınasy. Degenmen olardyń jumysy men zertteý nátıjeleri týraly tek saıası naýqandar, ásirese saılaý kezinde ǵana habardar bolyp jatatynymyz bar. Áleýmettik zertteý ınstıtýttarynyń, ortalyqtarynyń negizgi maqsaty, jumysy jáne zertteýlerdi qalaı júrgizetininen qanshalyqty habardarmyz? Jalpy, qoǵamdyq pikirdi saraptaý, áleýmettik zertteýlermen aınalysatyn ortalyqtardyń qoǵamǵa qajeti bar ma?
Az ǵana sheginis jasasaq, áleýmettanýdyń elimizdegi alǵashqy qadamdaryn 1988 jyly ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde ashylǵan áleýmettaný bólimimen baılanystyrady. О́tken ǵasyrda negizin qalaǵan ortalyq búginde elimizdegi eń myqty degen áleýmettanýshylar men sarapshylardy daıyndaıtyn mektepke aınalǵan. Sarapshylardyń sózine qarasaq, táýelsizdik alǵannan keıin áleýmettik zertteýler keń óris jaıyp, jańa deńgeıge kóterilgen. Oǵan reformalardyń lıberaldanýy men bıliktiń azamattyq qoǵam ınstıtýttarymen dıalog qura bastaýy, qoǵamdyq pikirge qulaq asýy sebep bolypty.
Otyz jyldyq tarıhy bar otandyq áleýmettaný ınstıtýtyn sheteldegilermen salystyrýǵa kelmesi anyq. Buǵan derekter de dálel bola alady. ESOMAR Dúnıejúzilik zertteýshiler assosıasııasynyń jyl saıynǵy qorytyndysyna súıensek, 2013 jyly AQSh-tyń áleýmettik zertteý naryǵynyń kólemi 40 mlrd AQSh dollaryn quraǵan. Reseıde dál osy jyly áleýmettik zertteýlerge 429 mln AQSh dollary jumsalypty, al Qazaqstanda áleýmettik zertteýlerge nebári 15-20 mln AQSh dollary ketken.
Degenmen suranys joq emes. Elimizdegi áleýmettik zertteý nátıjelerine qarasaq, búginde marketıngtik taldaýlar úlken suranysqa ıe, al áleýmettik zertteýlerdiń negizgi tapsyrys berýshisi – memleket. 2012 jyly áleýmettik zertteýlerge memleket qazynasynan 261 mln teńge bólinse, 2013 jyly 357 mln teńge jumsalǵan eken. Odan keıin zertteýlerge bólinetin qarjynyń da, suralatyn qarjynyń da kólemi óskenin 2018 jyly Májilis depýtaty Natalıa Jumadildaevanyń sol kezdegi Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıevke qoıǵan saýalynan baıqaýǵa bolady. Depýtattyń baıqaýynsha, mınıstrlik memleket bıýdjetinen áleýmettik zertteýlerge bólingen 460 mln teńgege qosymsha 800 mln teńge suratypty. Oǵan mınıstr atalǵan qarjynyń latyn qarpine kóshý, EYDU-ǵa múshe memleket retindegi bilim sapasy, memlekettik baǵdarlamalardy oryndaý nátıjeleri syndy taldaýlarǵa jumsalatynyn aıtqan edi.
Álemdik reıtıngte qoǵamdyq tamyrshylarǵa jumsalatyn qarjyny adam basyna qaraı esepteý qalyptasqan. Eger ár eldiń kórsetkishine kóz salsaq, Qazaqstan bul reıtıngte tómengi oryndardyń birinde. О́ıtkeni bizde áleýmettik zertteýlerge adam basyna shaqqanda 1 AQSh dollary jumsalady eken, al aldyńǵy qatarly elderde bul 15-20 AQSh dollarynyń aınalasynda.
Tehnologııanyń damýy da áleýmettik zertteýlerge jańa serpin bergendeı. Qazir túrli platformalardyń kómegimen saýalnamalar júrgizýge múmkindik bar. Bul kishigirim zertteýler júrgizýge, az aýdıtorııanyń pikirin bilýge múmkindik jasap otyr. Osy rette ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń Áleýmettaný jáne áleýmettik jumys kafedrasynyń aǵa oqytýshysy, «Qoǵamdyq pikirdi zertteý ortalyǵy» dırektorynyń orynbasary Aıjan Shabdenova qazirgi kezde saýaldamalardy planshetpen júrgizý úlken suranysqa ıe bolyp otyrǵanyn aıtady. «Saýaldamany arnaıy qurylǵymen ótkizý suhbat ótken jerdi, onyń dybystyq jazbasyn, uzaqtyǵyn, qajet jaǵdaıda tipti sýretin kórýge múmkindik beredi. Iаǵnı, bul shynaıy beıneni alýǵa 100 paıyzdyq múmkindik beredi. Tapsyrys berýshi de GPS arqyly tapsyrmanyń qaı jerde oryndalǵanyn baqylap otyrady», deıdi. Sarapshynyń aıtýynsha, zertteýlerge jumsalatyn qarjy men ýaqyt zertteý túrine baılanysty ártúrli. «Suranysty bilmeı jatyp naqty uzaqtyǵy men qarjyny boljaý múmkin de, durys ta emes. О́ıtkeni zertteý respýblıka boıynsha nemese arnaıy bir aımaqtarda júrgizilýi múmkin. Qala ne aýyl, odan qalsa oblys ortalyǵyna jaqyn, ortalyqtan alys bolýyna qatysty zertteý merzimi de ózgerip turady. Qatysýshylardyń da jas erekshelikteri, qoǵamdaǵy orny da tapsyrys berýshiniń suranysyna qaraı tańdalady. Ádette, arnaıy aýdıtorııamen jasalatyn zertteýler uzaq ýaqytty talap etedi. Keı kezde qatysýshylarǵa syılyq berý kerek bolyp jatatyny bar. Onyń barlyǵy mindetti túrde eskeriledi. Turmys deńgeıi, áleýmettik jaǵdaıy tómen azamattarǵa qatysty taldaýlar bolsa, olardy tartý tipten qıyn. Sáıkesinshe, aqysy da qymbat», dedi Aıjan Shabdenova.
Al tapsyrystarǵa toqtalsaq, sarapshylar memleket pen jeke kompanııalardyń tapsyrys úlesi teń túsetinin aıtty. Alaıda jeke kompanııalar ortalyqtarǵa kóbine marketıngtik zertteýler úshin júginedi eken. Memlekettik mekemeler qandaı da bir baǵdarlamanyń oryndalýyn, jyl saıynǵy monıtorıng úshin áleýmettik zertteýlerdi nazarǵa alatyny belgili boldy. Otandyq áleýmettik ınstıtýt pen sheteldik ınstıtýttar tapsyrysynda da aıtarlyqtaı aıyrmashylyq baıqalady. Muhıttyń ar jaǵyndaǵy elderde saıası partııalar, sheneýnikter týraly qoǵamdyq pikirdi bilý úshin de zertteýler jasalsa, bizde bul taqyrypta tek áýesqoı saýaldamalardy ǵana kórýge bolady. Onyń ústine, shetelde «longıtıýdty», ıaǵnı uzaq merzimdi zertteýler de júrgiziledi. Bular – belgili bir prosesti, qoǵamdyq toptardy, jaratylysty birneshe jyl boıy baqylap, onyń damýyn ne artta qalýyn, paıdasy ne zararyn anyqtaý úshin júrgiziletin zertteýler. Búgingi kúnge deıin jalǵasqan kópjyldyq zertteýdiń eń uzaǵy 1957 jyly bastalǵan. Wisconsin Longitudinal Study ortalyǵy Madıson ýnıversıteti (AQSh) túlekteriniń josparyn, jumysqa ornalasýyn zertteýdi qolǵa alady. Jumys barysynda zertteýdiń keń aýqymdy ekeni baıqalyp, ómirdiń basqa da tustaryn qosyp, densaýlyq, kárilik sııaqty adam faktorlaryn da nazarǵa ala bastaıdy. Zertteý boıynsha 400-ge jýyq kitap pen ǵylymı maqala jazylǵan. Keńes ókimetinde de uzaq merzimdi áleýmettik zertteý júrgizilgen bolatyn. 1983 jyly M.H.Tıtma bastaǵan keńes ǵalymdary «Urpaqtar joly» dep atalatyn búkilkeńestik baqylaý júrgizedi. Munda Keńes ókimetinde týǵan jastardyń ómiri, qoǵamda ornyn tabýy syndy máseleler qarastyrylǵan. 1999 jylǵa deıin sozylǵan zertteý artynsha táýelsiz memleketterde de jalǵasyn tapqan.
Áleýmettik zertteýlerdiń nátıjeleri qoǵamdaǵy ózekti máseleler, tendensııalar týraly habar berip qana qoımaı, ǵylymı jańalyqtarǵa negiz bola alatyn birden-bir jumystar. Máselen, Brıtanııa ǵalymdarynyń sábı densaýlyǵyna qatysty júrgizgen áleýmettik zertteýiniń nátıjesinde 1700 maqala jazylyp, ulttyq qundylyqtarǵa qatysty úlken jańalyqtar ashylǵan. Shetelde zertteýge qatysýshylardyń sany da bizden góri áldeqaıda kóp. Máselen, Garvard ýnıversıtetiniń ǵalymdary júrgizgen medbıkelerdiń áleýmettik ómirine qatysty zertteýge 280 myń adam qatysqan.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, áleýmettik zertteýler – qoǵamda qordalanǵan máselelerdi baıqaýǵa, qajet jaǵdaıda ony túzeýge múmkindik beretin qural. Bizdegi áleýmettik ınstıtýttar kóbine tapsyrys berýshiniń tapsyrmasynyń sheńberinen shyqpaıdy. Elimizde áli de áleýmettik zertteýlerge qatysty sarapshylar keńesi joq. Sondyqtan júrgizilgen zertteýdiń nátıjesi tek tapsyrys berýshige ǵana berilip, anyqtalǵan máselelerdiń sheshilýi, quzyrly organdarǵa júktelýi qadaǵalanbaıdy. Zertteýlerge jumsalatyn qarjy da tapsyrys berýshi men oryndaýshy arasynda kelisiletin másele. Baqylaýshynyń bolmaýynan da tapsyrys berýshilerdiń suranystary baqylanbaıdy. Zertteý nátıjeleriniń kópshilikke usynylmaýy jumystyń kóleńkede qalýyna sebep. Al qoǵamnyń nazaryna usyný ony jan-jaqty talqylaý oń nátıjesin berip, elimizde áleýmettaný ınstıtýtynyń kóshin ilgeriletýge alyp keler edi.
Maqalanyń basynda áleýmettik zertteý qoǵamnyń aınasy degendi beker aıtqan joqpyz. О́ıtkeni áleýmettik zertteýler arqyly qoǵamdaǵy ahýaldy jan-jaqty saraptap, bilip otyrýǵa bolady. Saýaldama nátıjesine sáıkes qoıylǵan «dıagnozǵa» baılanysty sharalar qabyldanady. Endeshe bizge qazirgi kezde qoǵamnyń kóńil kúıin aıqyndap otyratyn, obektıvti áleýmettik zertteýler júrgizetin ortalyqtardyń qyzmetin jandandyrý qajet-aq.